بود. بزرگترین و چشمگیرترین کاربری که در محدودۀ شمال غرب آن موقع شهر پا گرفت دانشگاه شیراز بود که بیش از ۴۰۰ هکتار زمین به آن اختصاص یافته بود(نیک کار، ۱۳۸۴: ۶۳).
در این دوره کوشک ها و روستاهایی مانندک کوشک نصرالله میرزا، رحمت آباد، ابیوردی، جوکی ها(چوگیا) در این دوره با بافت شهری محصور شدند. پادگان های خارج از محدودۀ شهر مانند زرهی، پشتیبانی منطقه دو، هوابرد و پادگان مرکز پیاده(باغ تخت) جزئی از شهر شدند. واحدهای آموزشی اعم از متوسطه و عالی و برخی از ادارات دولتی در اراضی آزاد به جا مانده از دورۀ قبل احداث شدند. محورهای تجاری سعدی، توحید، قاآنی، رودکی، انوری، اهلی، مشیرفاطمی، زند و قصرالدشت، فضاهای خالی خود را پر کردند. فروشگاه هایی با عرضۀ کالاهایی با کیفیت برتر نسبت به محورهای قبلی و کاربری های عمومی دیگری در خیابان های صورتگر، بیست متری(هفت تیر)، باغشاه، اردیبهشت و بعضاً خیابان ملاصدرا پا گرفت(همان: ۶۴).(نقشه۳ـ۶)
تصویر۳ـ۸. پل فرح(حر امروزی)، اوایل دهه ۴۰.
صانع،۱۳۹۰: ۶۴ و ۵۵.
تصویر۳ـ۹. پل علی بن حمزه، اواخر دهه ۴۰.
صانع،۱۳۹۰: ۶۴ و ۵۵.
نقشه۳ـ۶. کاربری های جدید شکل گرفته در سومین مرحلۀ توسعۀ شیراز.
نیک کار، ۱۳۸۴: ۶۳.
۳ـ۲. معماری مسکونی شیراز
۳ـ۲ـ۱. دورۀ پهلوی اول
همانگونه که گفته شد شهر شیراز تا سال ۱۳۰۰ خورشیدی محدود به حصار اطراف خود بود و به جز پارهای توسعههای پراکنده به صورت باغهای شخصی یا دهات اطراف شهر، توسعههای مسکونی دیگری در خارج از حصار نداشت.
شاخصههای مدرنیته در ایران مانند تکیه بر شهرنشینی مدرن، توسعۀ صنایع جدید، توسعۀ ارتباطات جادهای و خطوط تلگراف و تلفن شهری، گسترش آموزش مقدماتی، متوسطه و عالی جدید، توسعۀ عملکرد بخش کشاورزی و خودکفایی نسبی غذایی، ایجاد اقشار مدرن وابسته به دولت، تختهقاپو کردن ایلات و عشایر و … در شیراز نیز بازتاب فضایی خود را پیدا میکند.
نمود عینی عناصر مدرن شهر در شیراز، ایجاد راههای اتومبیلرو، کاهش زمان سفر، ارزان شدن نرخ حمل و نقل، ایجاد کارخانههای برق، ریسندگی و بافندگی، روغنگیری، آرد، پنبهپاککنی، ایجاد فرودگاه کوچک و محدود، ایجاد اولین بیمارستان روانی، بهبودستان عمومی مجانی شیر و خورشید، افزایش تعداد دبستانها و دبیرستانهای جدید، ایجاد هتل و درمانگاه و مجموعهای از ادارات و بانکهای دولتی، ایجاد پادگانهای نظامی و ژاندارمری است(شهر و خانه، ۱۳۸۹: ۱۳)(تصویر ۳ـ۱۰ تا ۳ـ۱۳).
تصویر۳ـ۱۰. کارخانه سیمان فارس.
نصر، ۱۳۸۳: ۵۱.
تصویر۳ـ۱۱. مراکز جدید ایجاد شده در دورۀ پهلوی با محوریت خیابان زند، شیراز.
نصر، ۱۳۸۳: .۴۳
تصویر۳ـ۱۲. بانک ملی مرکزی شیراز، احداث ۱۳۱۷ خورشیدی.
نصر، ۱۳۸۳: ۴۶.
تصویر۳ـ۱۳. دبیرستان شاهپور شیراز، احداث ۱۳۰۹ خورشیدی.
نصر، ۱۳۸۳: ۴۸.
به دنبال گسترش دولت جدید، قشری از کارمندان و بروکراتها به وجود آمد به ویژه قشر نظامیان که در کل نظام و به ویژه به واسطۀ اهمیت استراتژیک شهر در منطقۀ فازی از شأن اجتماعی بالایی برخوردار گشتند. همچنین قشر کوچکی از سرمایهداران صاحب صنعت و کشاورزی بازارمحور، کارگران صنعتی، کارکنان خدمات فرهنگی و حملونقل موتوری و … پدید آمدند(همان، ۱۴).
با ورود اتومبیل به عرصه ی شهر ایرانی که شیراز از نخستین آنها بود و همچنین فقدان زیرساخت های لازم در شهر قدیمی که بتواند پاسخگوی این تحول و سایر تحولات اجتماعی و فرهنگی شهر باشد، شهر شاهد گسترش های جدید در خارج از حصار خود گردید. موقعیت جغرافیایی و قرارگیری شیراز در مسیر راه و کاروانسراهای تجاری که از بندر بوشهر تا شمال کشور ادامه داشتند و همچنین ارتباط خاندان های متمول و بزرگ شهر با خارج از کشور به ویژه شهر بمبئی در هند موجب ظهور الگوهای نوین معماری و شهرسازی در توسعه های جدید شد.
نخستین توسعههای شهری در خارج از حصار شهر قدیمی در منطقۀ باغ حوض صورت گرفت که مشیرالملک در سال ۱۲۶۰ ه.ق(۱۱۹۸خورشیدی) اقدام به احداث باغ بزرگی نمود که به باغ نو مشیر معروف بود. شکستن حصار شهر در این منطقه نیز موجب گردید که به این منطقه “کل مشیر” گویند. پس از تخریب و افراز اراضی باغ نو مشیری در میان وراث او که عمدتاً از خانواده های متمول شهر بودند و احداث بنا در قطعات تفکیک شده، سایر خانوادههای متمول نیز اقدام به احداث بنا در کنار آنها نمودند و بدین ترتیب نخستین بافتهای نوین شهری به صورت باغ شهر شکل گرفت(اردشیری و معماریان، ۱۳۸۹: ۱۵۳).
توسعه های جدید که آنها را می توان هماهنگ و در امتداد حرکت باغ شهرهای رواج یافته در اروپا دانست، دارای گونه شناسی فضایی، ساختاری و معماری منحصر به فردی بودند. باغ شهرهای آن زمان از نظر وسعت از قطعات نسبتاً بزرگی در حدود ۳۰۰۰ تا ۵۰۰۰ مترمربع تشکیل می شدند و ویلایی در مرکز باغ احداث می شد. از جملۀ بهترین الگوهای باقی مانده از این باغ شهرها می توان به بنای منزل شاپوری در خیابان انوری، منزل فرزانه در خیابان وصال، منزل امتیاز و باغچه مینو در خیابان قآنی اشاره نمود. در توسعۀ سال های ۱۳۰۰ تا ۱۳۲۰ شیراز که بخش عمدۀ آن در این محدوده اتفاق می افتد توسعۀ این منطقه صرفاً به صورت مسکونی ومتعلق به خاندان های متمول شهر است. عمدۀ طبقات متوسط شهر بنا به دلایل مختلف نظیر نزدیکی به محل کار، عدم احساس امنیت، حس تعلق به محلات قدیمی، نزدیکی به خویشاوندان و … ترجیح می دادند در همان شهر قدیمی باقی بمانند(همان: ۱۵۴).
وضعیت شیراز را می توان یکی از تحولات شهری پیشرو در ایران برشمرد. نخستین خیابان های نوین شهری که صرفاً برای دسترسی به منازل مسکونی(باغ شهری) احداث شدند با هندسهای منظم و شطرنجی و طرحی از پیش اندیشیده شده در سال ۱۳۰۴ ه.ش در مجاورت بافت تاریخی و در کنار شهر قدیم ایجاد گردیدند. عرض معابر احداث شده کم و بناهای اطراف معابر منظم با کاربری مسکونی بودند. درختان سرسبز با باغچه های منظم خیابانی در اطراف پیاده راه ها چهره ای منظم و سبز را به آنها می بخشیدند. نکته ی بسیار مهم و جذاب در طراحی این خیابان ها، مقیاس انسانی آنها، امتداد دید و محصوریت فضایی آنها می باشد. تمامی این خیابان ها بواسطه ی حضور درختان در طرفین آنها، عرض کم، ارتفاع کم ابنیۀ ساختمان های پیرامون حداکثر دو طبقه و نظم بدنه سازی پیرامونی از محصوریتی مناسب برخوردار بوده اند. علی رغم امتداد منظم و طول نسبتاً زیاد این خیابان ها، وجود تقاطع های متعدد با محورهای عمود بر آنها موجب شکسته شدن افق دید و کوتاه شدن امتداد دید می گردید. این ویژگی ها را می توان از ویژگی های خیابان های مسکونی شهر جدید دانست که اکثریت خیابان های شهری را شکل می داده اند(همان: ۱۵۴ـ ۱۵۵).
بازار تاریخی شیراز که تا قبل از این عصر ستون فقرات شهر را تشکیل می داد نقش خود را کم کم از دست داد. بازار به کنار خیابان های جدید کشیده شد و در نتیجۀ حرکت بازار، مهاجرت از بافت قدیمی شهر به محلات جدید صورت پذیرفت که تا حدودی منجر به جداییگزینی طبقات در شهر گردید. در این زمان بافت میانی منطقه شروع به شکل گیری نمود؛ اما توسعۀ کمی و تغییر ساختار کالبدی در این مقطع به کندی صورت گرفت(مشاور فرنهاد، ۱۳۸۸؛ ۵). فضاهای مدرن شهری نیز به تدریج با سازمان یابی خدمات اداری، تجاری و آموزشی جدید در پیرامون بافت قدیم و در محدودۀ بافت میانی به ویژه محور بازار ـ زند بوجود آمد(مشاور شهر و خانه، ۱۳۸۹: ۱۴).
نکتۀ مهم در تفکیک فضایی همانا پیدایش اصطلاح شهر قدیم و شهر جدید بود. بخش مسکونی جدید شهر تقریباً یکسره به اقشار ثروتمند اختصاص یافته بود که فضای مسکونی ویلا مانند را در نظر داشتند و این امکان را جهت غربی شهر بیشتر در اختیار می گذاشت. اما این نوع تمایز هنوز شهر قدیم را از نظر نینداخته بود به نحوی که این اقشار صاحب باغ و خانه در بخش جدید، همچنان از “خانۀ شهری” خود در بخش قدیم نیز استفاده می کردند که به ویژه در مواقع بحرانی و ناامنی جایگاه خود را داشت(همان: ۱۵).
۳ـ۲ـ۲. دورۀ پهلوی دوم
در این دوران تغییرات زیادی در ساختار کالبدی رخ داد و چارچوب استخوانبندی اصلی در این مقطع شکل گرفت. در طول دوران پهلوی دوم و تسریع روند مدرنیزاسیون و شهرنشینی در کشور، شهر توسعۀ خود را به سمت غرب ادامه داد و محدودۀ خاصی را از نقطه نظر کالبدی به وجود آورد. این بخش به بافت میانی شهر شیراز مشهور است. نطفۀ بافت میانی در دورۀ پهلوی اول نهاده شد اما توسعه و تکوین آن به شکل امروزی مربوط به دورۀ پهلوی دوم است.
با روی کارآمدن پهلوی دوم، روند تغییر و تحولات اقتصادی و اجتماعی کشور ـ که از شروع حاکمیت پهلوی اول آغاز شده بود ـ سرعت بیشتری یافت و شهرهای کشور به عنوان پایگاه های گسترش مدرنیزاسیون تحولات زیادی یافتند و در کنار کارکردهای پیشین دارای کارکردهای جدیدی به ویژه در جهت تمرکز فعالیت های اداری و توسعۀ صنعتی شدند. شیراز نیز به عنوان یکی از شهرهای بزرگ آن زمان دگرگونی های زیادی پذیرفت(مشاور نقش محیط، ۱۳۸۸: ۳)(تصویر۳ـ۱۴ تا ۳ـ ۱۸).
تصویر۳ـ۱۴. شهرداری شیراز، احداث ۱۳۲۹ خورشیدی.
نگارنده، ۱۳۹۳.
تصویر۳ـ۱۵. دبیرستان نمازی شیراز، احداث ۱۳۲۹ خورشیدی.
نگارنده، ۱۳۹۳.
تصویر۳ـ۱۶. دادگستری شیراز.
نگارنده، ۱۳۹۳.
تصویر۳ـ۱۷. اداره آموزش و پرورش شیراز.
نگارنده، ۱۳۹۳.
تصویر۳ـ۱۸. هتل سعدی(انتهای خیابان سعدی)، شیراز، اواسط دهۀ ۱۳۳۰ خورشیدی.
صانع: ۱۳۹۰: ۳۶.
شکل گیری تأسیسات جدیدی چون آب لوله کشی و بیمارستان نمازی، تأسیس دانشکده پزشکی و ادبیات و ساخت چند خیابان تأثیر زیادی بر بافت های شهری و رشد و توسعۀ آن به سمت غرب گذاشت. اکنون شیراز نمادهای جدیدی از مدرنیت را به رخ می کشید: بیمارستان شیک و بزرگ نمازی، آب لوله کشی(شیراز جزء اولین شهرهای دارای آب لوله کشی در ایران است)، ایجاد خیابان های عریض و شطرنجی، کاخ های اداری، مؤسسات جدید مسافربری، کارخانه برق، بناهای تجاری دوطبقه بامصالح آجر، سیمان و سنگ(مشاور شهر و خانه، ۱۳۸۹: ۱۵و۱۶)(تصویر۳ـ۱۹ تا ۳ـ۲۳).
تصویر۳ـ۱۹. بیمارستان نمازی شیراز، تاریخ احداث ۱۳۳۲ خورشیدی.
نگارنده، ۱۳۹۳.
تصویر۳ـ۲۰. بنگاه برق شیراز(خیابان مشیرنو)، اواخر دهۀ ۱۳۳۰ خورشیدی.
صانع: ۱۳۹۰: ۶۴.
تصویر۳ـ۲۱. ساختمان جدیدفرودگاه شیراز، اواخر دهۀ ۱۳۴۰ خورشیدی.
صانع: ۱۳۹۰: ۶۵.
تصویر۳ـ۲۲. ساختمان های دوطبقه تجاری ـ مسکونی، خیابان قدمگاه شیراز، اواخر دهۀ ۱۳۳۰ خورشیدی.
نگارنده،۱۳۹۳.
تصویر۳ـ۲۳. ساختمان های دوطبقه تجاری ـ مسکونی، خیابان برق شیراز، دهۀ ۱۳۴۰ خورشیدی.
نگارنده، ۱۳۹۳.
شبکۀ آبرسانی و شبکه ارتباطی اتومبیل روی منظم، دو

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید