تغییرات نگارنده.
صفه
Soffeh
سکوی بدون سقفی که سطح آن بالاتر از سطح حیاط است، و معمولا در جلوی فضاهای بسته قرار می گیرد(مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی، ۱۳۷۵: ۱۱).
صفه، خانه علاقبند، کاشان، قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی ، ۱۳۷۵: ۱۴۱.
صفه، خانه علاقبند ، کاشان ، قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی ، ۱۳۷۵: ۱۴۱، با تغییرات نگارنده.
تالار
Tālār
تالار فضای بسته، مرتفع و مجللی با دهانه ای وسیع و با قاعده ای مستطیل شکل است. در خانه ها معمولاً ضلع بزرگ تالار مجاور حیاط است و ارسی دارد(مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۸۳: ۱۱)
تالار چلیپا تالاری است که قاعده اش به شکل چلیپا باشد. این شکل معمولاً حاصل وجود عناصری چون بادگیر و کفش کن و پستو در چهار گوشه تالار است.
تالار ، خانه سنتی بروجردی ها ، کاشان ، قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی ، ۱۳۷۵: ۳۶، با تغییرات نگارنده.
شاه نشین
Shāh neshin
شاه نشین فضایی است فرو رفته در میان ضلع اصلی یا صدر تالار یا ایوان یا فضا های دیگر که محل مناسبی برای نشستن است؛ همچنین در کاروانسرا ها، اتاقی با سقفی بلند در پشت ایوان و مشرف بر صحن برای اقامت خواص هست که بدان نیز شاه نشین می گویند(مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۸۳: ۱۱).
فضایی در صدر تالار و رو به سوی پنجره که مخصوص نشستن بزرگان است(مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۷۵: ۱۱).
تالار، برش افقی طبقه اول، خانه سنتی بروجردی ها، کاشان، قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی ، ۱۳۷۵: ۳۶، با تغییرات نگارنده.
گوشوار
Gūshvār
فضاهایی متقارن در طبقه بالا و در طرفین فضاهای مرتفعی مانند تالار و ایوان و معمولاً مشرف به آن ها(مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۷۵: ۱۱).
گوشوار، خانه مرتاض، یزد، قاجار، با تغییرات نگارنده.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی ، ۱۳۷۵: با تغییرات نگارنده.
دید از گوشوار به تالار، خانه محمودی، یزد، قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی ، ۱۳۷۵.
گوشوار، خانه مرتاض، یزد، قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی ، ۱۳۷۵: با تغییرات نگارنده.
پنج دری
Panj Dari
پنج دری اطاق بزرگی است که پنج پنجره قدی در یک ردیف دارد و تناسباتش بر مبنای آنها شکل گرفته و ورودی یا ورودی های آن در طرفین یعنی اضلاع کوتاهتر واقع است(مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۷۵: ۱۱).
پنج دری، خانه مرتاض، یزد، قاجار.
نگارنده، ۱۳۸۹.
پنج دری، خانه خیریه ، کاشان، قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی ، ۷۰:۱۳۷۵، با تغییرات نگارنده.
دو دری
Do dari
اتاقی که دو پنجره بزرگ در کنار یکدیگر دارد. این فضا به عنوان اتاق خواب مورد استفاده قرار می گیرد(مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۷۵: ۱۱).
دو دری ، خانه صالح ، کاشان ، قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی ، ۱۳۷۵: ۱۰۶، با تغییرات نگارنده.
سه دری
Seh dari
سه دری اتاقی است با قاعده مربع یا مستطیل که سه پنجره قدی در کنار هم و رو به حیاط دارد و تناسباتش بر مبنای آنها شکل گرفته و ورودی یا ورودی های آن در اضلاع طرفین است(مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۷۵: ۱۱).
سه دری ، برش افقی طبقه اول ، خانه سنتی بروجردی ها ، کاشان ، قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی ، ۱۳۷۵: ۳۶، با تغییرات نگارنده.
سه دری ، تصویر سه بعدی، خانه سنتی بروجردی ها ، کاشان ، قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۷۵: ۳۵، با تغییرات نگارنده.
مطبخ
Matbakh
این فضا معمولا مربع یا مستطیل و نزدیک آب انبار و چاه آب ساخته می شد. در درون آشپزخانه محلی پخت و پز، ذخیرۀ چوب و تنور پخت نان و درون دیوارهای آن تاقچه ای برای قرار دادن ابزار آشپزی و غذا تعبیه می شده است(رفیعی سرشکی، رفیع زاده و رنجبرکرمانی، ۱۳۸۲: ۴۴). همچنین برای دسترسی به آب، آشپزخانه به جوی کاریز نزدیک بود یا نزدیک به پایاب بود. سقف آشپزخانه بیشتر گنبدی یا طاقی بود. چون سقف چوبی در گزند آتش سوزی و پوسیدن چوب از بخار پخت و پز بود سقف دارای هورنو(نورگیر) و هواکش بود تا دود و دم را به بیرون راند(قزلباش، ابوضیا، ۱۳۶۴: ۵۷).
مطبخ ، برش افقی طبقه اول ، خانه رضا حسینی ، کاشان، قاجار.
مرکز تحقیقات و اسناد دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۷۵، با تغییرات نگارنده.
مطبخ ، تصویر سه یعدی ، خانه رضا حسینی ، کاشان، قاجار.
مرکز تحقیقات و اسناد دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۷۵، با تغییرات نگارنده.
داخلی مطبخ ،خانه اخوان سیگاری، یزد، قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی ، ۱۳۷۵.
سرداب
Sar dāb
سرداب، سردابه یا زیرزمین فضایی است که کف آن پایین تر از حیاط باشد و در تابستان خنک است(رفیعی سرشکی، رفیع زاده و رنجبرکرمانی، ۱۳۸۲: ۲۶۸).
سرداب ، برش افقی زیرزمین ، خانه اصفهانیان ، کاشان ، قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۷۵: ۲۲، با تغییرات نگارنده.
سرداب ، برش عمودی زیرزمین ، خانه اصفهانیان ، کاشان ، قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۷۵: ۲۲، با تغییرات نگارنده.
بالا خانه
Bālā Khāneh
به فضا یا مجموعه ای از فضا هایی در گوشه ای از بام بنا، بالاخانه می گویند.
بالاخانه، خانه علومی ها، یزد، قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی ، ۱۳۷۵ با تغییرات نگارنده.
۴ـ۵. نحوۀ قرارگیری اجزای خانۀ سنتی ایرانی
اکنون به بررسی نحوۀ قرارگیری اجزا و ارتباط آنها با یکدیگر در خانۀ ایرانی می پردازیم(نقشه۴ـ۱(.
نقشه۴ـ۱. پلان خانۀ ایرانی و اجزایش.
قزلباش، ابوضیا، ۱۳۶۲: ۹۴، ترسیم دوباره و اصلاح از نگارنده.
۴ـ۵ـ۱. سردر ورودی
فضای ورودی تنها به عنوان یک فضای ارتباطی به کار نمی رود بلکه دارای کارکردهای اجتماعی و فرهنگی نیز می باشد. سردر ورودی عنصری دعوت کننده در فضای ورودی است. اغلب خانه ها بخصوص خانه های مجلل دارای سردر یا درگاه بوده اند. معمولاً دیوارهای بیرونی کاهگلی بوده و فقط سردر مجلل ساخته می شده است و این تدبیر در راستای تحقق خصوصیت دعوت کنندگی و جذبۀ فضای ورودی اندیشیده می شده است(پیرنیا، ۱۳۹۰: ۱۵۹و۱۶۰).
۴ـ۵ـ۲. هشتی
پس از پِلنگ وارد هشت یا هشتی یا کریاس می شوند که به شکل چهار یا هشت ضلعی یا بیشتر است. این فضاها غالباً بلافاصله پس از فضای ورودی قرار می گرفته است و یکی از کارکردهای آن تقسیم مسیر ورودی به دو یا چند جهت بوده است. منظور از هشت چیزی است که از فضاهای داخلی خانه بیرون آمده و تنها جایی است که با بیرون خانه ارتباط دارد. این فضا و راهروهای پیچ در پیچ منتهی به حیاط های اندرونی و بیرونی مانع دید افراد غریبه به داخل حریم مقدس خانواده می شده است. ایجاد مکث، تقسیم فضایی و فضایی جهت انتظار از عملکردهای این عنصر می باشد. در برخی از هشتی ها انباری وجود دارد به نام هیزم خانه که یک گوشۀ هشتی بدان راه می یابد(همان: ۱۶۰).
۴ـ۵ـ۳. راهرو ـ دالان
راهرو همراه با حیاط شریان های ارتباطی خانه را شکل می داده است. راهروها با در نظرگرفتن طرح کلی با عرض باریک، متوسط و پهن هستند. راهروهایی با عرض کم معمولا هشتی را به حیاط متصل می ساختند که در این حالت به آن دالان یا دهلیز می گفتند. برای وارد شدن به فضاهای مختلف از جمله فضای بیرونی و اندرونی می بایست از راهروهای پرپیچ و خم عبور کرد. به این ترتیب مسألۀ محرمیت را توسط دالانی که در امتدادی غیرمستقیم به حیاط منتهی می شد، حل می کرده اند(همان: ۱۶۱).
۴ـ۵ـ۴. حیاط(میانسرا)
میانسرا بخش سرگشادۀ ساختمان است که اندام های دیگر بدان باز می شوند. پس از طی راه های پیچ و خم دار هشتی، عمدتاً از گوشه های جنوبی وارد میانسرا می شوند به دو دلیل: اولاً در جبهۀ شمالی میانسرا، قسمت مرغوب ساختمان قرار دارد و ثانیاً وقتی از قسمت جنوب میانسرا وارد می شوند، نمای شمالی ساختمان را می بینند که نمای باارزشی است. البته گاهی نیز از قسمت ها و گوشه های دیگر وارد میانسرا می شوند(عمرانی پور، ۱۳۸۴: ۱۳۶). از حیاط در خانه های ایرانی به مفاهیم مختلف استفاده می شده است. یکی از علایق ایرانیان در ساخت خانه ها ایجاد ارتباط بصری بین اتاق و فضای بیرون آن است. گشادگی، فراخی و دید آزاد داشتن جزء طبیعت ایرانی است. میانسرا با تناسب طلایی ایرانی و جهت گیری دستوری خود، در تمام طول سال محیط بهداشتی مطبوعی فراهم و از گردش آفتاب و نور خورشید بهترین استفاده را برای فضاهای گرداگرد خود کسب و تأمین می کند.
۴ـ۵ـ۵. جبهۀ شمالی
اندام های قرار گرفته در این جبهه عمدتاً به قرار زیر است:
در فضای داخلی و حیاط مرکزی، بهترین قسمت بخش شمالی است. معمولاً در جبهۀ شمالی یک ایوان وجود دارد که ممکن است ستوندار باشد. پشت این ایوان یک فضای بزرگ وجود دارد که این فضا با فضاهای اطراف بزرگتر هم می شود. این فضا انواع گوناگونی دارد و بسته به شکل آن دارای اسامی مختلف می باشد؛ اگر باریک و کشیده باشد “طنبی” نام دارد و اگر مستطیل متناسب باشد “تهرانی” یا “شکم دریده” نام می گیرد. معمولاً دو طرف این فضاها راهرویی قرار دارد که از حیاط وارد راهروها می شوند و در دو طرف اینها هم اتاق است. در یک گوشه از این فضا آشپزخانه است که وقتی آشپزخانه مفصل باشد برای خود فضایی سرباز دارد. آشپزخانه برای اینکه بتواند سمت شمالی و غربی خانه را سرویس دهد اغلب در گوشۀ شمال شرقی یا غربی قرار دارد. با توجه به زوایای تابش خورشید در زمستان و تابستان، ایوان و پیش آمدگی در جبهۀ شمالی موجب می شود آفتاب در تابستان وارد اتاق نشود در حالی که در زمستان آفتاب تا انتهای فضا می رسد(عمرانی پور، ۱۳۸۴: ۱۳۶ـ۱۳۷). تالار نیز فضایی بوده برای استفاده از فضا در فصل گرما و به هوای باز راه داشته است. در کنار تالار

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید