میدانند و آن حضرت با وجود کمال جوانمردی و داشتن برتریهای بسیار حدود شرع را در هر حال و هر مرتبه رعایت میکرد و مجازات مناسب در حق جنایتکاران از هر طبقه که بودند اجرا میفرمود و در این کار فرمانبرادری از خدای تعالی و اقامه حدود وی و رعایت نظام شرع را در نظر داشت و اینگونه کارها را بهطور علنی و در برابر روی یاران پاک رسول به انجام میرسانید و هرگز شنیده نشده است که کسی آن حضرت را در باب نحوه بر پاداشتن حدود و اجرای مجازاتهای شرعی سرزنش کرده یا بر او طعنه زده باشد.۸۵
در کتاب الفتوه ابن معمار بغدادی که تأثیر پذیرفته از فتوّت خلیفه ناصر و اوضاع و احوال آن دوران است امام علی (ع) نقش اصلی دارد و در رأس سلسله فتوت قرار دارد.
شاید بتوان نقطه تحول فتوّتنامهها درباره شخصیّت امام علی را در فتوّتنامه شیخ شهاب الدین عمر سهروردی(م ۶۳۲) جستوجو کرد. در واقع در این فتوّتنامه که همزمان با کتاب الفتوه ابن معمار و یا کمی پس از آن نوشته شده است، باورهای صوفیانه درباره امام علی (ع) و ارتباط او با فتوّت برای اولین بار مطرح میشود. امری که در فتوّتنامههای قبلی سابقه ندارد و شاید این طلیعه ورود امام علی (ع) به فتوّتنامههای صوفیانه است.
وی درباره فتوّت امام علی (ع) مینویسد: « فتوّت که در خانه نبوت و یا ولایت سر بر میآورد پس از سید- علیه السلام- به امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب – رضی الله عنه – رسید که از نسل سید بود ـ علیه السلام ـ و ابن عمّ خواجه بود. سید در حق امیر المؤمنین علی چنین فرمود: یا علی انت منّی بمنزله هارون من موسی.» ۸۶
در فتوّت نامه منظوم «ناصری» که آنرا ناصرالدین خسرو مشهور به «مولانا ناصری» در سال ۶۸۹ تصنیف کرده است نیز برجستگی امام علی (ع) در فتوّت قابل ملاحظه است؛ وی نیز مانند بیشتر منابع پیشین فتوّت نامه خود را با عبارت «لافتی الا علی» آغاز میکند.۸۷
از فتوّتنامههای مهمی که میتوان آن را به عنوان یکی از مآخذ اصلی فتوّتنامههای دوره صفوی و حتی فتوّتنامههایی چون فتوّتنامه نجمالدین زرکوب (م ۷۱۲ ) به حساب آورد، فتوّتنامه عبدالعظیم خان قریب است .
این فتوّتنامه در بیان عناصر فتوّت و سابقه و نسبت آن با پیامبران و امام علی(ع) دارای سبک و سیاقی اصیل و ابداعی است، چنانکه بیشتر عناصر فتوّت مانند سراویل پوشاندن و شدّ بستن را در ضمن رخدادهایی تاریخی بیان میکند.گر چه برخی مواقع بیان وی به گونهای اسطورهای است، اما بستر آن حوادث تاریخی دوره پیامبر است.
پیجویی اندیشههای شیعی در فتوّتنامهها و واکاوی و ریشهیابی آنها، مسئلهای است دراز دامن که خاطر این نوشتار را حوصله آن نیست و ما به همین میزان اشارت بسنده میکنیم.
رصد کردن جنبههای مختلف تاریخی و معرفتی یک جریان دینی، به ما کمک میکند تا در ترسیم ساحتهای گوناگون آن جریان و رویکردهای متفاوتی که در دل آن نسبت به امور مختلف شکل گرفته و چرایی آنها، اندیشهای روشنتر و رأیی به صلاحتر داشته باشیم.
بخش دوم : هنر در آیین فتوّت
اشاره کردیم که هنر در تمدن اسلامی، بیشتر یک معنا و فضیلت درونی است؛ فضیلتی که مربوط به دل و جان آدمی است. این تلقّی از هنر با تلقّی مبتنی بر تخنه و ساختن و پرداختن که بیشتر در عالم غربی رواج دارد، متفاوت است. از این رو ما در میان علوم اسلامی، علم مستقلی را که به تفکیک وارد مباحث نظری هنر شده باشد، نمییابیم. به بیان دیگر، علمی که در غرب تحت عنوان استهتیک و زیبایی شناسی مطرح میشود، در تمدن اسلامی نمونه و مصداق ندارد. بنابراین اگر قصد کنیم مباحث مربوط به هنر و زیبایی را در تمدن اسلامیجمع آوری کنیم، باید این مطلب را از لابهلای کتابهای فلسفی و خصوصاً عرفانی استخراج کنیم. در تمدن اسلامیهیچ گاه نظر استقلالی به هنر نکردهاند. زیرا اگر هنر از مقوله قلب و دل است، به عرفان مربوط میشود و از آن جدا نیست تا در رشته جداگانهای به آن پرداخته شود. در مقوله عرفان نظری مباحثی همچون عالم مثال، قوه خیال، تنزیه و تشبیه، حسن و تجلی و… در زیباشناسی اسلامی مرجع مراجعهاند، اما در مباحث کاربردی هنر (حتی هنرهای اصطلاحی امروزین ) به تصریح صاحبان فن ، به جز فتوّتنامهها هیچ منبعی نمیتوان یافت که در این باب قابل استفاده باشد.۸۸
۱. فتوّت‌نامهها و هنر
چنانکه اشارت رفت پیجویی هنر درآیین فتوّت ، محقق را به گستره فراخ و در عین حال جذاب فتوّتنامهها رهنمون میشود. فتوّتنامهها گوشهای از میراث گرانقدر آیین فتوّت در عالم تصوف و عرفان اسلامی است. این آثار متون بسیار ارزشمندی هستند که از جنبههای مختلف تاریخی، اجتماعی، اخلاقی، هنری و… قابل بررسی و استفادهاند.
با عنایت به مطالبی که در باب تقسیم دوگانه هنر به زیبا و مفید گفته آمد و با عنایت به این نکته که هنر مفید در این مجال بیشتر مدّ نظر است، میبینیم که در گذشته میان هنر و صنعت یا حرفه فاصله نبوده و یک صنعتگر و صاحب حرفه، هنر را در ضمن شغل و حرفه خود به کار میگرفته است. دکتر پازوکی در این باب میگوید:« میان صنایع و آنچه امروزه هنرهای زیبا خوانده میشود نیز تفاوتی نیست. در رساله صناعیه موسیقی و نقّاشی نیز جزء صنایع محسوب میشوند.»۸۹در تاریخ فرهنگ ایرانی و اسلامی، وجود آیین فتوّت، عیاری و جوانمردی در میان جوانان موجب گردید تا آیین جوانمردی و مردانگی به میان اصناف، پیشهها و مشاغل نفوذ کند و هر صنفی برای خود اسناد، آداب و مرامنامهای داشته باشد. باید اشاره کنیم که رابطه میان مشاغل و اصناف با فتوّت‌نامه‌هایی که توسط بزرگان حرفه‌ها در هر صنف نوشته می‌شد، موجب گشت تا فتوّت‌نامه‌ها، نظارتی اخلاقی بر زندگی حرفه‌ای توده مردم داشته باشد.
در این مجال بایسته مینماید که قدری به فتوّتنامهها بپردازیم و حدود و ثغور و چند و چون آنها را بکاویم .
۲. فتوّت‌نامه‌ها و اصناف
اشاره شد که به تدریج جنبش‌های جوانمردی و فتوّت ، شکلی منسجم‌تر و آگاهانه‌تر به خود گرفت، به طوری که به تدوین اصول و هنجارهایی اخلاقی و دینی در میان اصناف و گروه‌ها منجر شد که به منزله آیین‌نامه‌ها و مرام‌نامه‌های اخلاقی تلقّی می‌شدند. نگاهی به کتابهای فتوّت، بیانگر این است که اصول فکری و رفتاری اهل فتوّت با زهد و تصوّف آمیخته بود و فتوّت‌نامه‌ها تحت تأثیر آن مبانی، مکتوب شده‌اند.۹۰
فتوّت و جوانمردی در تاریخ تکوینش در پیش از اسلام تا قرون میانه گام‌ها و تحولاتی را پشت سر گذارد و در طول تمدن اسلامی چندی با مفاهیم و مسائلی همچون عیاری، راهزنی، گرایش به نوعی آداب و اخلاق عمومی و همگانی،۹۱رویکردی پهلوان مسلکانه به همراه شور جوانی و گاه آمیخته با رفتاری نابخردانه همراه شد، به طوری که به خاستگاهی اجتماعی برای حق‌ خواهی‌های توده مردم و ضعیفان در برابر ظالمان و استیلای بیگانگان و طبقه و صنفی با روحیه نظامی و جوانمردی تبدیل گشت.۹۲ در واقع بزرگان اهل فتوّت برای آموزش اخلاقی پیروان و مریدان خود، رساله‌ها و کتابهایی را درباره شیوه و روش جوانمردی می‌نوشتند و آنها را فتوّت‌نامه می‌نامیدند، از این‌رو بسیاری از فتوّت‌نامه‌هایی که از دوره صفویه باقی مانده است، نوشته قلندران حیدری، پیروان میر قطب الدین حیدر تونی۹۳است که دارای گرایش صوفیانه بوده‌۹۴ و خود گروهی بزرگ از اهل فتوّت را تشکیل می‌داده‌اند.
عقیده مردم آن روزگار چنین بود که پایه مادی و اساس تصوّف بر اصول عیاری نهاده شده است و در واقع، عیاری صورت مادی و جسمانی صفا و عرفان بوده است.
اما از نظر سابقه تاریخی فتوّت اصناف باید بگوییم که لااقل از حدود سده هشتم فتوّت اصناف و پیشهوران در ایران و آناتولی جریان داشته است. ابن بطوطه در ضمن شرح دیدههای خود در شهرهای اصفهان و شیراز در ایران و انطاکیه در آسیای صغیر به برخورد خود با جوانمردان این دو شهر اشاره و از جوانمردان پیشهور که میهماننوازی آنان وی را به اعجاب واداشته صحبت میکند. از مقایسه گزارش وی از این شهرها میتوان به وجود مراکز مختلف فتوّت که هر کدام به صنف و شغل خاصّی مربوط هستند پی برد.
وی بیان میکند که دستههای جوانمردان معروف به برادران جوانمرد در هر شهر و آبادی و قریه از بلاد روم وجود دارد که کار اصلی آنان غریب نوازی، دفاع از مظلومان و مبارزه با مأموران ظلم دولتی است.۹۵ وی سپس به پیشکسوت فتیان که به اخی معروف است و توسط جوانمردان انتخاب می شود اشاره کرده و مینویسد: «پیشکسوت هر یک از گروهها خانقاهی دارد مجهز به فرش و چراغ و سایر لوازم. اعضای وابسته به هر کدام از گروهها آنچه را که از کار و کاسبی خود بهدست میآورند، هنگام عصر تحویل پیش کسوت خود میدهند و این وجوه صرف خرید میوه و خوراک میشود که در خانقاه به مصرف میرسد.»۹۶
وی پس از توضیح جوانمردی بینظیر و پذیرایی و مهماننوازی آنان در مورد پیشکسوت جوانمردان که دارای جامهای ژولیده و کلاهی نمدی است مینویسد: «شغلش خرازی است و حدود دویست تن از پیشهوران تحت ریاست اویند و خانقاهی دارند که آنچه روز بهدست میآورند شبانه آن را خرج میکنند».۹۷
وی درباره جوانمردان و دستههای پیشهور اصفهان که آنها هم در جوانمردی و مهماننوازی بر یکدیگر سبقت میگیرند مینویسد: «هر دسته از پیشهوران اصفهان رئیس و پیشکسوتی برای خود انتخاب میکنند که او را «کَلو» مینامند. دستههای دیگر هم که اهل صنعت و حرفه هستند به همین نحو رؤسایی برای خود بر میگزینند. جوانان مجرد این شهر جمعیتهایی دارند و بین هر یک از گروههای آنان با گروه دیگر رقابت و همچشمی برقرار است، میهمانیها میدهند و هر چه میتوانند در مجالس خرج میکنند».۹۸
مجموع این دو گزارش نشان میدهد که در این دوره فتوّت اصناف کاملاً به شکل منسجم در شهرها و حتی آبادیها وجود داشته و تفکیک صنفی گروهها از یکدیگر امری معمول و متعارف بوده است. اما در باب اینکه از چه زمانی فتوّت به شکل صنفی مطرح شده نیز نظرات مختلفی مطرح گردیده است، برخی تشکیل فتوّت اصناف را تا پیش از اسلام به عقب میرانند و برخی نیز شواهدی از فتوّت اصناف را در قابوسنامه نشان میدهند.۹۹مؤلف قابوسنامه برای هر طبقه از مردمان شرایطی خاصّ برای جوانمردی قرار داده است: «جوانمردی عیاران و سپاهیان دیگر است و جوانمردی بازاریان دیگر. صوفیان برای احراز فتوّت شرایطی غیر ازاین دو طبقه دارند و انبیا- علیهم السلام- بیش از هر کس و هرطبقه در فتوّت پیش رفتهاند و فتوّت ایشان برتر از همه است و تمامی جوانمردی ایشان راست.»۱۰۰
برخی از محققان نیز بر آناند که تشکیل فتوّت ناصر خلیفه و ترک دزدی و غارتگری عیاران و جوانمردان و گرایش به زهد پیشگی، آنان را به پیشهوری و کسب در شهرها کشاند.۱۰۱ به هر حال این مسئله نیز مانند بسیاری از مسائل و سؤالات مربوط به فتوّت پاسخ روشنی ندارد. درباره اصحاب

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید