خود تأثیر زیادی بر فارس گذاشت و دیگری گشایش کانال سوئز که باعث سرازیر شدن کالا به بندرهای فارس شد(Iranica16، خرداد ۱۳۹۳).
کرامت الله افسر در کتاب تاریخ بافت قدیمی شیراز بیان می کند که در دورۀ قاجار در داخل شهر هیچ نوع خیابانی به معنای امروز وجود نداشت. معابر عمومی و راه های سرتاسری شهر عبارت بود از کوچه های طولانی پرپیچ و خم و بازارهای سرپوشیده. عرض این معابر در بعضی جاها به اندازه ای کم بوده که هنگام ازدحام، عبور از آن مشکل می نمود و مهمترین آنها عبارت بودند از:
۱ـ راهی که از دروازه اصفهان وارد بازار نو و از آنجا داخل بازار وکیل شده از در جنوبی بازار خارج و از آنجا وارد اردو بازار می شد. در ابتدای اردو بازار راه دو شاخه می شد. شعبه ای بطرف راست پیچیده وارد بازار مرغ می شد و از بازار مرغ در جهت جنوب امتداد یافته از سر چهارراه و بازار سردزک عبور کرده با عبور از کوچه ها و بازارچه ها به سمت غرب متمایل می شد با گذشتن از کوچۀ سنگ سیاه و در سید حاجی غریب بوسیلۀ دروازه کازرون از شهر خارج می شد. این راه یکی از معابر اصلی و سرتاسری شهر بود که دو دروازۀ شمالی و جنوبی غربی را به هم متصل می کرد. شعبۀ دیگر این راه از ابتدای اردو بازار به سمت چپ پیچیده با طی تمام اردو بازار در مدخل بازار حاجی راه دو شاخه می شد. یک شاخه با گذر از بازار کل حصیربافان و یا بازار کفش دوزان که به موازات هم بود داخل گود عربان و محله قوام می شد و در مسیر فعلی خیابان لطفعلی خان زند بوسیله ی کل شیخ ابوذرعه از شهر خارج می شد. شاخۀ دیگر تمام طول بازار حاجی را طی کرده و از جلو مسجد جمعه گذشته وارد محلۀ لب آب می شد و با عبور از چند کوچه و گذشتن از بازار منصوریه و بازار دروازه شاهداعی به آن دروازه می رسید.
۲ـ راه سرتاسری دیگر برخلاف راه اول که جهتی شمالی و جنوبی داشت دارای جهتی غربی و شرقی بود. این راه از کل مشیری یعنی دروازه بیضای سابق شروع شده پس از عبور از بازار میدان شاه وارد محلۀ کلیمی ها شده تمام آن محله را به سوی شرق طی کرده وارد بازار مرغ می شد و به راه سرتاسری اول می پیوست. سپس از کوچۀ مقابل که به کوچۀ نقیب یا کوچۀ حمام میرزا هادی شهرت داشت عبور کرده پس از قطع کردن بازار حاجی و عبور از گودعربان و محلۀ قوام به کل شیخ ابوذرعه (دروازه دولت قدیم) می رسید.
۳ـ راه دیگری که از دروازه سعدی شروع شده پس از عبور از بازارچۀ فیل چند شعبه شده، یکی مستقیماً به گودعربان و دیگری که در سمت غرب شعبۀ اولی قرار داشت به بازار کفش دوزها و از آنجا به بازار حاجی و بدین طریق به دو راه سرتاسری اول می پیوست.
۴ـ راهی نیز از دروازه قصابخانه در جنوب شرقی شهر وارد بازارچۀ بلندی می شد که تا درب جنوبی آستانۀ سید علاءالدین حسین ادامه داشت. این راه نیز در اینجا چند رشته شده یکی از آنها از طریق کوچه های لب آب به محله ی سردزک می رفت و راه دیگری از طریق صحن آستانه به محلات اسحاق بیگ و گودعربان می رسید.
۵ ـ یکی دیگر از راه های دخول به شهر دروازۀ باغشاه بود که در جلو در میدان مشق دو شعبه شده شعبه ای از جبهۀ غربی و شمالی ارگ گذشته وارد میدان توپخانه می شد و از میدان توپخانه از طریق بازار وکیل و یا میدان مال فروش ها در جنوب آب انبار وکیل به داخل شهر راه می یافت. شعبۀ دیگر از پشت میدان طویله و کوچه های بسیاری، محلات را به یکدیگر پیوند می داد(افسر، ۱۳۷۴: ۲۸۵ـ۲۸۷).(نقشه۳ـ۱)
نقشه۳ـ۱. راه ها و محله های شیراز در دورۀ قاجاریه.
آرشیو میراث فرهنگی.
مهمترین اقدام انجام گرفته در دورۀ قاجار که بر توسعۀ کالبدی شهر به ویژه در دورههای آتی اثرگذار بوده، ترویج باغسازی است. نظام الدوله ـ والی فارس ـ فرمان داد که هر یک از اعیان فارس در خارج از دروازۀ باغشاه اقدام به احداث باغ نمایند. به دستور ناصرالدین شاه باغ ارم در شمال رودخانه خشک احداث گردید و در سال ۱۲۸۴ه.ق(۱۲۲۲ه.ش) میرزا محمدخان قوام الملک باغ عفیف آباد را احداث و با خرید قناتهای قصرقمشه از آنها برای آبیاری باغ مذکور استفاده نمود(مشاور فرنهاد، ۱۳۸۸: ۸). از نتایج و اثرات شکل گیری و گسترش باغ ها این نتیجه به دست می آید که اقلیم و شرایط مساعد آب و هوا نقش بسزایی درتعیین سمت و سوی توسعه به سمت غرب داشته است. باغ های زیادی در این محدوده برپا گردیدند که از این رهگذر همراه با احداث قناتها گذرهای جدید نیز احداث شدند و مراکز سکونتی روستایی پیرامون خود را شکل دادند. هرچند توسعۀ کالبدی در این مقطع پا را فراتر از محدودۀ بافت قدیم شهر نگذاشت، ولی زمینههای لازم را جهت توسعههای بعدی در منطقه فراهم کرد(همان: ۹).
تا پایان دورۀ قاجار استخوان بندی شهر شیراز از نظر شکل، موقعیت استقرار و محتوا بارها دستخوش تغییرات شد. آنچه در پایان دورۀ قاجار وجود داشت عصارۀ تغییرات این دورۀ طولانی همراه با تأثیر چشمگیر مداخلات حکومت زندیه بر کالبد شهر بود(نیک کار، ۱۳۸۴: ۵۵)(نقشه۳ـ۲).
نقشه۳ـ۲. توسعۀ شهر شیراز تا پایان دورۀ قاجار.
نیک کار، ۱۳۸۴: ۵۳.
۳ـ۱ـ۲. بستر فرهنگی شیراز در عصر پهلوی اول
در ابتدای تأسیس سلسلۀ پهلوی پیش از اینکه تحولات جدید در شهر رخ دهد و اقدام به خیابان کشی گردد بافت داخلی شهر چنین بود که ذکر آن گذشت. حصار شهر تقریباً همه فروریخته بود جز چند دیوار کوتاه که در سمت جنوب و مغرب و مشرق به چشم می خورد. خندق ها نیز از خاک و زباله انباشته شده بود. قسمتی از خندق شهر در ضلع شرقی خیابان سعدی و ضلع جنوبی خیابان فردوسی وجود داشت(افسر، ۱۳۷۴: ۲۸۷).
بین سال های ۱۳۰۰ تا ۱۳۲۰ ه.ش تحولات شگرفی در ساخت اصلی شهر شیراز به وجود آمد و اجزا، عناصر و فضاهای جدیدی به شهر افزوده شدند. مهمترین تغییرات جدید شامل تخریب حصار شهر و ایجاد خیابان های متعدد از جمله خیابان های کریم خان زند، لطفعلی خان زند، ناصرخسرو، رودکی، قآنی، منوچهری و پهلوی سابق(طالقانی امروز) بود(بذرگر، ۱۳۸۲: ۱۲۳).
در ابتدای قرن اخیر که سرآغاز ورود مدرنیته در کشور بود شیراز نیز تحت تأثیر آن قرار گرفت. عواملی چون ظرفیت های باقیمانده از دوران مرکزیت حکومت بودن، موقعیت جغرافیایی استقرار شهر که گذشته از تأمین دسترسی های سنتی بنادر جنوبی با مناطق مرکزی و پایتخت، محل تلاقی طوایف ناسازگار با حکومت مرکزی بود، توجه دولت پهلوی را به خود برانگیخت. حاصل این توجه تأسیس سازمان های کشوری و لشکری در شیراز بود که اهم آنها ایجاد مرکز حکومت ایالتی(استانداری)، ستاد ارتش و استقرار لشکر جنوب بود. به همراه این عملکردها برخی از اداره های کل سازمان های دولتی، دادگستری و مالی(بانک ها) نیز مورد توجه قرار گرفت(نیک کار، ۱۳۸۴: ۵۵).
تأمین تمامی فضاهای لازم برای این عملکردها در پیکرۀ قدیمی شهر مقدور نبود. برخی از این بناها بر روی فضاهای آزاد ساختمان های متعلق به حکومت گذشته ساخته شدند، تعدادی از آنها با تغییر کاربری بناهای حکومتی سابق شکل گرفته و برخی دیگر در خارج از محدودۀ شهر قدیم پا گرفتند. این کاربری های نو همراه با وسایل حمل و نقل جدید(اتومبیل)به معابری متفاوت از معابر باریک و پیچدرپیچ ارگانیک قبلی نیاز داشت. از این رو همزمان با استقرار این کاربری ها، معابر تازه ای نیز احداث شد که برخی از آنها با شکاف کالبد قدیمی شهر شکل گرفت(همان: ۵۶).
۳ـ۱ـ۲ـ۱. نخستین دورۀ توسعۀ شهری شیراز
این دوره از سال ۱۳۰۴ تا ۱۳۳۵ خورشیدی به طول انجامید، وسعت شهر تا پایان دورۀ قاجار ثابت بود و در دوره ای ۳۱ ساله وسعت شهر به دو برابر دوران های قبل رسید. در پایان این دوره جمعیت شهر بالغ بر یکصد و هفتاد هزار نفر بود. از جمله دلایل توسعه و افزایش جمعیت در این دوره ورود مظاهر تمدن و به خصوص اتومبیل، احداث مراکز نظامی، توسعۀ مشاغل دولتی و مدیریت عالی و اعمال نظام وظیفۀ عمومی بود.
تغییرات کالبدی در این دوره ترکیبی از احداث معابر جدید و استقرار کاربری های نوظهور بود. شکل گیری بناهای مورد نیاز حکومت و احداث محورهای ارتباطی، اساس گسترش شهر را دگرگون کرد و سپس مرکزیت شهر را به دنبال خود کشید.
احداث خیابان زند باریک از دروازۀ سعدی تا دروازه باغشاه در امتداد چهارباغ قدیمی و متروکه(کریمخان زند فعلی) و خیابان لطفعلی خان زند به موازات آن و هر دو عمود بر محور اصلی و قدیمی شهر(بازار وکیل و بازارهای قدیمی دیگر) گذشته از گسیختگی در بافت قدیم شهر پایه های تغییر جهت استخوان بندی شهر را نهادند(نیک کار، ۱۳۸۴: ۵۶)(تصاویر۳ـ۱و ۳ـ۲).
تصویر۳ـ۱. راه زند به طرف حوض فلکه (فلکه ستاد امروزی)، ۱۳۰۴ خورشیدی.
صانع،۱۳۹۰: ۱۳.
تصویر۳ـ۲. کل مشیر به طرف چهار راه خیرات(خ لطفعلی خان کنونی)، ۱۳۰۸ خورشیدی.
صانع،۱۳۹۰: ۱۷.
خیابان های توحید(داریوش سابق)، قآنی، سعدی و رودکی که در مرزهای بافت تاریخی(تقریباً جای حصار شهر) و یا با فاصلۀ اندک از محدودۀ شهر قدیم و به موازات محور بازار وکیل احداث شدند، عوامل مؤثری بر توسعۀ شهر به سمت غرب بودند(همان: ۵۶)(نقشه۳ـ۳).
نقشه۳ـ۳. نخستین مرحلۀ توسعۀ شیراز.
نیک کار، ۱۳۸۴: ۵۷.
عمده ترین بناهای این دوره که داخل بافت قدیم شهر ساخته شده عبارت اند از: ساختمان دادگستری و شهرداری بر روی میدان مشق، بانک ملی و سپه بر روی بخشی از میدان توپخانه، پست و مخابرات بر روی محوطه و بخشی از بناهای دیوانخانه و شهربانی بر روی فضای آزاد بین ارگ کریمخان و میدان توپخانه و ساختمان اداره کل مالیه(دارایی و امور اقتصادی) بر روی بخشی از باغ نظر. ارگ کریمخان(مرکز حکومتی زندیه درون بافت قدیم) نیز با تغییر کاربری به زندان تبدیل شد(همان: ۵۷).
کاربری هایی که خارج از محدودۀ شهر قدیم مستقر شدند ساختمان های استانداری و ستاد ارتش بود که در بیرون از دروازۀ باغشاه و انتهای چهارباغی تاریخی(بلوار کریم خان زند فعلی)احداث شد. مکان استقرار این دو بنا بعدها به نام فلکه ستاد(میدان امام حسین فعلی). مرکز لشکر جنوب نیز در باغ قدیمی باغ تخت(تخت قراچه) و در خارج از محدودۀ شهر مستقر گردید. بر روی محور کریم خان زند و در ضلع شمالی آن در حدود سال ۱۲۶۰ خورشیدی کنسولگری انگلیس بنا شده بود که تا مدت ها به حیات خود ادامه داد و سرانجام تعطیل شد(تصویر۳ـ۳). علاوه بر این سازمان ها و اداره ها، سازمان های دیگری مانند آموزش و پرورش، دبیرستان، هتل و بیمارستان و … نیز احداث شد که بجز بیمارستان و مسافربری سایر بناها درون بافت شکل گرفت. (همان: ۵۷)(نقشه۳ـ۴).
تصویر۳ـ۳. کنسولگری انگلیس در شیراز
صانع، ۱۳۹۰: ۴۰
نقشه۳ـ۴. کاربری های جدید شکل گرفته در نخستین مرحلۀ توسعۀ شیراز.
نیک کار، ۱۳۸۴: ۵۹.
احداث بناهای استانداری و ستاد ارتش در فاصله ای بالغ بر یک کیلومتری غرب لبۀ

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید