مهتاب در آسمان پیداست”(رفیعی سرشکی، رفیع زاده، رنجبرکرمانی، ۱۳۸۲: ۱۰۰). بهارخواب در معماری دیده شده در دورۀ پهلوی دوم دارای فرم های متنوعی است(جدول۴ـ۱۵).
جدول۴ـ۱۵. فرم های متنوع بهارخواب(مهتابی)، راست:خانه۲۳؛وسط:خانه۲۲؛ چپ:خانه۳۵.
نگارنده، ۱۳۹۳
.
۴ـ۹ـ۱ـ۸. حیاط
بخش روباز و بی آسمانه(سقف) خانه است که به گونه ای دیواربست(محصور) و کرانمند شده است. از حیاط در معماری به گونه های فراوان بهره گیری شده است. چون می تواند نشانه ای برای مرز و دارایی(حریم تملک) از زمین باشد و آرامش و آسایش و طبیعت را پدید آورد. در گذشته واژۀ میانسرا برای آن به کار می رفته است(رفیعی سرشکی، رفیع زاده، رنجبرکرمانی، ۱۳۸۲: ۴۲۱و۴۲۲). حیاط در دوران جدید نقش سازماندهی فضایی خود را از دست داده و از حالت میانسرا بودن بیرون آمده و به یک یا دو سوی خانه انتقال یافته است. در این دوره نیز حیاط به عنوان اندامی که طبیعت را با قرارگیری باغچه و گاهی حوض و آسمان برای اعضای خانه به ارمغان می آورد، مورد توجه است(جدول۴ـ۱۶).
جدول۴ـ۱۶. محل قرارگیری حیاط در دوران جدید، بالا:خانه شماره ۹.پایین:خانه۳۴.
نگارنده، ۱۳۹۳.
۴ـ۹ـ۱ـ۹. مستراح(انگلیسی: سرویس(زبانزد در ایران)SERVICE ـ فرانسوی: توالت TOILETTE) و دستشویی
اتاقکی که در همۀ خانه های جدید در درون یا بیرون خانه و یا هر دو یافت می شود و از آن برای شستن دست و صورت و رفع مزاج استفاده می شود. نکتۀ قابل توجه اینکه در خانه های قدیمی به دلیل طهارت و رعایت مسائل بهداشتی، مستراح در نقطه ای کم اهمیت و دور از فضای اندرونی و بیرونی قرار می گرفته است. در دوران جدید نیز در خانه های زیادی سرویس به دور از فضای مسکونی خانه در حیاط قرار می گیرد اما در بسیاری از خانه ها نیز به درون خانه راه یافته است(جدول۴ـ۱۷).
جدول۴ـ۱۷. قرارگیری سرویس و دستشویی در حیاط یا قسمت مسکونی، سمت راست :خانه ۳۵. سمت چپ :خانه۲.
نگارنده، ۱۳۹۳.
۴ـ۹ـ۱ـ۱۰. حمام
اندامی است که جهت شستشوی تن از آن استفاده می شود و از جمله فضاهای جدید افزوده شده در دوران جدید به خانه است و همۀ خانه ها دارای یک حمام اختصاصی می باشند(جدول۴ـ۱۸). در دوران گذشته از آن به نام “گرمابه” یاد می شده و جزئی از ارسن(مجموعه) شهری بوده و مردم به گونۀ همگانی از آن بهره می برده اند و در خانه ها کمتر به صورت اختصاصی وجود داشته است(رفیعی سرشکی، رفیع زاده، رنجبرکرمانی، ۱۳۸۲: ۷۵).
جدول۴ـ۱۸. حمام، خانه ۳۵.
نگارنده، ۱۳۹۳.
۴ـ۹ـ۱ـ۱۱. انباری
“اتاقی ست برای انباشتن و نگهداری چیزها یا خوراک در ساختمان”(رفیعی سرشکی، رفیع زاده، رنجبرکرمانی، ۱۳۸۲: ۷۰). مکان قرارگیری آن در داخل یا بیرون ساختمان است و تعداد آن بستگی به نیاز خانواده دارد(جدول۴ـ۱۹).
جدول۴ـ۱۹. انباری، سمت راست :خانه۴۸. سمت چپ :خانه۳۴.
نگارنده، ۱۳۹۳.
۴ـ۹ـ۱ـ۱۲. پادیاو(فرانسوی:پاسیوPATIO)
“امروزه به میانسرای کوچک بستۀ گلخانه مانند در میان ساختمان برای روشنایی بخشیدن به سرسرا، آشپزخانه، گرمابه و اتاق های پیرامون خود می گویند”(رفیعی سرشکی، رفیع زاده، رنجبرکرمانی، ۱۳۸۲: ۱۲۱)(جدول۴ـ۲۰). پاسیو از اندام های جدید اضافه شده در دوران جدید می باشد.
جدول۴ـ۲۰. پاسیو، خانه۱۲
نگارنده، ۱۳۹۳.
۴ـ۹ـ۱ـ۱۳. نورگیر
“بازشویی که از بیرون به درون روشنایی می رساند”(رفیعی سرشکی، رفیع زاده، رنجبرکرمانی، ۱۳۸۲: ۴۳۳)(جدول۴ـ۲۱). این فضا نیز از عناصر افزوده شده در دوران جدید می باشد.
جدول۴ـ۲۱. نورگیر، خانه ۵.
نگارنده، ۱۳۹۳.
۴ـ۹ـ۱ـ۱۴. حیاط خلوت
“میانسرای کوچک در پشت ساختمان که به اتاق های پیرامون خود روشنایی می رساند”(رفیعی سرشکی، رفیع زاده، رنجبرکرمانی، ۱۳۸۲: ۱۹۰)(جدول۴ـ۲۲).
جدول۴ـ۲۲. حیاط خلوت، خانه ۳۹
نگارنده، ۱۳۹۳.
۴ـ۹ـ۱ـ۱۵یستکد(فرانسوی: گاراژGARAGE ـ انگلیسی: پارکینگPARKING)
“جایگاه ایستادن (پارک کردن) خودرو در یک ساختمان”(رفیعی سرشکی، رفیع زاده، رنجبرکرمانی، ۱۳۸۲: ۷۵). پارکینگ در خانه ها دارای یک فضای مشخص و تعریف شده نیست. در خانه های حیاط دار ماشین در حیاط پارک می شده و در خانه های فاقد حیاط یا مکانی برای پارک ماشین وجود ندارد و یا در بعضی خانه ها در قسمت سرسرا ماشین را پارک می کرده اند(جدول۴ـ۲۳). این فضا نیز از عناصر افزوده شده در دوران جدید می باشد.
جدول۴ـ۲۳. پارکینگ. نگارنده، ۱۳۹۳.
استفاده از حیاط به عنوان پارکینگ
استفاده از سرسرا(هال) به عنوان پارکینگ
۴ـ۹ـ۱ـ۱۶. باریک سازی
باریک سازی اصطلاحی ست جدید که در دورۀ پهلوی دوم رایج شده است شامل مجموعه ای از یک یا چند اندام خدماتی که در یک یا دو ضلع حیاط قرار می گرفته است. فضاهای قرار گرفته در آن عبارتند از: انباری، سرویس، حمام و آشپزخانه. باریک سازی بنا به دو علت شکل می گرفته است. در خانه های اعیانی به همراه یک اتاق خواب فضایی بوده جهت سکونت خدمۀ خانه و در خانه های عوام اغلب به دلیل کمبود فضا، بخش خدماتی به حیاط منتقل می شده است(جدول۴ـ۲۴).
جدول۴ـ۲۴. باریک سازی.
نگارنده، ۱۳۹۳.
باریک سازی در یک خانۀ اعیانی
باریک سازی در یک خانۀ عادی
۴ـ۹ـ۲. بررسی تصویری شاخصه های کالبدی خانه های مدرن شیراز در دوران مدرن(پهلوی دوم)
۴ـ۹ـ۲ـ۱. خانه های جدید و طبیعت
در خانه های دورۀ پهلوی دوم نیز حیاط به عنوان فضای رابط انسان با طبیعت وجود دارد اما از میزان استفاده از آن کاسته شده که یکی از دلایل آن استفاده از تأسیسات و تجهیزات مکانیکی است که امکان تنظیم شرایط محیطی را در فضای بسته فراهم می آورد و موجب جدایی از طبیعت گشته است. در این دوره حیاط دیگر به عنوان عنصر اصلی سازماندهی فضاها و فضای گردشی در خانه محسوب نمی شود. حیاط مرکزیت خود را از دست داده و به یک جبهه از بنا منتقل می شود. در اغلب حیاط ها حوض حذف شده اما باغچه از بخش های اصلی حیاط است. مهمترین ویژگی فضایی خانه های سنتی شیراز که ارتباط دیداری و بصری همه اتاق ها با حیاط بود در این دوره تنها معطوف به یک یا دو اتاقی است که مشرف به حیاط هستند و سایر فضاها امکان ارتباط مستقیم یا غیرمستقیم با حیاط را ندارند(جدول۴ـ۲۵).
جدول ۴ـ۲۵. ارتباط با طبیعت در خانه های مدرن.
نگارنده، ۱۳۹۳.
خانه ۴۳
خانه ۳۵
خانه ۱۸
خانه ۱۳
۴ـ۹ـ۲ـ۲. تنوع فضایی در خانه های جدید
در دوران مدرن و در خانه های دورۀ پهلوی دوم تنوع فضایی به لحاظ کمی و کیفی به طور چشمگیری کاهش یافته است. اگرچه هر سه گونه فضای باز، بسته و پوشیده در این دوره نیز مشاهده می شود اما میزان استفاده از حیاط(فضای باز) و تراس(فضای پوشیده) بسیار کمتر از دوران گذشته است.کم شدن مساحت و نبود تزیینات، همچنین نبود تنوع فضایی از جهت تنوع کف ها و ارتفاع سقف ها از دلایل کم رونقی است(جدول۴ـ۲۶). در هیچ کدام از خانه های دورۀ پهلوی دوم زیرزمین دیده نمی شود و یا وجود فضایی اختصاصی، که برای فصول مختلف سال تعریف شده باشد. سازمان فضایی خانه ها در این دوره اغلب به این صورت بوده است که خانه ها به صورت دوطبقه بوده و فضا محدود به چندین اتاق است. اتاق پذیرایی را “تو در تو”می نامیدند و اتاقی بوده بزرگتر از سایر اتاق ها که به عنوان فضای پذیرایی از میهمان مورد استفاده قرار می گرفته است. این اتاق معمولاً به صورت دو اتاق چسبیده به هم است که بخشی ازدیوار مشترک آن را برداشته و دو اتاق را به هم متصل کرده اند که یا به صورت (L)شکل و یا مستقیم است. سایر اتاق ها بدون داشتن وجه افتراق مشخصی به عنوان اتاق خواب مورد استفاده قرار می گرفته یک اتاق نیز آشپزخانه بوده که به عنوان فضای خدماتی خانه می باشد. انبار نیز از دیگر فضاهای خدماتی خانه است که درصورت کم بودن مساحت، کل یا قسمتی از فضای خدماتی به حیاط منتقل می شده است که در این حالت از آن به عنوان “باریک سازی” یاد می شده است. اتاق پذیرایی و اتاق خواب ها در طبقۀ اول یا دوم و یا هر دو قرار می گرفته است.
جدول۴ـ۲۶. کم تنوعی خانه های مدرن.
نگارنده، ۱۳۹۳.
محدود بودن مساحت حیاط
(بازسازی شده)
خانه ۴۶
کوچک بودن تراس
خانه ۲۳
باریک بودن تراس(بالکن)
خانه ۹
فضای داخلی
خانۀ ۴۳
راهرو
خانه ۴۳
فضای نشیمن
خانه ۴۴
۴ـ۹ـ۲ـ۳. انعطاف پذیری خانه های جدید
به طور کلی انعطاف پذیری فضا در دورۀ پهلوی پایین بوده و امکان ترکیب فضاهای خصوصی و عمومی وجود ندارد یا بسیار ضعیف است. فضاها دارای محصوریت کامل بوده و راه ارتباطی میان آنها وجود ندارد و تنها راه ورود به یک فضا در ورودی است. این اتفاق در مورد فضای اتاق و بالکن(تراس) نیز می افتد یعنی فقط یا دو فضای مشرف به حیاط آن هم درصورتی که فاصلۀ پنجره از کف زیاد نباشد امکان بسط فضایی می یابند(جدول۴ـ۲۷).
جدول۴ـ۲۷. انعطاف پذیری پایین خانه های سنتی.
نگارند، ۱۳۹۳.
خانه ۲۷
خانه ۸
خانه ۱۸
خانه ۱۷
۴ـ۹ـ۲ـ۴. سلسله مراتب فضایی در خانه های جدید
در دوران مدرن ارتباط مستقیم فضای بیرون خانه با حیاط یا درون خانه سبب از بین رفتن این سلسله مراتب فضایی شده است(جدول۴ـ۲۸).
جدول۴ـ۲۸. عدم وجود سلسله مراتب فضایی در خانه های مدرن و ارتباط مستقیم بیرون با درون
نگارنده، ۱۳۹۳
خانه ۱۵
در ورودی به حیاط
خانه ۲۰
در ورودی به هال تقسیم ـ هال تقسیم به اتاق پذیرایی
خانه ۱۰
در ورودی به هال تقسیم ـ هال تقسیم به اتاق خصوصی
.
۴ـ۹ـ۲ـ۵. محل قرارگیری حیاط در خانه های جدید
بیرون آمدن حیاط از دل خانه و انتقال آن به بیرون از فضای خصوصی، خواه در یک سو و خواه در چهارسو سبب از بین رفتن حریم دیداری گشته است. در این دوره دیگر حیاط به عنوان یک عرصۀ درونی نیست و همین امر برونگرایی را در این دوره موجب شده است(جدول۴ـ۲۹).
جدول۴ـ۲۹. محل قرارگیری حیاط در خانه های مدرن.
نگارنده، ۱۳۹۳.
خانه ۱۶
خانه ۲۴
خانه ۲۲
خانه ۵
۴ـ۱۰. تزیینات ورودی خانه های مدرن پهلوی دوم
فضای ورودی خانه های مدرن ساخته شده در دورۀ پهلوی دوم ـ مخصوصاً آنهایی که در کنار خیابان قرار می گرفتند ـ در میان یکی از جبهه های اصلی بنا و روی محور تقارن، طراحی و ساخته می شد، اما باز شدن پنجره هایی که معمولاً در یک سمت ورودی یا در دو سوی ورودی ولی با فاصله هایی مختلف از آن قرار می گرفتند تا حدودی این اصل تقارن را به هم می ریخت. دیوار خانه ها آجری و گاه کوتاه تر از دوره های قبل بود و فضای ورودی در درگاه، در و سردر خلاصه می شد و از دیگر اجزا و عناصر ورودی مانند پیش طاق، سکو، کوبه، هشتی و دالان که بیانگر سلسله مراتب ورود، نشان دهندۀ درونگرایی خانه ها و تأمین کنندۀ محرمیت و

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید