می شده است. فضای ورودی در معماری ایران به تدریج از چنان اهمیتی برخوردار شده بود که می توان بخش مهمی از سیر تحول و تکامل معماری ایران را در آن مشاهده کرد. این موضوع توجه به بررسی این فضا را ضروری می سازد. در طراحی فضای ورودی خانه ها، اهداف و اصولی چند در نظر گرفته می شد از جمله: حفظ محرمیت افراد خانواده، ورود به تدریج، ایجاد دشواری در دسترسی به فضاهای داخلی و شاخص و خوانا نمودن در نظر گرفته می شد(سلطان زاده، ۱۳۷۲: ۱۰و۱۲).
یکی از نخستین عناصری که در ورودی ها مورد توجه معماران و هنرمندان قرار گرفت، سطح نمای ورودی و بخصوص سردر و قاب بوده است.
به منظور غنا بخشیدن به مفهوم ورودی در خانه های سنتی از عوامل متعددی یاری گرفته شده، شاخصه هایی همچون: پیرنشین، فضای سرپوشیده، نوع تزیینات خاص، نوع قوس ویژه، کف سازی متفاوت با گذر و اختلاف سطح با گذر همه و همه قصد آن دارد که مفهوم فضایی متفاوت با گذر و متناسب با ورود به درون را القا نماید.
اغلب فضاهای ورودی طراحی شده هستند، به این معنا که بیشتر فضاهای ورودی را با طراحی معمارانه و از پیش اندیشیده شده می ساختند و بخش هایی از سطح آن را با مواد و عناصر مختلف مانند آجر، کاشی، سنگ و گچ تزیین می کردند به گونه ای که سطح این فضا نسبت به دیوارهای مجاور و متصل به آن کاملاً متمایز می شد. اهمیت طراحی و تزیین فضای ورودی و مدخل خانه و سایر بناها به گونه ای بود که حتی در بناهایی که فضای ورودی نداشتند و در ورودی در بدنۀ دیوار متصل به راه تعبیه شده بود، سردر بنا را با آجر، کاشی و در مواردی با گچ تزیین می کردند. علاوه بر سکو که در دو سوی بعضی از فضاهای ورودی قرار داشت و دارای جنبۀ کارکردی بود از عناصری مانند ستون های تزیینی نیز استفاده می شد. در حالت فاقد طراحی معمارانه، ورودی ها ساده و بدون تزیینات بود. البته وجود جرزها و یک طاق قوسی شکل آجری را نمی توان طراحی معمارانه ورودی به شمار آورد زیرا کاربرد این عناصر و مواد به لحاظ ساختمانی و استحکامی لازم است(همان: ۹۴ و ۹۵).
۴ـ۷ـ۱. ورودی به سبک سنتی
در معماری فضای ورودی خانه های سنتی، تمام اصول ترکیب کالبدی از جمله اصل سلسله مراتب، اصل تقارن و اصل درونگرایی به صورتی کامل به اجرا درمی آمد؛ بدین ترتیب ورودی خانه ها فضایی شاخص، متقارن، غیرمستقیم و تنها بخشی از نمای بیرونی خانه ها بود که غالباً تزیین می شد؛ البته با توجه به درونگرا بودن خانه ها و عدم امنیت در جامعه، به شکلی ساده تزیین می گردید تا توجه دیگران به آن جلب نشود. این ورودی که معمولاً در نزدیکی یکی از گوشه های خانه قرار می گرفت یا حالتی گشوده و باز به سوی معبر داشت و یا فضایی بسته و اختصاصی بود، به این صورت که در ورودی دو یا چند خانه در یک محیط واحد مانند کوچۀ بن بست یا هشتی متصل به معبر قرار می گرفت و فضای واقع در ابتدای این کوچه یا هشتی به مثابۀ فضای ورودی خانه ها، طراحی و تزیین و توسط یک در به لبۀ راه متصل می شد(سلطان زاده، ۱۳۷۲: ۶۰).
ورودی خانه های سنتی دارای اجزاء و ترکیبات تقریباً واحدی چون پیش طاق، سکو، درگاه، در ـ به همراه اجزایی چون آستانه، کوبه، کلون، گلمیخ و گاهی روزن ـ سردر، هشتی و دالان بود که این اجزا و عناصر نه تنها امکان دیدار، گفتگو، توقف، انتظار و ورود را فراهم می کرد، بلکه واردشدگان را بر حسب جنس(زن یا مرد)، کیفیت حضور(حضور در شب یا روز، در خواب یا بیداری، در هنگام استراحت یا زمان کار، در تنهایی یا جمع، در زمستان یا تابستان، در کنار طبیعت یا دور از آن) و رابطۀ آنها با خانواده(رابطۀ فردی یا جمعی، شخصی یا اجتماعی، کوتاه مدت یا دراز مدت) به فضاهای مختلف خانه هدایت می کرد(هاشمی، ۱۳۷۵: ۲)(کروکی۴ـ۱).
کروکی۴ـ۱. اجزا و تزیینات ورودی خانه های سنتی.
آرشیو دانشکده هنر و معماری دانشگاه شیراز.
پیش طاق خانه ها معمولاً به شکل جناغی و گاه به صورت بیضی یا هلالی بود و سقف آنها اغلب ساده و یا با کاربندی های آجری و گچی تزیین می شد. سکوهای آجری یا سنگی دو سوی پیش طاق حالتی نیمه خصوصی داشت، زیرا هم هنگام گفتگوی صاحبخانه با همسایه ها یا مراجعین با اهالی خانه از آن استفاده می شد و هم هنگام انتظار و رفع خستگی، بدون کسب اجازه از صاحبخانه مورد استفادۀ مراجعان یا عابران قرار می گرفت و این کار یکی از الگوهای رفتاری و عادات بارز مردم آن زمان محسوب می شد(میرزایی و دیگران، ۱۳۸۵: ۱۹۰). اندازۀ درگاه خانه ها معمولاً ۵/۱ متر و عمق آن حدود ۵/۰ متر و در خانه ها بیشتر شکل و دارای ابعادی در مقیاس انسانی بود(سلطان زاده، ۱۳۷۱: ۱۲۸). روی در گلمیخ خای فلزی(با اشکال متنوع) جهت تزیین و دو کوبه به شکل های گوناگون ـ هر کدام بر روی یک لته ـ نصب می شد که کارکرد آنها اطلاع رسانی برای حفظ محرمیت بود. گاهی نیز در قسمت داخلی در، چفت و کلون به کار می رفت که مقاومت در را تکمیل می کرد(ابوالقاسمی، ۱۳۸۴: ۱۲۳)(کروکی۴ـ۲).
کروکی۴ـ۲. اجزا و تزیینات به کار رفته در “در سنتی”.
آرشیو دانشکده هنر و معماری دانشگاه شیراز.
سردر خانه ها یا کاملاً ساده بود و یا تزیینات کم مایه ای از آجرکاری، گچبری یا تلفیقی از آنها را بر سطح خود داشت که این تزیینات نیز متناسب با وضعیت و موقعیت اجتماعی و به فراخور حال صاحبخانه بود. بر سطح سردر، کتیبه های کاشی یا مرمری به شکل های مختلف و با مضامین آیات قرآنی و احادیث، نام پنج تن، نام بانی، تاریخ ساخت بنا و عدد ۷ تعبیه می گردید تا در هنگام خروج از خانه، ساکنان را از شر شیطان و چشم بد در امان نگه دارد(رمضان جماعت، نیستانی، ۱۳۸۹: ۶۸)(تصویر۴ـ۱).
تصویر۴ـ۱. ورودی به سبک سنتی.
رمضان جماعت، نیستانی، ۱۳۸۹: ۶۸.
این سبک از فضاهای ورودی را می توان به تبع گونۀ معماری خانه ها، ورودی سنتی نامید که تمامی اجزا و عناصر آن معرف شیوه های ساختاری و تزیینی معماری مسکونی ایرانی و متناسب با جایگاه و اعتقادات و احتیاجات ساکنان خانه بوده است(رمضان جماعت، نیستانی، ۱۳۸۹: ۶۸).
۴ـ۷ـ۲. ورودی به سبک تلفیقی
نمای خانه های تلفیقی بیشتر از آجر و ورودی آنها دارای عناصری مانند پیشطاق، سکو، درگاه، در ـ با روزن و گاهی کوبه و کلون ـ سردر، هشتی، دالان یا راهرو بود. عمق ورودی ها معمولاً در حدود ۵/۰ متر، عرض آنها بین ۳ تا ۴ متر و ارتفاع آنها بین ۳ تا ۵/۴ متر بود(سلطان زاده، ۱۳۷۱: ۴۴).
بیشتر ورودی های این سبک پیش طاق هلالی شکل و دارای تزیینات آجر یا کاشی است. گاهی اوقات نیز در طرفین پیش طاق، دو طاقنما، دو ستون یا نیم ستون تزیینی و دو سکو قرار می گرفت که اغلب اوقات این سکوها سطح کافی برای نشستن نداشت و تنها برای ایجاد ترکیب شکلی و فضایی یا به عنوان عنصری تزیینی به کار می رفت(سلطان زاده، ۱۳۷۱: ۴۴)(تصویر۴ـ۲).
تصویر۴ـ۲. سبک تلفیقی ورودی و عناصر تزیینی موجود در آن، محله سنگلج، تهران.
رمضان جماعت، نیستانی، ۱۳۸۹: ۶۹.
برخلاف خانه های سنتی در بالای اکثر درهای ورودی، روزن دیده می شود که این روزن ها شکلی مستطیلی و گاه بیضی داشت(همان: ۴۴)(تصویر۴ـ۳).
تصویر۴ـ۳. روزن ورودی در سبک تلفیقی.
رمضان جماعت، نیستانی، ۱۳۸۹: ۶۸.
سردر خانه ها یا ساده بود و یا با گچ، آجر، کاشی یا ترکیبی از آنها و به ندرت با طرح های هلالی و سنتوری آراسته می شد و اغلب بر سطح آن کتیبۀ کاشی یا مرمری به خط نستعلیق و با همان مضامین قبل به چشم می خورد(رمضان جماعت، نیستانی، ۱۳۸۹: ۶۹)(تصویر۴ـ۴).
تصویر۴ـ۴. سردر سنتوری ورودی به سبک تلفیقی، محله عولادجان، تهران.
رمضان جماعت، نیستانی، ۱۳۸۹: ۶۹.
بدین ترتیب می توان گفت که قرارگیری عناصر و تزیینات بومی در کنار طرح ها و موتیف های فرنگی و ترکیب آنها با یکدیگر، این گونه از فضاهای ورودی را در ردیف فضاهای ورودی سبک تلفیقی قرار داده بود. ساختاری که جلوه هایی از سنت و تجدد را همراه و همگام با هم به معرض تماشا می گذاشت(همان: ۷۰).
۴ـ۸. تحول خانه های مسکونی
۴ـ۸ـ۱. برونگرایی
شروع معماری معاصر را می توان از حدود سال ۱۳۰۰ خورشیدی به بعد دانست. این زمان است که در اثر تحولات سیاسی و اجتماعی جریان زندگی اجتماعی و اقتصادی در ایران تغییر کرد. سیمای شهرهای ایران متحول شد و بناهای لازم برای زندگی جدید مانند ادارات، کارخانه ها، بانک ها، ایستگاه های راه آهن، دانشگاه و همچنین واحدها و مجموعه های مسکونی جدید در شهرها به وجود آمدند. این بناهای جدید از اصول و مشخصه های معماری سنتی تبعیت نکردند و تابع الگوی وارداتی غربی شدند.
مهمترین و قدیمی ترین ویژگی معماری گذشتۀ ایران که آن را از دیگر سبک ها به ویژه سبک های معماری غربی متمایز می سازد درونگرایی است. ویژگی ای که با توجه به وضع اقلیمی بسیاری از مناطق ایران، همچنین رعایت اصل محرمیت به وجود آمده است.
شکل گیری و حضور قاطعانۀ این ویژگی قدیمی معماری ایران تا اواخر قاجار ادامه داشت؛ اما اولین بناهای دولتی و حکومتی در دورۀ قاجار و نیز تحولات عقیدتی و اجتماعی در آغاز دورۀ پهلوی اول، مهمترین خصلت معماری گذشتۀ ایران را تغییر داد. بناها در همۀ حوزه ها و دسته بندی های ساختمانی به ناگهان از درون به بیرون چرخش داده شدند. این گردش به طور بنیادین بر دیگر عناصر معماری ایران و پیدایش موارد جدید در حوزۀ معماری و شهرسازی نظیر خیابان ها، کوچه ها، پنجره ها و نماها و به عبارتی فضاهای تازه و نوین تأثیر گذاشت. بنابراین پدیدۀ برونگرایی نخست در اندیشه ها شکل گرفت و متعاقب آن و بنا به نیازهای خواسته یا ناخواسته و در نهایت با پذیرش آن به معماری مسکونی و خانه های نوین شهری سرایت نمود.
طراحی واحدهای مسکونی در ایران از حدود یک قرن پیش ابتدا به سبب دگرگونی هایی که در بافت شهری ایجاد شد و سپس به علت تغییر تدریجی الگوهای رفتاری، تحول یافت. احداث خیابان های مستقیم موجب شد که نحوۀ تقسیم زمین دگرگون شود و قطعات زمین به شکل منظم ـ غالباً به صورت مستطیلی که طول آن عمود بر خیابان بود ـ تقسیم شود. سپس کم عرض شدن بسیاری از قطعات به سبب گرانی قیمت زمین منجر به تبدیل حیاط مرکزی به نوعی حیاط میانی شد که بخش ساخته شدۀ بنا در دو سمت آن شکل گرفت. در وهلۀ بعد از یک سو گران شدن بهای زمین و از سوی دیگر دگرگونی در الگوهای رفتاری و نیز تغییر تدریجی لوازم، اثاثیه و تجهیزات خانه سبب شد که به تدریج فضای ساخته شده در یک سمت زمین قرار گیرد که محل آن با نحوۀ استقرار زمین نسبت به خیابان یا معبر متناسب بود(سلطان زاده، ۱۳۸۰: ۱).
معماری نو بسیاری از اندیشه ها و فرمان ها را که تا آن زمان معماران فرمانبردار آنها بودند مانند تاریخ گرایی، آذین گرایی، نمادگرایی، ریشه گرایی و … را به کناری نهاد و تلاش کرد جایگزین آنها پاسخی نو بیابد(رفیعی سرشکی،

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید