دانلود پایان نامه

تپه های باستانی که برخی از باستان شناسان اکتشافات مهمی روی آن ها انجام داده اند، پل های تاریخی که در دوره های مختلف ساخته شده اند، سدهای قدیمی که برخی از آن ها هنوز مورد استفاده قرار می گیرند و بازماندههای شهرهای قدیمی بخش دیگری از جاذبه های گردشگری تاریخی و معماری استان خراسان رضوی را تشکیل می دهند.(اسکندری،1391، 46)
3-5 روند تاريخي و گسترش شهر مشهد
3-5-1 بررسي تحولات و تقسيمات سياسي – اداري شهرستان مشهد
تقسيمات سياسي واداري سرزمين خراسان (سه استان خراسان شمالي، رضوي و جنوبي) به طور اعم و شهرستان مشهد به طور اخص به دفعات در طول دوره رسمي آمارگيري جمعيتي تغيير كرده است كه شرح اين تغييرات به قرار زير مي‌باشد:
در سال 1329 شهرستان مشهد داراي 29 دهستان و 8 بخش به نامهاي فريمان – طرقبه – تربت‌جام – ارداك – جنت‌آباد – سرخس و تايباد بوده است.
در سال 1339 براساس تصويب مجلس شهرستان داراي 6 بخش گرديد كه عبارت بودند از بخشهاي حومه – فريمان – طرقبه – چناران – احمدآباد و سرخس كه بخشهاي تربت‌جام – جفت‌آباد و تايباد از مشهد جدا شده و همگي با افزودن قسمت‌هايي ديگر به شهرستان تربت جام تغيير نام دادند.
در سال 1345 بخش كلات از شهرستان درگز جدا شد و به شهرستان مشهد ملحق گرديد. (ثابت حسين‌پور- 1347 –ص 149)
در سال 1364 اجزا شهرستان مشهد بخشهاي احمدآباد – چناران – سرخس – طرقبه – فريمان – كلات و مركزي بوده است.
در سال 1369 بخش چناران به شهرستاني مستقل تبديل شد. در سال 1371 نيز بخش فريمان به شهرستان فريمان تبديل گرديد. (منبع قبلي – ص 117)
در حال حاضر مشهد شامل 4 بخش، 13 دهستان، 5 نقطه شهري مي‌باشد. (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي استان خراسان رضوي، آذرماه 1384)
3-6 تكوين تاريخي شهر مشهد
3-6-1 تاريخچه مختصر شهر قديم مشهد
مشهد به معني محل شهادت حضرت رضا عليه‌السلام امام هشتم شيعيان مي‌باشد. ابتدا به نام مشهدالرضا ناميده شده است. بطوريكه مورخين نوشته‌اند تا قرن 2 هجري به نام سناباد معروف و از توابع نوغان بوده است و در آن زمان شهر توس كه خرابه‌هاي آن در چهارفرهنگي مشهد واقع است، محل اقامت مامون در طول سفر بوده است و در سال 203 هجري يعني موقعيكه هارون در توس مرد او را در قصبه سناباد دفن كردند و پس از وي حضرت رضا(ع) كه به شهادت رسيد در كنار قبر هارون‌ دفن نمودند. از همين سال شهر مشهد رو به آبادي مي‌گذارد و روضه مقدس در سنين 400 هجري قمري به دست حاكم نيشابور رو به فزوني گذاشت و در زمان پادشاهان صفويه كه در انتشار مذهب شيعه جهد بليغ داشتند به بناها و آثار روضه مطهره افزوده گرديد. زمانيكه شاه طهماسب صفوي شهر را بنا كرد گنبد مطهر را با آجرهاي مطلا تذهيب كرد و همين سلطان، صحن را به صورت فعلي درآورد. شاه‌عباس كبير دنباله اقدامات و اصلاحات شاه‌طهماسب را ادامه داد و ضريح را به جواهرات آراست و موقوفه زيادي براي اين منظور قرار داد و ساير سلاطين صفويه از اسلاف خود پيروي نموده و در توسعه ابنيه و آبادي شهر مشهد كوشيدند.
نادرشاه بعد از تاخت و تاز افاغنه شكوه وعظمت مشهد را به حد كمال رسانيد و موقوفه زيادي واگذار كرد و مطلا نمودن در بزرگ جنوب صحن عتيق از جمله اقدامات اين پادشاه است. در زمان فتحعليشاه قاجار و ناصرالدين شاه نيز به آبادي و عمران اين شهر افزوده گرديد.(نیک بین،1387، 13)
3-6-2 تعريف و مفهوم آستان قدس
آستان قدس به مفهوم يك دستگاه معظم ديني و اجتماعي و حتي بين‌المللي است كه تقريبا در سراسر جهان نظير و تالي ندارد. ديني است از آن جهت كه قبر پيشواي مسلمين يعني امام هشتم عليه‌السلام همچون كاخ با عظمتي در قلب آن جاي گرفته و پايه‌هاي دين شريف اسلام را در محيط خود و در خارج بيش از پيش مستحكم و استوار ساخته است. درگاه رحمتي است كه همه ساله در حدود ششصد هزار نفر از اكناف جهان براي كسب فيض معنوي بدانجا مي‌شتابند و سرتعظيم بر آستانش مي‌سايند.
دستگاهی اجتماعي است، از اين نظر كه مؤسسات خيريه و عام‌المنفعه‌اي از قبيل: بيمارستان، كتابخانه، موزه، مهمانسرا جذاميخانه دارد. و علاوه بر خدماتي كه از طريق اين مؤسسات به مردم مي‌كند هزاران كمك مالي و اجتماعي ديگر نيز به اشخاص فقيه و زوار مي‌نمايد كه هر يك در جاي خود بسي مهم و قابل توجه است. تنها بيمارستانهايش سالي ده‌هزار بيمار بستري و قريب پنجاه‌هزار نفر سرپايي معالجه مي‌كند. در كتابخانه‌هايش ده هزار جلد كتاب نفيس خطي و چاپي موجود است كه همواره در اختيار اهل ذوق و تحقيق قرار داده مي‌شود و از اين راه به نه تنها فيض معنوي به اهل علم و دانش مي‌رساند بلكه خدمت بزرگي نيز به فرهنگ كشور مي‌كند.(هاشمی،1386، 15)
دستگاهی بين‌المللي است زيرا هم مطاف شيعيان جهان است هم اهميت تاريخي و عظمت مذهبي و زيبايي‌ ابنيه و آثارش چشم عالم را به خود خيره ساخته است و به همين جهت كليه ساكنان عالم از هر طبقه و دسته عالي و داني، مسلمانان و غير مسلمان هر يك به بهانه‌اي براي كسب فيض از اين درگاه و مشاهده آثار با عظمت و زيبايي اين كاخ روحانيت به آنجا مي‌شتابند.
3-7 مشهد از آغاز پيدايش (سال 59 ه.ش تا 1299 ه.ش)
تاريخ مشهد خلاصه‌اي از تاريخ خراسان و همچون اكثر مناطق مرزي، پرماجرا و پرافت و خيز بوده و متاثر از جريانات سياسي و بين‌المللي. علت وجودي و رشد شهر مشهد مرهون وجود مرقد مطهر حضرت رضا(ع) امام هشتم شيعيان جهان است كه در سال 203-201 ه.ق به دست مامون خليفه عباسي به شهادت رسيد. (امام، 1377، ص 20)
رشد شهر مشهد تا قرن هفتم (هجوم مغولان) و ويراني شهرهاي بزرگي چون توس و نيشابور چندان محسوس نبود. اما به دنبال تخريب شهر توس در سال 618 ه.ق (576 ه.ش) و قتل عام مردم آن به دست يكي از سرداران چنگيز، مردم به مشهد الرضا پناه بردند. اين در حقيقت پايان عمر سروري توس و آغاز شوكت و اهميت مشهد بود. (خادميان، 1371، ص 50)
با روي كار آمدن تيموريان در دوران شاهرخ تيموري و گوهرشاد خاتون، آبادي بسياري در مشهد صورت گرفت و مسجد جامع گوهرشاد ساخته به سال 796 ه.ش از جمله آن اقدامات است. در سال 873- ه.ش مشهد به تصرف سلطان حسين بايقرا درآمد. وزير سمرقندي امير عليشيرنوايي كارهاي بزرگي براي مشهد انجام داد. برگرداندن آب (چشمه گيلاس) از طوس به مشهد مشكل كم آبي مشهد را به طور اساسي مرتفع نمود و سبب توسعه هر چه بيشتر مشهد شد. (سيف‌الدینی،1389، 16)
با روي كار آمدن صفوي و رسمي شدن مذهب شيعه در ايران توسط شاه اسماعيل صفوري رشد شهر سرعت بيشتري گرفت حصار اصلي شهر و خيابانهاي عمده ومعروف به بالا خيابان و پايين خيابان در اين دوره ساخته شد.
با روي كار آمدن نادرشاه افشار شهر مشهد به عنوان پايتخت بر اعتبار و عظمت مشهد بيش از پيش افزوده شد. (رهنما، 1375، ص 80) در اين زمان جمعيت آن به حدود 000/250 نفر افزايش يافت. (سيدي – 1358- ص 227)
ولي پس از حكومت افشار تا اواخر قاجار بتدريج از اعتبار شهر كاسته شد. در آمارگيري جمعيتي كه به دستور ركن الدوله در سال 1295 ه.ق مطابق با 1257 ه.ش انجام گرفت. جمعيت شهر به 28757 نفر رسيد يعني به حدود جمعيت يكصد و پنجاه سال پيش از اين تاريخ رسيد. (سرافرازی،1388، 12)
به طور كلي و خلاصه عوامل مهم رشد و ركود شهر مشهد از ابتداي پيدايش تا اواخر حكومت قاجاريه مي‌توان به شرح زير برشمرد: