ن که گیاه کارآیی جذب انرژی تابشی بیشتری داشته باشد سطح برگ بایستی طوری باشد که سطح زمین را کاملاً بپوشاند تا این انرژی تابشی به طور یکنواخت توزیع گردد. بنابراین برای دستیابی به این هدف بایستی تراکم بوته و توزیع بوته‌ها برروی سطح خاک مناسب باشد (بلاک و همکاران ۲۰۰۲) گزارش کردند گیاهان جهت رفع نیازهای تغذیه‌ای و رشد به درجه حرارت، تابش خورشید، رطوبت و حاصلخیزی مناسب خاک نیازمندند، بنابراین برای دستیابی به بالاترین میزان عملکرد باید اپتیمم تراکم گیاه در واحد سطح مشخص گردد.
بلاک و همکاران( ۲۰۰۲) نیز دریافتند فواصل پهن اثر بیشتری بر تک تک گیاهان دارد فواصل پهن در بین گیاهان باعث می‌شود هر گیاه به دلیل داشتن زمین بیشتر در اطراف خود نور بیشتری دریافت نموده و فعالیت فتوسنتزی خود را بهتر انجام دهد لذا گیاهانی که به هم نزدیک‌تر هستند بیشتر رشد می‌کنند.
محدودیت عواملی از قبیل تابش نور، رطوبت، حاصلخیزی خاک و رقابت علف‌های هرز تراکم مطلوب برای تولید حداکثر را کاهش می‌دهند، منشعب شدن بوته از حساسیت عملکرد نسبت به تراکم بوته می‌کاهد. آن دسته از گیاهانی که در تراکم بوته بیشتر کشت می‌گردند نسبت به کاهش فاصله ردیف عکس‌العمل کمتری نشان می‌دهند. در شرایط محیطی نامناسب کاهش فاصله ردیف‌ها در غالب گیاهان زراعی عملکرد را افزایش نخواهد داد در یک محیط مناسب که مدت کافی برای رشد رویشی و زایشی وجود دارد (ساکسنا و همکاران ۱۹۸۷)
تراکم بوته مطلوب تراکمی است که در نتیجه آن، کلیه عوامل محیطی (آب و هوا، بذر، خاک) به طور کامل مورد استفاده قرار گرفته و در عین حال رقابت‌های درون و برون بوته‌‌ای در حداقل باشند تا حداکثر عملکرد ممکن و با کیفیت مطلوب بدست آید. از طرف دیگر این تراکم فضای کافی را برای عملیات داشت و برداشت فراهم کند، انتخاب تراکم بوته مناسب به عواملی مانند: حجم گیاه، قدرت ترمیم فضا، رقابت علف‌های هرز، فاصله ردیف‌های کاشت هدف تولید، شرایط خاک و ظرفیت تولیدی محیط بستگی دارد. مهمترین عامل گیاهی که در واکنش گیاه به تراکم موثر است توانایی و قدرت ترمیم و انعطاف‌پذیری آن از طریق شاخه‌های بارور است. اگر تراکم بوته خیلی کم باشد از ظرفیت تولید محیط استفاده کامل نمی‌شود و اگر زیاد باشد رقابت بین بوته‌ها راندمان کلی گیاه زراعی را کاهش می‌دهد. تراکم بوته مطلوب را می‌توان با تغییر فاصله ردیف‌های کاشت و فاصله بوته روی ردیف کاشت به دست آورد (فلاح ۱۳۸۱)
افزایش تراکم سبب کاهش حجم بوته شده و با افزایش تراکم از حد مجاز میزان محصول کاهش می‌یابد. که علت آن سه امر رقابت برای آب و مواد غذایی، نور یا ترکیبی از آنها است در بین افراد یک گونه با افزایش تراکم گیاهی رقابت درون گونه‌ای برای کسب نور، اکسیژن، دی‌اکسید کربن و منابع خاکی اتفاق افتاده و با افزایش تراکم گیاهی ریشه‌های بوته‌های مجاور برای کسب آب و مواد غذایی موجود در خاک رقابت می‌کنند، در تراکم گیاهی زیاد گستردگی ریشه کم و حساسیت آن نسبت به خشکی بیشتر می‌گردد، از طرفی افزایش تراکم گیاهی بیشتر از یک حد باشد موجب افزایش عملکرد نشده (مظاهری و مجنون حسینی ۱۳۸۰)
کاشت محصول بایستی در تراکمی صورت گیرد که گیاه به خوبی سبز شده، استقرار یافته و در هر یک از مراحل رشد فضای کافی جهت حداکثر استفاده از منابع محیطی را داشته باشد و تا حد امکان با شرایط نامساعد روبه‌رو نشود. به این ترتیب تعیین تراکم مناسب گیاهی مستلزم آگاهی کامل از ویژگی‌های فیزیولوژیکی گیاه، همچنین ارتباط آن با عوامل محیطی می‌باشد. حد متعادل تراکم بوته کاهش فواصل ردیف کاشت و یا توزیع متعادل بوته در واحد سطح موجب استفاده بهتر از نور، رطوبت و مواد غذایی گردیده و موجب افزایش عملکرد می‌شود. در غالب گیاهان اگر محصول، با تراکم پایین کشت شود از پتانسیل موجود در مزرعه بهره‌برداری به عمل نمی‌آید. از طرفی افزایش بیش از حد تراکم نیز باعث کاهش عملکرد از طریق افزایش رقابت درون گونه‌ای و نقصان شاخص برداشت می‌گردد. (سرمدنیا و کوچکی ۱۳۷۲).
نسبت کشت بذر برای غلات و گیاهان اختصاصی به سطح تولید، نوع گونه و هدف از کشت جهت استفاده از بذر گیاه بستگی دارد در صوت محدود بودن منابع آب نسبت کشت را بایستی کمتر گرفت(کشت و صنعت آلبرتا ۲۰۰۱) .
۲-۲ تراکم و عملکرد:
اصولاً زارعین براین باورند که با افزایش تراکم می‌توان به عملکرد بالاتری دست یافت اما باید توجه داشت که در تراکم‌های بالاتر از مطلوب، افزایش تعداد بوته‌ها موجب کاهش وزن آنها به حدی می‌گرد که افزایش عملکرد خنثی می‌شود.
انتخاب تراکم مطلوب بوته دارای تأثیر موثری بر اجزای عملکرد گیاهی است بنحوی که از این طریق می‌توان عملکرد مناسبی را بدست آورد (پاون و کمبراتو ۱۹۹۵)
دونالد (۱۹۵۴) در تحقیقات خود اعلام می‌نماید که حداکثر عملکرد از جوامع گیاهی بدست می‌آید که اجازه نمی‌دهد افراد آن به حداکثر تولید بالقوه برسند. با افزایش تراکم بوته، عملکرد دانه تا حد نهایی خود افزایش یافته و در یک دامنه معین ثابت می‌ماند و سپس افزایش فشار جمعیت حتی زمانی هم که رطوبت و مواد غذایی عامل محدود کننده نیستند، عملکرد دانه به سرعت کاهش می‌یابد.
(هالیدی ۱۹۶۰ ) عملکرد دانه غلات در انگلستان را مورد بررسی قرار داده و اعلام کرد که اگر عملکرد دانه مورد نظر باشد برای آن تراکم مناسبی وجود دارد که فراتر از آن به علت تراکم زیاد بوته مواد فتوسنتزی به جای
رشد دانه، بیشتر صرف رشد رویشی یا تنفس گیاه می‌شود. تابش خورشیدی رطوبت و حاصلخیزی خاک از عمده عوامل محیطی هستند که بر تراکم مطلوب بوته جهت عملکرد اثر می‌گذارد اگر تراکم خیلی کم باشد از تمام تولید بالقوه کاملاً استفاده نمی‌شود و اگر خیلی زیاد باشد، رقابت زیاده از حد گیاهان به ویژه به علت تنش شدید رطوبت، راندمان کل محصول را کاهش می‌دهد.
(دونالد ۱۹۵۴) طی شش بررسی مشاهده خود که حداکثر عملکرد دانه تقریباً در تراکمی که منحنی عملکرد بیولوژیکی (ماده خشک) ثابت می‌شود اتفاق می‌افتد.
سنجری و پیرایوانلو (۱۳۷۵) در آزمایشی به عنوان بررسی تعیین تراکم مناسب در شرایط دیم که در آن پنج تراکم (۱۵۰، ۲۰۰، ۲۵۰، ۳۰۰، ۳۵۰ بوته در متر مربع) بود نتیجه گرفتند که اختلاف بین ارقام و تراکم‌های مختلف بوته از نظر عملکرد دانه و نیز اثر متقابل تراکم و رقم برروی عملکرد دانه معنی‌دار نبود.
هاکل وبیکر( ۱۹۸۹) که سه رقم گندم بهاره را در شرایط آب و هوایی نیمه خشک در تراکم بوته ۴۰، ۸۰، ۱۶۰، ۳۲۰، ۶۴۰ بوته در متر مربع مورد آزمایش قرار دادند و به این نتیجه رسیدند که عملکرد دانه تا سطح ۶۴۰ بوته در متر مربع در سال ۱۹۸۴ و تا ۳۲۰ بوته در سال ۱۹۸۵ افزایش یافت.
احمد و همکاران (۱۹۸۸) با بررسی تراکم‌های دانه بر عملکرد دانه جو و اجزای آن دریافتند تراکم‌های متوسط دانه (۳۵×۵/۱۷ کیلوگرم در هکتار) موجب دستیابی به عملکرد بالاتر می‌گردد.
بلاک و همکاران (۲۰۰۲) گزارش دادند تأثیر تراکم بر عملکرد و اجزای آن در ژنوتیپ‌های گوناگون متفاوت است و بین تراکم کاشت و واریته‌ها واکنش معنی‌داری وجود دارد بنابراین اگر تراکم کاشت تغییر کند عملکرد واریته‌ها تغییر خواهد کرد.
تراکم مناسب و توزیع متعادل بوته‌ها در واحد سطح موجب استفاده بهتر از رطوبت مواد غذایی و نور می‌گردد و موجب افزایش عملکرد می‌شود، مقدار بذر و رقم نیز اثر قابل ملاحظه‌ای در عملکرد دانه‌دار دو اغلب از عوامل تعیین کننده موفقیت در تولید محصول به شمار می‌آید زیرا یکی از نیازهای مهم در برنامه‌ریزی زراعی برای به دست آوردن حداکثر عملکرد و با کیفیت مطلوب تعیین بهترین تراکم بوته می‌باشد. (داروینکل۱۹۷۸)
میزان بذر کم منجر به دیررسی می‌شود از این رو پیشنهاد شده است که دامنه وسیعی از میزان بذر مورد آزمایش قرار گیرد. در صورتی که تعداد روزتا رسیدگی کوتاه باشد بذر از طریق تسریع در رسیدگی به اجتناب از خطر ریسک و یخبندان و برداشت زودتر به ویژه در مناطق سردسیر کمک خواهد کرد میزان بذر زیاد باعث افزایش عملکرد تا نقطه مطلوب شده اما بعد از آن تحت تأثیر رقابت قرار گرفته و محصول کاهش می‌یابد.( بریگز۱۹۷۵)
در غلات چندین عامل در تنظیم تعداد گیاهان موثر هستند در مواردی که مواد غذایی کافی باشد. عامل پنجه‌زنی اهمیت بیشتری خواهد داشت اما در هر حال رقم گیاهی و شرایط محیطی نیز بی‌تاثیر نخواهد بود دستیابی به حداکثر عملکرد یا به وسیله افزایش کرد کم گیاهی و با افزایش عملکرد تک بوته در تراکم نسبی کم امکان پذیر است. (امام و نیک نژاد ۱۳۷۴)
در طرح‌هایی که برروی تراکم بوته در واحد سطح انجام گرفته نتیجه به دست آمده به طور قطع مطلوب‌ترین تراکم بوته نبوده است چون ممکن است تراکمی خارج از تراکم به کاربرده شده وجود داشته باشد که در آن تراکم عملکرد دانه حداکثر شود لذا (هالیدی ۱۹۶۰ ) و سالازار و همکاران( ۱۹۹۴) برای به دست آوردن تراکم مطلوب بوته استفاده از معادلات درجه دوم رگرسونی را مورد تأکید قرار داده‌اند و بدین صورت مشخص شده است که عملکرد دانه با تراکم بوته در واحد سطح رابطه سهمی دارد و بالاتر از حد مطلوبی از تراکم بوته عملکرد دانه کاهش خواهد یافت به عبارت دیگر با افزایش تراکم بوته فرآیند خود تنظیمی وارد عمل شده و وابستگی عملکرد به تراکم روند مجانبی خواهد داشت.
همکار و حاجیلوئی (۱۳۷۲) طی آزمایشی تحت عنوان بررسی اثرات میزان‌های مختلف بذر برروی عملکرد جو دریافتند که تراکم‌های مختلف بوته‌ در سطح ۵ درصد برروی عملکرد دانه اثر معنی‌داری داشته و بیشترین عملکرد مربوط به تراکم ۴۵۰ بذر در متر مربع و در مقابل آن کمترین عملکرد متعلق به تراکم ۲۰۰ بذر در متر مربع بوده است و با توجه به مقایسه میانگین‌های تیمارها ملاحظه می‌شود تراکم‌های بالاتر عملکرد دانه بیشتری تولید می‌کند. تراکم‌های مختلف در سطح احتمال ۱ درصد برروی عملکرد کاه دانه اثر معنی‌داری داشته ولی بیشترین عملکرد کاه و دانه مربوط به تراکم ۲۵۰ بذر در متر مربع بوده و با افزایش میزان بذر در تراکم ۵۰۰ بذر در متر مربع عملکرد کاه و دانه کاهش یافت.
تابش خورشیدی، رطوبت و حاصلخیزی خاک از عمده عوامل محیطی هستند که بر تراکم مطلوب بوته جهت عملکرد اثر می‌گذارد، اگر تراکم خیلی کم باشد. از تمام تولید بالقوه، کاملاً استفاده نمی‌شود و اگر خیلی زیاد باشد، رقابت زیاده از حد گیاهان به ویژه به علت تنش شدید رطوبت، راندمان کل محصول را کاهش می‌دهد. (چوگان، ۱۳۶۸).
عملکرد دانه در واحد سطح حاصل عملکرد دانه در هر بوته و تعداد بوته‌ها در واحد سطح می‌باشد با افزایش تراکم، پاسخ معمولاً به صورت سهمی می‌باشد (هاشمی دزفولی و همکاران ۲۰۰۵)
در تراکم‌های پایین عملکرد دانه توسط تعداد غیر کافی بوته‌ها محدود می‌شود و این در حالی است که در تراکم‌های بالاتر عملکرد دانه اغلب به علت افزایش تعداد دانه‌های تکامل نیافته کاهش می‌یابد (هاشمی دزفولی و همکاران ۲۰۰۵)
دستیابی به حداکثر عملکرد یا به وسیله افزایش تراکم گیاهی و با ا افزایش عملکرد تک بوته امکان پذیر است به منظور تصمیم‌گیری برای انتخاب یکی از این دو راه در نظر گرفتن مبانی تشکیل عملکرد ضروری است و چون اثرات فرآیندهای تشکیل دهنده عملکرد در رابطه با رقم عملیات کاشت و شرایط اقلیمی روند ثابتی ندارد (قبادی وکاشانی ۱۳۷۷)
یکی از راه‌های دستیابی به عملکرد بالا تأمین شرایط مطلوب جهت استفاده از تابش خورشیدی به منظور تولید مواد فتوسنتزی در بالاترین حد کارایی آن است (بهشتی و همکاران ۱۳۸۱)
طی تحقیقی گزارش شد که اثر میزان بذر بر عملکرد دانه معنی‌دار نبوده و افزایش میزان بذر از ۳۰۰ به ۴۰۰ دانه در متر مربع زمان رسیدگی را ۵/۴ روز کاهش داد(استیسی۲۰۰۳)
میزان عملکرد تحت تأثیر دو عامل ژنوتیپ و محیط است ارقام مختلف پتانسیل عملکرد متفاوتی از خود نشان می‌دهد. حتی یک رقم نیز از منطقه‌ای به منطقه‌ای دیگر عملکرد یکسانی ندارد. (نور محمدی و همکاران ۱۳۷۶)
در طی تحقیقی تحت عنوان اثر تراکم کاشت برعملکرد گندم دوروم نتایج تجزیه‌ واریانس نشان داد که اثر تراکم‌های مختلف وهم چنین ژنوتیپ‌ها برروی عملکرد دانه در سطح یک درصد معنی‌دار است ولی اثر متقابل این دو معنی‌دار نگردید (جعفری حقیقیی و همکاران ۱۳۷۷)
عجم نوروزی و بحرانی (۱۳۷۷) طی تحقیقی گزارش نمودند که تغییرات میزان عملکرد دانه همراه با افزایش تراکم ابتدا افزایش و سپس کاهشی بود در واقع تغییرات دانه به صورت سهمی می‌باشد و محدودیت عملکرد در تراکم‌های کم به علت کمبود بوته در تراکم‌های بالا به دلیل بوته‌های عقیم می‌باشد در رقابت برای جذب آب و مواد غذایی و نور است که تراکم را در هر منطقه‌ای مشخص می‌نماید.
شیرانی فر (۱۳۷۴) در آزمایشی به این نتیجه رسید که اثر رقم و تراکم بوته برروی عملکردهای کل دانه، کاه و شاخص برداشت معنی‌دار بود و حداکثر عملکرد دانه در تراکم ۴۰۰ بوته در متر مربع به دست آمد.
اثرات تراکم‌های مختلف برروی عملکرد دو رقم گندم مورد بررسی نشان داد که کاهش عملکرد دانه در تراکم‌های بالا در نتیجه کاهش وزن هزار دانه در سنبله بوده و افزایش مقدار بذر از ۷۵ تا ۱۲۵ کیلوگرم در هکتار تراکم سنبله را افزایش ولی وزن و تعداد دانه در سنبله را کاهش داد‌ (راهنما و همکاران ۱۳۷۷).
در مطالعات انجام شده توسط عاشوری (۱۳۷۷) به منظور تعیین مناسبترین میزان بذر در آزمایشی با چهار رقم گندم در ایستگاه تحقیقاتی ارومیه، مناسبترین میزان بذر برای ارقام مورد مطالعه ۴۰۰ بذر در متر مربع تعیین شد.
احمد و همکاران( ۱۳۷۵) با بررسی تأثیر تراکم‌های دانه بر عملکرد دانه جو و اجزای آن دریافتند تراکم‌های متوسط دانه موجب دستیابی به عملکرد بالاتر می‌گردد.
بلک شاد و همکاران( ۲۰۰۱


دیدگاهتان را بنویسید