مقاله درمورد معنای اصطلاحی قاعده و معنای قاعده در فقه

پیشینه و روش تحقیق
قاعده احسان از آنجایی که یکی از قواعد مهم و مشهور فقهی است و در واقع خاستگاه اصلی منبعث از آیات قرآنی و روایات وارده از ائمه معصومین (ع) است مورد استفاده و استناد تحلیلی و حقوقدانان اسلامی واقع شده است و در این راستا در دانشگاه‌ها و مراکز تحصیلی عالی زمینه پژوهش‌هایی صورت گرفته است که بیشتر حول محور جایگاه فقهی آن در میان قواعد فقهی بحث گردیده است اما تحقیقی منسجم و کاربردی با عنوان «مقررات مبتنی بر قاعده احسان در حقوق ایران» مورد پژوهش و تحلیل‌های قانونی واقع نشده که از همین رو تصمیم گرفتیم که موضوع فوق الذکر را در قالب یک پژوهش توصیفی ارائه نماییم و قاعده احسان را در قواعد حقوقی و نوشته‌های حقوق دانان از یک طرف و نظر قانون گذار از طرف دیگر پیدا کرده و بررسی کنیم.
فصل اول
مفهوم، ماهیت، ادله، و عناصر (ارکان) و قلمرو قاعده احسان
قبل از بیان مفهوم قاعده احسان ضرورت ایجاب می‌کند که به توضیح مجمل مفهوم قاعده و ضمان و مسقطات ضمان بپردازیم چرا که قاعده احسان یکی از مسقطات ضمان است.
در ذیل به بیان مطالب می‌پردازیم:
1-1- مفهوم قاعده فقهی
در این قسمت به بیان معنای لغوی و اصطلاحی قاعده می‌پردازیم.
1ـ1ـ1 معنای لغوی قاعده
قواعد در لغت جمع قاعده است پایه و اساس چیزی را گویند، خواه مادی باشد مانند قواعد، پایه‌های ساختمان و خواه معنوی مانند قواعد دین که بمعنای ارکان و ستون‌های دین است و در آیه 7 سوره مبارکه بقره به همین معنا آمده است.
1ـ1ـ2 معنای اصطلاحی قاعده
در اصطلاح قاعده عبارت است از گزاره و یا حکمی کلی که منطبق بر جزییات خود باشد که مرحوم تهانوی می‌گوید: امری است کلی که در هنگام شناسایی احکام جزییات آن بر تمامی جزییات خود منطبق باشد و مرحوم جرجانی میر سید شریف در تعریفات باب قاف چنین گفته: البته علما برای معنای اصل قواعد را به معنایی قانون مساله ضابطه و مقصد نیز بسیار به کار برده‌اند که در کتاب بیان کرده است.
1ـ1ـ3 معنای قاعده در فقه
می‌توان این واژه را در فقه این گونه تعریف کرد:
«قاعده فقهی فرمولی بسیار کلی است که منشا استنباط احکام محدودتر واقع می‌شود و اختصاص به یک مورد خاص نداردبلکه مبنای احکام مختلف و متعدد قرار می‌گیرد».
برخی دیگر مثل مصطفی زرقاء در کتاب المدخل الفقهی العام،ج2، ص 941، موضوعها قواعد فقهی اصول فقهی کلی است با عبارت‌های کوتاه واساسی که شامل می‌شود احکام تشریعی عام را در حوادثی که در موضوعات آنها داخل است.
1ـ2 ضمان و مسقطات آن
یکی از مواردی که در حقوق اسلامی (فقه) از آن به عنوان مسقط ضمان یاد می‌شود قاعده احسان است از آنجا که بحث اصلی در این تحقیق مقررات مبتنی بر قاعده احسان است لازم است به بررسی اجمالی ضمان بپردازیم.
1ـ2ـ1 مفهوم ضمان
در ابتدا لازم است به معنای لغوی و اصطلاحی ضمان بصورت مجمل بپردازیم.
1ـ2ـ1ـ1 معنای لغوی ضمان
ضَمان از (ض م ن) گرفته شده است و در معانی مختلفی به کار رفته است: قراردادن چیزی در شئی به گونه‌ای که آن را پوشش دهد ، کفالت، التزام، حفظ نمودن، بیمار شدن .
اما سایر معانی که در کتب لغت به آن اشاره شده است: در قاموس چنین آمده است: تضمین او از من به معنی آن آن است که من او را مدیون نمودم و او را ملتزم به آن شد.
در مصباح المنیر آمده است: هرگاه «ضمنت المال» به صورت ثلاثی گفته شود بدان معنی است که گوینده ضامن مال شده و آن را برگردن گرفته است.