راهروهای بزرگی به نام تختگاه بوده که در انتهای آن راه پله ای برای زیرزمین و بالاخانه قرار می گرفته است. در طبقۀ بالای آن بالاخانه (اتاق دنج و راحت) جای داشته است. بالاخانه های دو طرف تالار را گوشوار نیز می گویند(پیرنیا، ۱۳۹۰: ۱۶۴).
۴ـ۵ـ۶. جبهۀ غربی
در قسمت غربی حیاط اتاق ها قرار دارند که اتاق ها دودری، سه دری، پنج دری و هفت دری هستند. حتی نه دری هم وجود دارد که نادر است. هر یک از اتاق های سمت غربی یورت نام دارد. یورت به معنای هر گونه فضایی است که در یک خانه یا ساختمان است. اتاق، آشپزخانه، حمام و طنبی یورت هستند و حتی انباری کوچک یورتچه نامیده می شود. ابعاد یورت های جبهۀ غربی تابع درهاست. این درها رو به میانسرا باز می شوند، شیشه دارند و تأمین نور و تهویۀ یورت ها از این درها انجام می شود. معمولاً اگر یک سه دری در طرفی و سه یا چنددری دیگری در مجاور آن داریم، از بین آنها راهرویی با پله بالا می رود و از طریق ورودی ها وارد این سه دری ها می شود. انتهای راهرو هم معمولاً یک صندوق خانه درست می کنند. اتاقی که هفت دری باشد جبهۀ آن زیاد است و ارتفاع و سطح آن هم زیاد می شود(عمرانی پور، ۱۳۸۴: ۱۳۷و۱۳۸).
۴ـ۵ـ۷. جبهۀ شرقی
قسمت شرقی و دست راست میانسرا به جهت اینکه آفتاب غرب به آن می تابد نامطلوب است. لذا اغلب فضاهای اساسی در آنجا قرار نمی گیرد و اگر زمین قناسی دارد، قناسی آن را در این قسمت حل می کنند. در بسیاری از ساختمان ها این قسمت حذف می شود منتهی برای قرینه سازی عین فواصل جرزها و درهای سمت غربی را با آجر در این قسمت ایجاد کرده و در ظاهر نمایی همانند نمای سمت دیگر دارد(همان: ۱۳۹).
۴ـ۵ـ۸. جبهۀ جنوبی
به دلیل پرسایه بودن این قسمت بخش تابستانی در آن قرار می گیرد. این قسمت جزء فضاهای تفریحی است و فضای اصلی به شمار نمی آید. اتاق های تابستانی فضاهایی هستند که در جبهه های مختلف آن بازشوهای کامل با نیم دری ها قرار گرفته اند. در بسیاری از خانه ها این اتاقک ها مانند یک بادگیر عمل می کنند(پیرنیا، ۱۳۸۴: ۱۶۱).
۴ـ۶. معرفی خانه های سنتی شیراز تا اواخر قاجار
خانه های سنتی شیراز تا اواخر دورۀ قاجار دارای همان ویژگی های کلی معماری خانه های ایرانی می باشد که در بخش های پیشین ذکر گردید. اصول معماری ایرانی مانند مردم واری، پرهیز از بیهودگی، خودبسندگی و درونگرایی از جملۀ اصول حاکم بر این خانه هاست. همچنین شاخصه های تنوع فضایی، سلسله مراتب فضایی، انعطاف پذیری، حیاط مرکزی، دارا بودن سه گروه فضایی باز(حیاط)، نیمه باز(ایوان) و بسته در آنها دیده می شود. در راستای بررسی و مطالعۀ خانه های سنتی شیراز و استخراج ویژگی های آن، با وجود تنوع می توان به ویژگی های مشترکی که در تمامی این خانه ها تا اواخر دورۀ قاجار مشاهده گردیده، اشاره کرد.
۴ـ۶ـ۱. ویژگی های خاص معماری خانه های سنتی شیراز
ویژگی های کلی حاکم بر خانه های سنتی شیراز به قرار زیراست:
خانۀ حیاط دار اصلی ترین عنصر تشکیل دهندۀ قطعات مسکونی بافت شهری شیراز است.
کلبۀ فضاها حیاط را دربرگرفته و این فضاها به غیر از هشتی هیچ گونه ارتباط بصری و فیزیکی با مسیرهای بیرون خود ندارند.
سازماندهی فضاها در بیشتر خانه ها در یک طبقه همراه با زیرزمین بوده و در بعضی خانه ها قسمت هایی از آن در دو طبقه گسترش یافته اند.
قرارگیری خانه براساس رون شمال غربی ـ جنوب شرقی است.
فضای تالار به عنوان مهمترین فضا در جبهۀ شمالی مطرح بوده است.
قرارگیری ایوان در جلوی تالار که بار تیر حمال آن توسط ستون هایی تحمل می شود.
حوض و باغچه در امتداد محور طولی حیاط ساخته شده است و معمولاً به شکل مستطیل است.
نمای بیرونی خانه ها عموماً آجری و ساده است و تنها بخش تزیینی نمای بیرون، سردر ها می باشند.
هشتی خانه ها عموماً به شکل چهارضلعی و مستطیل است. راه پلۀ ورودی به پشت بام نیز در همین فضا تعبیه شده است.
پلۀ ورودی به ایوان در یکطرف آن و عموماً سمت راست آن قرار دارد که راه پله در داخل حیاط واقع شده است.
در زیر جبهۀ اصلی و در بیشتر موارد تمامی جبهه ها، زیرزمین قرار دارد که با چند پله پایین تر از حیاط قرار میگرفت و قسمت ازاره نما حدود یک سوم از ارتفاع زیرزمین را شامل می شد.
در نما از قوس های نیمدایره و هلالی و همچنین کاشی های منقوش استفاده شده است.
در تقاطع دیوار از پیلک یا ستون نما استفاده می شود.
در طراحی فضا، قرینه سازی و تنوع در طرح کلی و چیدمان براساس یک الگوی مشخص دیده می شود(معماریان، ۱۳۷۵: ۱۵۶ و ۱۶۳).
حیاط ها در حدود یک متر از سطح زمین پایین ترند که به علت های گوناگونی مثل بهره گیری از تعدیل حرارت زمین، استحکام در مقابل زلزله، بهره گیری از خاک زمین برای ساخت و ساز خانه و دسترسی آسان به آب قنات را می توان برای آن برشمرد. حیاط ها در جهت طولی زمین احداث شده اند و حوض و باغچه نیز به صورت عمود بر هم و موازی محور طولی حیاط ساخته شده اند(افسر، ۱۳۵۳: ۷۴).
ازاره ها دارای تزییناتی نظیر خطوط هندسی ساده در اطراف و در برخی قسمت ها که زیرزمین پشت آن است از مشبک کاری در سنگ یا نقوش هندسی و اسلیمی استفاده شده است که گاهاً در دو طرف هر نقش از ستون نماهای پیچدار در بدنۀ ستون یا سرستون مقرنس و پایه های گلدانی شکل استفاده شده است(فلاح فر، ۱۳۷۸: ۶۳).
۴ـ۶ـ۲. بررسی تصویری شاخصه های کالبدی خانه های سنتی شیراز تا اواخر قاجار
۴ـ۶ـ۲ـ۱. خانه های سنتی و طبیعت
خانه های شیراز امکان ارتباط با طبیعت را برای انسان به خوبی فراهم می کرده است. طبیعتی که شامل آسمان، آب، پرندگان و گیاهان است. حیاط به عنوان عنصر اصلی سازماندهی در خانه های شیراز، فضای اصلی و مهم گردشی خانه بوده که در سازماندهی فضاهای گوناگون در فصل های مختلف و نیز به عنوان فضایی سبز و نشاط آور در گردش هوا نقش بسزایی داشته است. حوض و باغچه از بخش های اصلی حیاط بوده و به طور معمول محور طولی این دو برهم عمود است. باغچه های خانه با گیاهان همیشه سبز مرکبات مزین شده و انواع گل های زیبا را در کنار آن می کاشتند. این نحوۀ تزیین و آرایش حیاط خانه ها، ارتباط مستقیم با روح علاقه به سرسبزی و خرم دوستی ساکنان آن و به طور کلی شاخصۀ اجتماعی شیراز داشته است.
مهمترین ویژگی خانه های شیرازی ارتباط دیداری و حسی فضای اتاق اصلی خانه با حیاط همیشه سبز است. در این خانه ها در فضای بسته، ارتباط با طبیعت و داشتن چشم انداز مناسب با استفاده از ارسی ها میسر بوده که با بالا کشیدن درک ها، اتاق به شکل یک ایوانی که رو به سوی حیاط دارد در می آمده است. همچنین تدابیری چون کاربرد فضای نیمه باز(ایوان) در خانه جهت ایجاد ارتباط بیشتر باطبیعت و بهرهگیری از آب و هوای معتدل و فرح بخش شیراز در بیشتر فصل ها در بسیاری از خانه ها به کار گرفته می شده است. در حقیقت حیاط خانه های شیراز محل انجام فعالیت های گوناگونی مانند صرف غذا، خوابیدن، دور هم جمع شدن، بازی بچه ها، پذیرایی از میهمانان و انجام مراسمی(عروسی و روضه) بوده است(عبدالله زاده، آزرمند، ۱۳۹۱: ۱۱۵)(جدول۴ـ۲).
جدول۴ـ۲. ارتباط با طبیعت در خانه های سنتی.
نگارنده، ۱۳۹۳.
خانۀ حسن پور
خانۀ خدامحمد
خانۀ افشاریان
خانۀ حق نگهدار
۴ـ۶ـ۲ـ۲. تنوع فضایی در خانه های شیراز
سازمان فضایی خانه های سنتی شیراز، تنوع فضایی گسترده ای را برای ساکنانش عرضه می کند و مشوق تجربه ها و فعالیت های متنوع است و ابعاد هر فعالیت به ظاهر ساده را با این ارائه تنوع فضایی افزایش می دهد. خوابیدن در هر سه گونه فضاهای باز، بسته و سرپوشیده رخ می دهد و تجربۀ دیدار آسمان بخشی از تجربۀ شبانۀ ساکنان است. این تنوع فضایی که از راه تنوع در میزان محصور بودن فضاها(بسته، باز، پوشیده)، کیفیت نور و حضور جریان هوا، تنوع کف ها و ارتفاع سقف ها ایجاد می شود، ساکنان خانه ها را نسبت به کیفیت های فضایی حساس کرده است. چنانکه ادراک آنان از فضای خانه تمامی این تنوع ها را شامل می شده و می توانند آن را بیان و به توصیف درآورند( عبدالله زاده، آزرمند، ۱۳۹۱: ۱۱۶)(جدول۴ـ۳).
جدول۴ـ۳. تنوع فضایی در خانه های سنتی شیراز.
عبدالله زاده، آزرمند، ۱۳۹۱: ۱۱۷.
۴ـ۶ـ۲ـ۳. انعطاف پذیری خانه های شیراز
در دورۀ قاجار سازمان فضایی خانه ها در برابر نیازمندی ها و دگرگونی های شیوۀ زندگی بسیار انعطاف پذیر است. هیچ فضایی در این خانه ها در خود تمام شده و مسدود نیست و هر فضایی در عین استقلال، امکان ترکیب با پیرامون خود را دارد. چند فضای مستقل مانند دودری ها، شاه نشین ها و گوشوارها می توانند یک فضای خیلی بزرگ را شکل دهند و یا ترکیب فضاهای حوضخانه، اتاق ها و حیاط و شاه نشین می توانند بیشترین گنجایش فضایی خانه را به نمایش درآورند که این امر در موقع برگزاری مراسم و میهمانی های بزرگ(روضه خوانی، عروسی و …) در خانه ها رخ می داده است. به طور کلی در خانه های شیراز فضاهای وابسته به قلمرو خصوصی می توانند با قلمرو عمومی ترکیب شوند. از راه وجود درگاه های میانی تعبیه شده بین این فضاها و حریم های عبوری یا آویزان کردن پرده های سراسری و یا گشودن ارسی ها و درـ پنجره ها، فضای مستقل خصوصی با عمومی ترکیب شوند(عبدالله زاده، آزرمند، ۱۳۹۱: ۱۱۷)(جدول۴ـ۴).
جدول۴ـ۴. انعطاف پذیری خانه های سنتی.
عبدالله زاده، آزرمند، ۱۳۹۱: ۱۱۷.
۴ـ۶ـ۲ـ۴. سلسله مراتب فضایی در خانه های شیراز
در خانه های سنتی ارتباط مستقیم فضای بیرون با فضای داخلی خانه امکانپذیر نبوده و همواره از یک یا چند فضای رابط استفاده می شده است(جدول۴ـ۵).
جدول۴ـ۵. وجود سلسله مراتب فضایی در خانه های سنتی.
نگارنده، ۱۳۹۳.
خانه خلیل پسند
ورودی به هشتی ـ هشتی به دالان ـ دالان به حیاط
خانه حق نگهدار
ورودی به هشتی ـ هشتی به دالان ـ دالان به حیاط ـ حیاط به تخت گاه ـ تخت گاه به تالار(اتاق عمومی)
خانه افشاریان
ورودی به هشتی ـ هشتی به دالان ـ دالان به حیاط ـ حیاط به اتاق سه دری(اتاق خصوصی)
۴ـ۶ـ۲ـ۵. محل قرارگیری حیاط در خانۀ ایرانی
در خانه های قدیمی حیاط در درونی ترین قسمت خانه قرار داشت و عرصه و حریمی خصوصی برای افراد خانه محسوب می شد(جدول۴ـ۶).
جدول ۴ـ۶. محل قرارگیری حیاط در خانه های سنتی.
نگارنده، ۱۳۹۳.
خانه حق نگهدار
خانه منصوری
خانه افشاریان
خانه حسن پور
۴ـ۷. تزیینات ورودی خانه های سنتی دورۀ قاجار
فضای ورودی نسبت به سایر فضاها و اجزای هر واحد معماری از ویژگی ها و امتیازات خاصی برخوردار است، زیرا علاوه بر کارکرد اصلی آن به عنوان یک فضای ارتباطی، از لحاظ بصری و ادراکی نیز فضایی رابط بین یک بنا با فضاهای شهری است. از این رو بیشتر مورد توجه بوده و تزیینات و پرداخت بیشتری بر روی آن انجام

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید