رفیع زاده و رنجبر کرمانی، ۱۳۸۱: ۴۳۵).
در دورۀ پهلوی اول اکثریت مردم جهت ساختن ساختمان های کوچک و معمولی مانند خانه ها و ساختمان های تجاری اغلب به مهندس معمار مراجعه نمی کردند و با کمک معماران سنتی اقدام به ساخت آنها می نمودند(بانی مسعود، ۱۳۸۸: ۱۸۷).
با شروع حکومت پهلوی دوم در حالی که دورۀ بعد از جنگ در اروپا زمان سازندگی و عمل به حساب می آمد در ایران یک دورۀ رخوت، هرج و مرج و بی تصمیمی جایگزین شد. دولت فعالیتی نداشت و کارهای نیمه تمام روزگار پهلوی اول تا سال ها به همان صورت ناتمام باقی مانده بود. بنابراین فعالیت مهندسان و شرکت های پیمانکاری بیشتر صرف خانه سازی برای مردم شد. یعنی گروهی از مردم که به خاطر همین هرج و مرج به وضعیت اقتصادی بهتری دست یافته بودند آغاز به ساخت خانه های شخصی برای خود کردند. با رواج خانه سازی زمین های اطراف شهرها به قطعات کوچک و بزرگ تفکیک شدند و در حقیقت بدون اینکه از قبل طرح و برنامه ای وجود داشته باشد روز به روز سطح شهرها گسترش یافت. نقش آرشیتکت ها در این زمان خانه سازی است. می توان گفت بهترین دوره ای که مشخصۀ آغاز تعدادی از کارهای معمارانه در زمینۀ خانه در تهران و سایر شهرهای ایران به شمار می آید دهۀ ۱۳۲۰ خورشیدی است(باور، ۱۳۸۸: ۸۶). این موج با یک دهه تأخیر به شهرهای دیگر از پایتخت رسید.
در غرب به خصوص پس از جنگ جهانی دوم، تمایلی در نزدیک کردن فضای خصوصی و عمومی دیده می شود. مرز میان زندگی خصوصی افراد و زندگی بیرونی آنها به اهمیت سابق نیست. بدین ترتیب تلاشی یا تمایلی برای پنهان کردن احساسات، افکار و تمایلات شخصی و خانوادگی دیده نمی شود و با قرار گرفتن در فضای خانه فرد مستقیماً وارد حریم خصوصی افراد می گردد. در نتیجه فضای بینابینی در درون خانه که واسطۀ میان فضای بیرون و داخل خانه محسوب می شد تقریباً از بین رفته است. اما از سوی دیگر در درون خود خانه، مرز میان زندگی فردی تک تک اعضای خانواده در ابتدا با جدا شدن اتاق کودکان از والدین و سپس جدایی اتاق های فرزندان از یکدیگر، در درجۀ نخست اهمیت قرار گرفته است. اگر در این نوع معماری از یک سو گرایشی جدی در نزدیک ساختن و گاه حتی واحد گرداندن اتاق میهمانخانه با سالن و حتی آشپزخانه (به ویژه در نوع آمریکایی خود) دیده می شود از سوی دیگر تا حد امکان فضایی خصوصی برای تک تک اعضای خانواده در نظر گرفته شده است(بانی مسعود، ۱۳۸۸: ۲۶۴).
تأثیر معماری غربی را در ترکیب فضاهای داخلی نیز می بینیم؛ به این ترتیب که به تدریج از سطوح ساختمان “بیرونی” کاسته می شود و قسمت پذیرایی به داخل ساختمان اصلی راه می یابد. آنچه که امروزه “سالن” یا “میهمان خانه” نامیده می شود از این تاریخ به صورت عنصر جدیدی وارد معماری مسکونی شد(مقتدر، ۱۳۷۲: ۲۶۲ و ۲۶۳).
۴ـ۹. خانه های جدید شیراز در دورۀ پهلوی دوم
با ورود مدرنیسم، بر پایۀ گونۀ زیست و شهرنشینی فشردۀ ایجاد شده در این زمان، خانه های شکل گرفته در شیراز آمیزه ای شد از برخی اجزای خانه های سنتی و چند فضای جدید. فضاهای خانه های پهلوی دوم در شیراز چنین است: درآیگاه یا ورودی، رختکن، راهرو(کریدور)، سرسرا(هال)، سرویس ها شامل گرمابه و دستشویی(توالت)، اتاق های ناهارخوری(غذاخوری)، کار و مطالعه، نشیمن، سالن،راه پله، ایوانچه(بالکن)، مهتابی(تراس)، میانسرا(حیاط)، پادیاو(نورگیر، حیاط خلوت، پاسیو)، انباری و آتش خانه(شوفاژخانه) و ماندگاه(پارکینگ). در نقشه ۴ـ۲ و ۴ـ۳ اجزای یک خانۀ مدرن ساخته شده در دوران پهلوی دوم و نحوۀ قرارگیری آنها در کنار یکدیگر نشان داده شده است.
نقشه۴ـ۲. خانه شماره ۲، اجزا یک خانه مدرن در دورۀ پهلوی دوم.
نگارنده، ۱۳۹۳.
نقشه۴ـ۳. خانه شماره ۵۲، اجزا یک خانه مدرن در دورۀ پهلوی دوم
نگارنده، ۱۳۹۳.
۴ـ۹ـ۱. معرفی اجزای خانه های مدرن شیراز
در راستای بررسی و مطالعۀ خانههای مدرن شیراز و استخراج ویژگی های آن، میتوان به اجزای مشترکی که در خانه های دورۀ پهلوی دوم مشاهده گردیده، اشاره کرد:
۴ـ۹ـ۱ـ۱. ورودی(درآیگاه) یا درون شو
“جایی در ساختمان(پس از در) که نخست به آنجا درآیند(وارد شوند)”(رفیعی سرشکی، رفیع زاده، رنجبرکرمانی، ۱۳۸۲: ۲۱۱). در دورۀ پهلوی دوم، ورودی تنها به عنوان یک مفصل ارتباطی عمل کرده و مجموعۀ خود را از دست داده و یا بسیار کم شده است و تنها عضو باقیمانده از آن “سردر” است. به طور کلی جلوۀ ورودی نسبت به دوره های قبل کاهش یافته اما باز هم سعی شده تا نسبت به سایر اجزا به کار رفته در نما تزیینات بیشتری داشته باشد. از جملۀ تزیینات به کار رفته، فرونشستن در(تصویر۴ـ۵)، استفاده از قاب(تصویر۴ـ۶)، افزودن اجزایی چون کتیبه، سرسایه، ازاره و یا متفاوت بودن جنس قاب از سایر اجزای نما می باشد(تصاویر ۴ـ۷ تا ۴ـ۱۰).
تصویر۴ـ۵. استفاده از قاب جهت تشخص ورودی، خانه ۲۳
نگارنده، ۱۳۹۳.
تصویر۴ـ۶. فرونشستگی در جهت تشخص ورودی، خانه۱۲.
نگارنده، ۱۳۹۳
تصویر۴ـ۷. خانه۳۸. وجود کتیبه، سرسایه و جنس متفاوت قاب جهت تأکید بر ورودی.
نگارنده، ۱۳۹۳.
تصویر۴ـ۸. خانه ۳۴. وجود کتیبه، سرسایه و جنس متفاوت قاب جهت تأکید بر ورودی.
نگارنده، ۱۳۹۳.
تصویر ۴ـ۹. خانه۱۴ وجود سرسایه و جنس و رنگ متفاوت قاب جهت تأکید بر ورودی.
نگارنده، ۱۳۹۳
تصویر ۴ـ۱۰. خانه ۳ وجود سرسایه و جنس و رنگ متفاوت قاب جهت تأکید بر ورودی.
نگارنده، ۱۳۹۳.
از جمله دلایل کم شدن تأکید بر ورودی، قرار گرفتن اجزای دیگری مانند پنجره در نمای بیرونی ساختمان است(تصاویر ۴ـ۱۱ تا ۴ـ۱۵).
تصویر۴ـ۱۱. خانه ۵۰
تصویر۴ـ۱۲. خانه ۲۸
تصویر ۴ـ۱۳. خانه۲۶
تصویر ۴ـ۱۴. خانه ۳۳
قرارگیری پنجره در نما قرارگیری پنجره در نما، موجب کاهش تأکید بر ورودی شده است.
نگارنده، ۱۳۹۳.
هشتی و دالان(دهلیز) از جملۀ فضاهای حذف شده در این دوره هستند و از ورودی مستقیماً به حیاط یا ساختمان وارد می شویم(جدول۴ـ۷).
جدول۴ـ۷. ارتباط مستقیم بیرون خانه با درون و حذف فضاهای رابط هشتی و دالان، راست:خانه ۴۹. چپ:خانه۱۰.
نگارنده، ۱۳۹۳.
۴ـ۹ـ۱ـ۲. رختکن
“اتاق یا فضایی ست برای کندن و پوشیدن رخت در خانه”(رفیعی سرشکی، رفیع زاده، رنجبرکرمانی، ۱۳۸۲: ۲۳۳). از جملۀ اندام های اضافه شده در این دوره به مجموعۀ اعضای خانه است. این فضا در اغلب خانه ها در قسمت فضای بعد از ورودی قرار می گیرد(جدول۴ـ۸). اگر خانه کوچک باشد این فضا حذف می شود.
جدول۴ـ۸. فضای رختکن، خانه۲.نگارنده، ۱۳۹۳.
۴ـ۹ـ۱ـ۳. راهرو
یکی از فضاهای اصلی در این دوره محسوب می شود که در میان سایر فضاها قرار گرفته و نقش سازماندهی سایر فضاها را به عهده دارد. گشودگی همه یا برخی از بازشوها به سمت آن است. در برخی خانه ها به صورت یک مستطیل باریک وکشیده بوده که ورودی ساختمان را به حیاط وصل می کند و یا بالعکس و سایر فضاها در یک سو یا دو سوی آن قرار می گیرد(جدول۴ـ۹).
جدول ۴ـ۹. راهرو اتصال دهندۀ دو سوی ساختمان، خانه ۳۴.
نگارنده، ۱۳۹۳.
در خانه های قدیمی راهرو، میاندر و تختگاه به عنوان جایگاهی میان دو در یا دو فضا بوده و یک پیش فضا محسوب می شده که در این دوره حذف گردیده است. یعنی در این دوره پیش فضای ورودی برای هیچ کدام از فضاها دیده نمی شود.
۴ـ۹ـ۱ـ۴. سرسرا (فرانسوی:HALL)
“اندامی میان خانه برای دسترسی به اندام های دیگر و نشیمن خانواده. تالار میانی ساختمان پس از ورودی که از آن به اتاق های دیگر دسترسی می یابند”(رفیعی سرشکی، رفیع زاده، رنجبرکرمانی، ۱۳۸۲: ۱۹۶).
نشیمن فضایی است جهت گردآمدن اعضای خانواده که بیش از سایر اتاق ها کاربرد دارد در بسیاری از خانه ها سرسرا(هال) و نشیمن با هم تلفیق می شوند.سرسرا به دلیل گشودگی دیگر فضاها بدان، نقش سازماندهی فضا را به عهده دارد(جدول۴ـ۱۰).
جدول۴ـ۱۰. فضای سرسرا(هال) و نشیمن، خانه۲۸
نگارنده، ۱۳۹۳.
۴ـ۹ـ۱ـ۵. اتاق
“اندامی از ساختمان است که با چهاردیوار و سقف ساخته می شود تا کارکردی ویژه داشته باشد. امروزه اتاق را می توان اندام بنیادی هر ساختمان دانست و بسته به کارکرد آن در ساختمان نامی ویژه می یابد. مانند اتاق پذیرایی، اتاق خواب و …”(رفیعی سرشکی، رفیع زاده، رنجبرکرمانی، ۱۳۸۲: ۱۹۶).
۴ـ۹ـ۱ـ۵ـ۱. اتاق پذیرایی
بزرگترین و پرتجمل ترین اتاق خانه است که جهت پذیرایی از مهمان استفاده می شود. و در اصطلاح عامیانه آن را “اتاق تودرتو” می نامند زیرا مساحت آن به اندازۀ مساحت دو اتاق خواب بوده که از درون به هم ارتباط دارند و به فرم های L شکل یا مستطیل کشیده دیده می شود. این نام تا پیش از این به کار نمی رفته و در خانه های قدیمی از تالار و پنج دری به عنوان پذیرایی استفاده می شده است(جدول۴ـ۱۱).
جدول۴ـ۱۱. فضای پذیرایی،خانه۳۹.
نگارنده، ۱۳۹۳.
پذیرایی به شکل مستطیل کشیده
پذیرایی به شکل L
۴ـ۹ـ۱ـ۵ـ۲. اتاق ناهارخوری(غذاخوری)
اتاقی نزدیک آشپزخانه یا اتاق پذیرایی(گاهی بخشی از اتاق پذیرایی است) ویژۀ خوراک خوردن خانواده و به ویژه مهمان(رفیعی سرشکی، رفیع زاده، رنجبرکرمانی، ۱۳۸۲: ۱۹۶). این اتاق از محصوریت پایینی برخوردار است(جدول۴ـ۱۲). این نام نیز در خانه های قدیمی به کار نمی رفته و در گذشته یکی از اتاق های اندرونی بوده است مانند اتاق سه دری و برای مهمان در بیرونی.
جدول۴ـ۱۲. فضای ناهارخوری، خانه۸.
نگارنده، ۱۳۹۳.
۴ـ۹ـ۱ـ۵ـ۳. اتاق خواب
اتاقی است جهت آرمیدن و خوابیدن و خلوت کردن. این اتاق معادل اتاق سه دری در خانه های قدیمی است. در گذشته از کنج ها و گوشه ها جهت خلوت کردن استفاده می شده که این فضا در خانه های جدید حذف گردیده است(جدول۴ـ۱۳).
جدول۴ـ۱۳. فضای اتاق خواب، خانه ۴۷.
نگارنده، ۱۳۹۳.
۴ـ۹ـ۱ـ۶. ایوانچه (فرانسوی: بالکنBALCON)
ایوان یکی از کهن ترین اندام های بنیادی معماری ایران است و “فضایی است مسقف که از یک تا سه سو به بیرون باز است”(پیرنیا، ۱۳۹۰: ۱۶۲) که در این دوره تبدیل به ایوانچه می شود. “ایوان با پهنای کوچک را ایوانچه می گویند.”(رفیعی سرشکی، رفیع زاده، رنجبرکرمانی، ۱۳۸۲: ۱۰۰). محل قرارگیری آن بعد از حیاط، پیش از ورود به ساختمان است(جدول۴ـ۱۴).
جدول۴ـ۱۴. بالکن، خانه۱۷.
نگارنده، ۱۳۹۳.
۴ـ۹ـ۱ـ۷. مهتابی/ بهارخواب(فرانسوی: تراسTERASSE)
“بهارخواب سکوی جلوی ساختمان رو به حیاط است و یا در طبقات ساختمان و بدون آسمانه(سقف). از آن رو به آن مهتابی یا بهارخواب می گویند که هنگام گرم شدن هوا در بهار، شب ها در آن می خوابند و

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید