دانلود پایان نامه

بدليل وجود زيرساختهاي مساعد طبيعي مانند شرايط آب و هوايي دشت حاصلخيز و دره‌هاي سرسبز حوضه كشف رود، شمال خراسان يك منطقه كشاورزي پربركت بوده كه به يك شهر مستحكم پشتيباني كننده نياز داشته است و شهر مشهد در پاسخ به اين نياز و ايجاد فضايي براي عرضه و فروش فراورده‌هاي كشاورزي و رونق توليد نقش بااهميتي داشته است.
وجود مرقد مطهر حضرت رضا (ع) كه علت وجودي و توسعه بعدي شهر مشهد مي‌باشد.
قرار گرفتن مشهد در مسير راههاي تجاري كه غرب و شرق (جاده ابريشم) رااز طريق شهرهاي نيشابور، توس، سمرقند و بخارا به يكديگر پيوند مي‌دهد.
قرار گرفتن مشهد در مسير راههايي كه به دفعات سرزمين ايران را از طريق مورد حمله بيگانگان قرار گرفته مانند تهاجم تيمور با مغولان، ازبك‌ها، افاغنه و…
نقش فعاليتهاي عمراني حكومتها (مانند فعاليت‌هاي نادرشاه افشار، گوهرشاد خاتون، شاه عباس صفوي و…) جنگها و فعاليت‌هاي تخريبی آنان در رشد و ركود شهر را نمي‌توان ناديده گرفت.
از بين رفتن شهرهاي آباد و بزرگي چون نيشابور و توس به علت حمله مغول و نيز برگرداندن آب ((چشمه گيلاس)) از توس به مشهد زمينه را براي توسعه اين شهر بيش از گذشته فراهم كرد.
3-7-1 مشهد از سال 1300 تاكنون
رشد آرام شهر مشهد در سالهاي 1320-1300 بتدريج باعث تغيير سيماي ظاهري شهر مي‌شود و در دوره حكومت رضا شاه عليرغم سركوب شورشهاي داخلي و برقراري نظم و امنيت و تقويت راههاي ارتباطي، مشهد هنوز بافت قديمي خودراحفظ كرده و خندق مجاور آن به چشم مي‌خورد. مركز و كانون فعاليت‌ شهر، حرم مطهر حضرت رضا (ع) بوده و غالب تجارت‌خانه‌ها و كاروانسراها در اطراف حرم متمركز بودند.
در اولين سالهاي حكومت رضا شاه تغييراتي كه در بافت قديمي بعضي از شهرهاي كشور ايجاد مي‌شد را تجربه نمود، در اين سالها در تعداد از شهرهاي كشور اقداماتي بصورت جراحيهاي شهري و ايجاد خيابانهاي نوين و عمارت‌هاي بزرگ شايع شده بود، در مشهد نيز رشد و توسعه فيزيكي شهر با كشيدن خيابانهاي جديد بر روي بافت قديم شديد گرديد.
كارخانجات متعدد در سال 1313 (از جمله كارخانه نخريسي مشهد و كارخانه قند آبكوه 1314) و مراكز دانشگاهي (دانشكده پزشكي 1318)، تقويت مراكز فرهنگي و مفاخر ملي (آرامگاه فردوسي 1314) امور زيربنايی ( ايجاد كارخانه برق 1315) در توسعه شهر و تقويت نقش مركزيت نقش مركزيت آن موثر بود.
در شهريورماه 1320 جنگ دوم جهاني به ايران كشيده شده، گرچه مشكلاتي را در تمام شئون اقتصادي و اجتماعي پيش آورد، ولي در بعضي از شهرها منجمله مشهد سبب فعاليت‌ اقتصادي نوين گرديد و به علت ارتباط با شوروي سابق رونقي در كسب و تجارت و فعاليت‌هاي مربوط به حمل ونقل بوجود آورد و در نتيجه در توسعه شهر موثر واقع گرديد. هجوم متفقين به ايران و تاسيس مراكز اقتصادی در بعضي از شهرها از جمله مشهد زمينه‌هاي تازه‌اي براي كار و فعاليت پديد آورد.
رونق اقتصادي شهر مشهد و بروز خشكساليهاي جنوب خراسان در سالهاي 27-1322 ه.ش عامل مهاجرت عده كثيري از مردم نواحي جنوب خراسان به اين شهر و ساير شهرهاي شمالي استان گرديد. بطوريكه در سالهاي 26-1325 هجري شمسي نزديك به 180 هزار نفر از جمعيت قايئات در جستجوي كار به نواحي شمالي خراسان رفتند.
در همين ايام به دليل تبادل كالا بين ايران و قواي متفقين در روسيه و جابجايي نيروهاي نظامي شبكه حمل و نقل بيرون و درون شهري در مشهد تقويت شد. بكارگيري اتوبوس به جاي درشكه و افزايش تعداد آن، بطوريكه از دو دستگاه در سال 1318 به 77 دستگاه در سال 1330 رسيد. در همين ايام تعداد اتوبوسهاي مسافربري بين شهري نيز افزايش يافت. احداث راه‌آهن ارتباط بين مشهد و تهران را با سهولت و حجم بالا فراهم كرد كه سبب تردد مسافر به مشهد و رونق كسب و كار و تجارت و فعال شدن حرف جديد از جمله هتلداري در شهر شد. از سوي ديگر توسعه نيروهاي انتظامي و برقرار امنيت در دو راه پس از جنگ جهاني دوم، رونق بيشتر شهر را موجب شد. فرودگاه، مراكز اداري و نهادهاي تصميم گيرنده، گمرك و… در شهر مشهد همگي سبب جذب سرمايه بيشتر و گستردگي بازار تجارت شهر گرديد.(سلطانی‌فر،1388، 20)
اين روند رشد با ورود سرمايه‌هاي نفتي به اقتصاد كشور به طور عمده شهرها شدت گرفت، به طريقي كه رشد مشهد بسيار فراتر از پيش بيني اولين طرح جامع شهر كه در سال 1345 به تصويب رسيد بود شد.
شهر مشهد در فاصله سرشماري 65-1355 از نظر جمعيت نسبت به ده سال پيش دوبرابر و از نظر مساحت چند برابر شد، چنانكه مساحت شهر از 33 كيلومتر مربع به 220 كيلومتر مربع رسيد. بروز تحولات سياسي در كشور همسايه افغانستان، پيروزي انقلاب اسلامي و وقوع جنگ تحميلي از جمله دلايل رشد سريع بعد از انقلاب بودند، به تدريج با رفع عوامل مولد شتاب آهنگ رشد شهر مشهد در دهه اخير كندتر شده است. به طور كلي دلايل رشد يا ركود مشهد پس از سال 1300 تاكنون مي‌توان چنين برشمرد:
وقوع انقلاب روسيه در سال 1917 ميلادي مطابق با 1296 ه.ش و بسته شدن مرزها و قطع ارتباط تجاري با شهرهاي شمالي مانند خوارزم، بخار، سمرقند و… موجب ركود و كسادي امر تجاري و بي‌رونقي بازار مشهد شد.
برقرار امنيت و حاكميت نظام متمركز در كشور و استقرار خدمات و امكانات در مركز استان، تقويت شبكه حمل و نقل و همزمان بروز شرايط نامساعد طبيعي در جنوب خراسان سبب جمعيت يابي مشهد تا پيش از آغاز جنگ جهاني دوم گرديد.
با آغاز دوره شهرنشيني سريع در كشور (سالهاي پس از اصلاحات ارضي) مطابق با روند شهرنشيني در كشور مشهد نيز مورد توجه مهاجرين ديگري واقع شد. تغييرات ناشي از ورود درآمدهاي نفتي بخش خدمات شهر را هرچه بيشتر تقويت نمود.
تحولات سياسي منطقه و كشور و امنيت مشهد از ايام جنگ تحميلي و دوري از جبهه‌ها، نزديكي به مرزهاي افغانستان، دارا بودن وجهه مذهبي سبب هجوم مهاجرين افغاني، عراقي، جنگ زدگان داخلي به مشهد شد رشد كالبدي چشمگيري در شهر به وجود آمده در حال حاضر با رفع مشكلات فوق شهر با نرخي آرامتر از قبل به رشد خود ادامه مي‌دهد.
وجود زمينهاي موقوفه: قسمت عمده‌اي از زمين‌هاي شهر مشهد و اطراف آن وقف آستانه و مسجد گوهرشاد و ساير موقوفات است. چون زمين‌هاي موقوفه خريد و فروش نمي‌شوند و به صورت اجاره واگذار مي‌گردد، در ابتدا مردم رغبتي به سكونت در آنها نداشتند و به دلايل ذيل اين زمينها به سرعت مورد استفاده قرار گرفت: (تا سال 1340)
يک:بخش عمده‌اي از موقوفات در جنوب غرب و غرب مشهد بوده و افراد مرفه به آنجا رفته و ساختمانهاي خوبي با مصالح عالي ساختند.
دو: تهيه يك قطعه زمين موقوفه هزينه زيادي را ايجاد نمي‌كرد.
در دهه 1335 الي 1345 جاده جديد تهران ـ مشهد، باعث شد كه رشد فيزيكي شهر به سمت اراضي جنوبي هدايت شود و در اين سالها يكي از مناطق پررونق و در حا ل توسعه شهر را در خود تشكيل مي‌دهد. منطقه ديگري از شهر كه در حال توسعه و شكل‌گيري بوده، محور اصلي اطراف كوهسنگي و خيابان احمدآباد است، البته بعدها رشد فيزيكي شهر به صورت پراكنده در كليه حواشي شهر مشهد در حال شكل‌گيري است. از سال 1345 به بعد رشد فيزيكي و توسعه شهر عمدتا توسط خطوط طرح جامع شهر مشهد تعيين و هدايت شده است. محور اصلي توسعه جاده سنتواست كه محدوده جنوبي و غربي شهر را تا امسال 1355 تعيين مي‌كند، ايجاد دانشگاه فردوسي و پارك ملت در محدوده غربي جاده سنتواز عواملي بودند كه توسعه شهر را به سمت غرب تشديد نمودند و در سمت شمال شرق شهر، توسعه به صورت حاشيه‌اي صورت گرفت و روستاهاي زيادي به بافت شهر ادغام شدند. تعداد اين آباديها 19 تا بوده و 3812 نفر جمعيت داشته است.
مطابق آمار و ارقام در حاليكه جمعيت اين شهر در فاصله سالهاي 1340-1270 ه.ش، فقط هر 30 تا 40 سال دوبرابر شده است، طي 25 سال گذشته هر ده سال يك بار جمعيت شهر به دو برابر افزايش يافته است. نكته بسيار مهم ديگر كه مي‌توان از آن به عنوان ويژگي مهم شهرنشيني سريع در مشهد ياد كرد، عدم تعادل بين افزايش جمعيت و افزايش مساحت شهر است.
ارقام حاكي از آن است كه در فاصله سالهاي 1310-1270 ميزان افزايش مساحت كمتر از ميزان رشد جمعيت شهر بوده است. بطوريكه به ازاي دو برابر شدن جمعيت شهر، مساحت آن 5/1 برابر افزايش يافته است. حال آنكه در ده ساله 65-55 در قبال دوبرابر شدن جمعيت، مساحت شهر 3 برابر شده است و در واقع دو سوم سطح شهر طي 10 سال اشغال شده است. علت وقوع اين پديده آنست كه سرعت رشد و توسعه شهر امكان هدايت و كنترل نحوه امكان جمعيت و توسعه فيزيكي شهر را به شدت كاهش داده است و در نتيجه امروزه شهر مشهد با آثار ناشي از اشغال نابسامان و بي‌رويه اراضي شهري روبرو مي‌باشد، در حاليكه بيش از 30 درصد از اراضي داخلي محدوده قانوني شهر بلااستفاده مانده است. و بخش قابل توجه‌اي از اراضي كشاورزان اطراف شهر بدون تابعيت از برنامه و طرح مشخص تحت اشغال شهر درآمده است.(شهابی،1387، 26)
3-8 گردشگري در مشهد