محیط مناسبی را در داخل خانه فراهم آورد. به این موضوع بایستی امنیت جانی و حفظ خانواده در برابر حملات بعضی غارتگران که با ایجاد یک محیط بسته و دیوارهای بلند عملی می شده است را باید افزود(معماریان، ۱۳۷۵: ۱۲ ـ۱۳).
۴ـ۳. شاخصه های کالبدی خانه ایرانی
۴ـ۳ـ۱. تکثر و تنوع فضایی:
فضاهای خانۀ ایرانی در گذشته شامل سربند، هشتی، دالان، حیاط، بیرونی، اندرونی، تختگاه، ایوان، مهتابی، بهارخواب، صفه، دودری، سه دری، پنج دری، شاه نشین، حوضخانه، شکم دریده و … بوده. این تنوع و تعدد فضاها در اغلب خانه های تاریخی ایران با اندکی تغییر دیده می شود(حائری، ۱۳۸۳:chn.ir)20.
۴ـ۳ـ۲. تدریج گذر از یک فضا به فضای دیگر(اصل سلسله مراتب فضایی):
در خانه های قدیمی ایرانی هیچ گاه به شکل مستقیم از خیابان وارد فضای داخلی خانه نمی شویم. همیشه یک معبر فضای حائلی بین خیابان و خانه برقرار می کند. از ورودی وارد هشتی شده و بعد از عبور از دالان پا به حیاط می گذاریم. فضاهایی که کمتر جنبۀ خصوصی دارند در مناطق ابتدایی حیاط ساخته می شدند و اتاق هایی که قلمرو خصوصی محسوب می شوند در انتهای منزل واقع شده اند(همان).
۴ـ۳ـ۳. انعطاف پذیری:
در تمام این خانه ها می توان فضاها را با هم تلفیق کرد و با این تلفیق فضاهای جدیدتر بدست آورد. چنانکه در گذشته هنگام جشن یا عروسی این کار را می کردند و با الحاق فضاهای خانه به یکدیگر یک فضای خیلی بزرگ بدست می آوردند. نتیجۀ همجواری و ترکیب دو یا چند فضا آن است که فضاها امکان بسط فضایی، چشم اندازی و نوری پیدا می کنند(همان).
۴ـ۳ـ۴. هندسه و تناسبات:
در جای جای اجزای یک خانه از هندسه و تناسبات طلایی ایرانی استفاده شده است. اگر دو سر دو ضلع یک شش ضلعی منتظم را به هم وصل کنیم مستطیلی به وجود می آید که در معماری ایران و در سایر نقش ها و تصاویر و احجام دارای ارزش است. این شکل مستطیل طلایی ایران است. معمولاً میانسرا(حیاط) را در جهت این مستطیل که “رون” نام دارد برمی گزینند(عمرانی پور، ۱۳۸۴: ۱۳۵). در کل سه رون در نظر می گرفته اند: رون راسته، رون اصفهانی و رون کرمانی. رون راسته جهت شمال شرقی ـ جنوب غربی دارد و شامل شهرهای تبریز، تهران، یزد و … می شده است که جهت آن تقریباً مواجه قبله است. رون اصفهانی جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی دارد و در اصفهان، استخر، تخت جمشید و استان فارس این رون را داریم. رون کرمانی جهت غربی ـ شرقی دارد و شهرهایی مثل کرمان و همدان با این رون ساخته شده اند(پیرنیا، ۱۳۹۰، ۲ـ۳)(شکل۴ـ۱).
شکل۴ـ۱. رون های مورد استفاده در خانه های ایرانی.
پیرنیا، ۱۳۹۰: ۱۷۲، ترسیم دوباره از نگارنده.
کلیۀ عناصر خانه های ایرانی براساس “پیمون” تنظیم شده اند. پیمون عرض در است که براساس مقیاس انسانی و اندازۀ انسان های ایرانی بوده است. پیمون کوچک معادل ۹۳ سانتیمتر و پیمون بزرگ معادل ۱۲۰ سانتیمتر است. به این ترتیب وجود نسبت های مشخص در هر بنا برای فضاها دیده می شود(ابوالقاسمی، ۱۳۶۶: ۷۶).
۴ـ۳ـ۵. مرکزیت:
تمامی خانه ها چه کوچک باشند و چه بزرگ، حیاط یا حیاط مرکزی دارند و از نظام فضایی واحد پیروی می کنند. حیاط در همۀ این خانه ها مرکزیت تام دارد و همانند قلب خانه عمل می کند. این امکان وجود داشت که حیاط از نظر هندسی مرکز خانه نباشد اما از نظر زندگی و انجام فعالیت ها و ایجاد ارتباط بین قسمت های مختلف خانه، تعبیۀ دید و سایر مسائل مرکز خانه محسوب می شد۲۱.
۴ـ۳ـ۶. گونه گونی فضا از نظر درجۀ پوشیدگی:
سه گروه فضایی کاملاً مشخص و متمایز در تمامی این خانه ها حضور دارند. گروه فضاهای بسته، گروه فضاهای سرپوشیده(نیمه بسته/نیمه باز) و گروه فضاهای باز. ترکیب سه گروه فضاهای باز، بسته و پوشیده به‌ نحوی است که یکدیگر را تعریف می‌کنند. فضاهای باز فضاهای بسته را و بالعکس. در این میان، فضاهای پوشیده فضاهای گذار را در ادامه فضاهای باز و بسته به عهده می‌گیرند(همان).
۴ـ۴. معرفی تصویری اجزای خانۀ سنتی ایرانی
یک خانۀ کهن در ایران که اغلب دارای دو بخش تابستان نشین(شامل اندرونی و بیرونی) و زمستان نشین(شامل اندرونی و بیرونی) است، از بیرون و گذر تا درون، دارای اندام هایی است که نام آنها در اصطلاح شناسی خانه اهمیت دارد. در جدول۴ـ۱ به معرفی تصویری اجزای خانۀ سنتی ایرانی پرداخته می شود.
جدول ۴ـ۱. معرفی تصویری اجزای خانۀ سنتی ایرانی.
ترسیم جدول از نگارنده.
نام جزء
تعریف جزء
تصویر جزء
اندرونی
Andarūni
بخشی از خانه که مخصوص زن و فرزندان، خدمت گزاران و اهل خانه بوده است. ارتباط این بخش با ورودی خانه، طی سلسله مراتبی صورت می گرفته که، محرمیت اهل خانه حفظ شود(مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۷۵: ۱۱).
برش افقی طبقه اول، اندرونی ، خانه بروجردی ها ، کاشان ، قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۷۵: ۳۶ ، با تغییرات نگارنده.
بیرونی
Birūni
بخشی از خانه که مخصوص افراد غیر از ساکنین خانه است.
در خانه های بزرگ بخشی است که مخصوص اقامت روزانۀ مردان و مهمانان و انجام کارها است(مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۷۵: ۱۱).
بیرونی ، خانه بروجردی ها ، کاشان ، قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی ، ۱۳۷۵: ۳۵ ، با تغییرات نگارنده.
بیرونی ، خانه بروجردی ها ، کاشان ، قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی ، ۱۳۷۵: ۳۶ ، با تغییرات نگارنده.
آستانه
Āstāneh))
درگاه، پیشگاه، کریاس، قسمتی از خانه که در آغاز ورود دیده شود. قدمگاه ورودی، قسمت پیشین اتاق به در، بخشی از چارچوب که در پایین چارچوب قرار دارد و ممکن است از جنس های مختلفی مثل سنگ یا چوب ساخته شود(همان).
آستانه، پیشگاه یا کریاس.
نگارنده، ۱۳۹۳.
هشتی
Hashti
هشتی فضایی است که بعد از سردر قرار دارد و تنها جایی است که با بیرون خانه ارتباط دارد. این فضا و راهروهای غیر مستقیم منتهی به حیاط داخلی ، مانع دید به حریم خانه می شده است. ایجاد مکث ، تقسیم فضایی از عملکردهای این فضا می باشد.
در فضای هشتی ، عناصر مختلفی مانند سکو، چراغ دان و پله ای برای رفتن به اتاق بالای هشتی (فروار) در نظر گرفته می شده است. پوشش های سقف هشتی ها نیز بسیار متنوع و معمولاً با کاربندی های بسیار زیبایی پوشیده شده است(پیرنیا، ۱۳۹۰: ۱۶۰).
هشتی ، بخشی از خانه سنتی سجادی ، کاشان؛ قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی ، ۱۳۷۵: ۹۰ ، با تغییرات نگارنده.
هشتی ، بخشی از خانه سنتی سجادی ، کاشان؛ قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی ، ۱۳۷۵: ۸۹، با تغییرات نگارنده.
دالان
Dālān
دالان فضای سرپوشیده و کشیده ای است که معمولاً معبر است. همچنین به راسته کوتاه و باریک و سرپوشیده ای که آغاز و انجام مشخصی دارد نیز دالان می گویند. محل قرارگیری آن در خانه، میان هشتی و میانسرا است(مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۸۳: ۱۱).
دالان ورودی، گرمابه گلشن یزد، قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۸۳: ۱۵۰.
حیاط
Hayāt
میان سرا یا صحن، بخش سرگشاده میان خانه که فضاهای دیگر بدان باز مى‌شوند(عمرانی پور، ۱۳۸۴: ۱۳۶)
حیاط شمالی خانه مسکونی مرتاض، یزد، قاجار
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی ،۱۳۸۳: ۱۷۸.
حیاط خلوت
Hayāt khalvat
“میانسرای کوچک در پشت ساختمان که به اتاق های پیرامون خود روشنایی می رساند”(رفیعی سرشکی، رفیع زاده، رنجبرکرمانی، ۱۳۸۲: ۱۹۰).
حیاط خلوت جبهه شمال شرقی، خانه علاقبند ، کاشان ، قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی ۱۳۷۵: ۳۶ ، با تغییرات نگارنده.
حیاط خلوت ، خانه علاقبند ، کاشان ، قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی ۱۳۷۵: ۱۴۰، با تغییرات نگارنده.
حوض خانه
Howz khāneh
فضای سر پوشیده ای که حوضی در میانه دارد و معمولاً با فضاهای دیگر مرتبط می باشد(مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۷۵: ۱۱).
حوضخانه ، برش افقی طبقه اول ، خانه اصفهانیان ، کاشان ، قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۷۵: ۲۲، با تغییرات نگارنده.
حوضخانه ، خانه اصفهانیان ، کاشان ، قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۷۵: ۲۲، با تغییرات نگارنده.
تخت گاه
Takht Gāh
راهروی پهن در خانه های قدیمی(پیرنیا، ۱۳۷۲، ۳۷۸)
تخت گاه، خانه بروجردی ها، کاشان، قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی ۱۳۷۵: ۳۶ ، با تغییرات نگارنده.
ایوان
Eyvān
ایوان فضای نیم بازی است که معمولاً از سه طرف بسته و از یک طرف مشرف به فضای باز است (مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۷۵: ۱۱).
ایوان خانه صالح ، کاشان ، قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی ، ۱۳۷۵: ۱۰۴.
ایوان خانه صالح ، کاشان ، قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی ، ۱۳۷۵: ۱۰۴، با تغییرات نگارنده.
مهتابی
Mahtabi
فضای بدون سقفی که بالاتر از سطح حیاط قرار می گیرد. عقب نشینی فضای باز در بنا ، مانند ایوانی بدون سقف ، که از سه طرف بسته و از یک طرف به فضای باز راه دارد (مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۷۵: ۱۱).
قسمتی از مهتابی ، نایین ، مسجد بابا عبدالله (۷۰۰ ه.ق / ۱۳ م).
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۸۳ :۲۴۵.
تصویر سه یعدی مهتابی ، نایین ، مسجد بابا عبدالله (۷۰۰ ه.ق / ۱۳ م).
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۸۳: ۲۴۰ با تغییرات نگارنده.
بهارخواب
Bahar Khab
فضای بدون سقفی که بالاتر از سطح حیاط قرار می گیرد(مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۷۵: ۱۱).
بهارخواب، خانه اخوان سیگاری، یزد، قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی ، ۱۳۸۳: ۱۴.
بهارخواب، خانه اخوان سیگاری، یزد، قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی ، ۱۳۸۳: ۱۴، با

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید