دانلود پایان نامه
2-5- توسعه شهری
شهرها اصولاً تمایل به توسعه دارند و در مسیر رشد به عناوین خاص جغرافیایی دست مییابند که هریک برای خود مفاهیمی دارد. امّا این رشد شهری با نقش فعال و عملکرد هر شهر در رابطه است، چراکه هر نقش به عنوان عامل پویایی شهر با تعداد معینی از انسانهای فعال راه میافتد و تا زمانیکه بین گسترش شهر و ارگانیسمهای شهری تناسب منطقی برقرار باشد، رشد برنامهریزی شده است و توازن در جامعه شهری حفظ خواهد شد. به هنگامیکه توسعه شهر از تسط و حاکمیت انسانها خارج گردید و شهر از نیروی انسانی ناخواستة «بیکاره» لبریز شد و نتوانست جمعیت را در محدوده و خارج از مرزهای خود جابجا کند، شهر با مسایل حاد اقتصادی و اجتماعی روبرو خواهد بود و تنگناهایی در شرایط زندگی و مسکن و محل اشتغال جمعیت پیش خواهد آمد. این چنین رشد در اکثر موارد مهار نشده، شتابان و همراه با بی نظمیها است و کمتر رفاه جامعه شهری را در بردارد مگر آنکه توسعه در چارچوب قوانین مبتنی بر خواسته جامعه شهری هدایت شود (فرید، 1382 ،158-159). میتوان گفت که در طول مراحل مختلف تاریخی توسعه شهرها در رابطه با جوامع مختلف و نقشهای متعدد شهرها به انجام رسیده است که در این میان میتوان شهرهای گذرگاهی، تجاری، دفاعی، اداری، سیاسی، نظامی، مذهبی، تفریحی، استعماری و صنعتی را عنوان کرد(عابدی ،1389، 17). رشد و توسعه شهرها بر اثر حوادث مختلف، در تمام ادوار تاريخي داراي افول و صعود بوده است. گاهي شهر ها چنان عظمت مي يافتهاند كه به صورت يك كشور – شهر در ميآمدهاند. آنچه كه اساس شهر نشيني و بسط و توسعه شهرها را بنيان گذارد، به قرن هيجدهم ميلادي بر ميگردد كه به عصر انقلاب صنعتي شهرت دارد. شهرهاي قبل از عصر صنعت داراي توسعه بطئي و كم، محدودة شهري و جمعيت مشخص بودهاند بعد از انقلاب عوامل متعدی باعث گسترش شهرها و افزايش جمعيت آنها گرديد كه عبارتند از: تحول در حمل و نقل و سرعت مبادلات، تقسيم كار و تنوع در مشاغل، ازدياد جمعيت، توسعه مهاجرتها، تمركز صنعت و تجارت، بالا رفتن سطح درآمد (مختاری ملک آبادی و دیگران، 1391، 99 ). منظور از توسعه در شهرسازی بیشتر، مفهوم گسترش، بسط و رشد مکانی است. دو اصطلاح (توسعه کالبدی) و (توسعه فیزیکی ) نیز این مفهوم را تکمیل میکند. میتوان توسعه کالبدی یک شهر یا گسترش فیزیکی شهر را به افزایش کمی وکیفی کاربریها و فضاهای کالبدی (سکونی، تجاری، مذهبی، ارتباطی و …)یک شهر در ابعاد افقی و عمودی که در طول زمان انجام میگیرد، تعریف نمود (واحدیان بیکی،1390، 32). توسعه فیزیکی شهرها یکی از الزامات گسترش شهرنشینی است و باید این توسعه فیزیکی به سمت وسویی جهت پیدا کند که تمام مبانی توسعه در آن رعایت شود(قرخلو،1390، 104).
توسعه شهری میتواند عبارت باشد از گسترش هماهنگ و متعادل سطح اختصاص داده شده و ساختمانهای مسکونی در یک شهر یا سطوح کاربریها و همچنین تجهیز این سطوح به تاسیسات، امکانات و تجهیزات مورد نیاز و در سطحی استاندارد و قابل قبول (مشهدیزاده دهاقانی، 1389، 423).
توسعه را میتوان به دو صورت ذیل مطرح ساخت:
-توسعه از پیش تعیین شده : که به روی مقداری مشخص از زمین بایر بر اساس برنامه ریزی وطراحی قبلی چه به صورت ارشادی و با کمک سرمایه گذاری بخش خصوصی، خانه سازی، احداث معابر، ایجاد واحدهای خدماتی و رفاهی محقق میشود.
-توسعه خود به خود وکنترل نشده: این نوع توسعه به علت افزایش جمعیت بخصوص افزایش جدید جمعیت شهری به دلیل تاثیر عوامل قتصادی و اجتماعی که مانع رشد در داخل زمینهای موجود شهر و یا رشد عمودی شهر میشوند، زمین خالی حاشیه شهر مورد ساختمان سازی مسکونی قرار میگیرد (مختاری ملک آبادی ودیگران، 1391، 98).
توسعه یک شهر به خودی خود نه میتواند بد باشد و نه میتواند خوب و بی نقص باشد، نمیتوان از توسعه شهر ممانعت به عمل آورد چرا که شهر همچون موجودات زنده بوجود میآید، رشد مییابد و بزرگ میشود، عواملی همچون رشد جمعیت و مهاجرت به شهر این توسعه را تسریع میکنند. هدف از بررسی توسعه شهر شناخت علت آن و الگوی توسعه شهراست که از این رهگذر توسعه شهر به گونه ای هدایت شود که: (موذنی، 1392، 23).
از کاربری های موجود بهترین استفاده به عمل آید.
از نابودی اراضی کشاورزی وباغات ممانعت به عمل آید.
از توسعه غیر منطقی وپراکنده شهر جلوگیری شود.
البته باید بین رشد و توسعه شهری تفاوت قائل شد چرا که به اعتقاد مرکز مطالعات شهری سازمان ملل، توسعه شهری در مفهوم واقعی آن چیزی فراتر از رشد شهری است چراکه توسعه در شهرها در جهش پایدار و دائمی در برخورداری از منابع وامکانات و پویایی اجتماعی، اقتصادی، محیطی و سایر ابعاد در شهرها معنی میشود و به مدیریت و برنامهریزی پایدار در شهرها میانجامد. توسعه خود مفهومی است که تعالی را در پی داشته و جنبههای منفی و چالشزا را به دنبال نمیآورد رشد شهری بر خلاف توسعه جوانب منفی میتواند در پی داشته باشدکه یکی از مظاهر بارز آن همین گسترش کالبدی است که اگر به صورت برنامهریزی نشده و غیر اصولی آن همراه باشد چالشهای ناگواری را برای شهرها به دنبال خواهد داشت(امان پور و دیگران،1392، 86).
2-6- الگوهای توسعه شهری
يكي از موضوعهاي حياتي قرن 21 دانشمندان شهري در ارتباط با پايداري شهر، فرم و شكل شهر يا
چگونگي رشد و توسعه شهر در فضاست. شكل شهر به عنوان الگوي توسعه فضايي فعالیتهای انسان در برهه خاصي از زمان تعريف ميشود(8،1996 ، Anderson).
در این راستا دو شكل اصلي شهر، شهر فشرده و شهر گسترده مورد توجه انديشمندان مطالعات شهري است. شكل شهري مسلّط قرنِ بيستم در اكثر نقاط جهان، شكل گسترده يا گسترش افقي شهري است كه به دليل پيامدهاي نامطلوب اقتصادي، اجتماعي، كاهش استانداردهاي محيطي و به ويژه زيست محيطي و عدم استفاده بهينه از زمين و وابستگي زياد به اتومبيل شخصي، انتقادهاي زيادي بر آن شده و به عنوان ناپايدارترين شكل شهري شناخته شده است. به دنبال آن دانشمندان در جستجوی شكل پايدار شهري، شكل فشرده را پيشنهاد كردند كه با الگوهاي توسعهي پايدار همخواني بیشتری دارد(عزّت ا… قنواتي،1390، 194).
شكل پراكندگي شهري يا گسترش افقي و ساخت و سازهاي جديد در اطراف شهر، باعث آسيبهاي اجتماعي -اقتصادي و تخريب منابع زيست – محيطي در شهرها و اطراف آنها گرديده است. با توجه به تاثير اساسي شكل شهر بر پايداري آن، لزوم شناخت، مطالعه و درك ابعاد مختلف و هدايت آن در راستاي دستيابي به توسعه پايدار احساس ميگردد .مطرح كردن الگوهاي مختلف توسعه شهري مانند شهر«شعاعی»، « شهر شطرنجي »، « شهر خطی»، «شهرعمودی»، «شهرمتمرکز» و بسیاری از الگوهای دیگر كه در اين زمينه عنوان شده، بيانگر تلاش براي رفع مسائل و مشكلات از طريق اصلاح الگوي رشد شهري بوده است. باتوجه به اینکه الگوهاي متفاوت به نسبت نوع گسترشي كه در شهر به وجود ميآورند، پيامدهاي متفاوتي را به دنبال دارند، بنابراين، امروزه آگاهي از فرم فضايي و شكل شهر ميتواند نقش مهمي در ميزان موفقيت برنامه ريزان شهري داشته باشد و به بهبود محيطهاي شهري كمك شاياني بنمايد. بنابراين الگوهاي رشد شهري به صورت مفصل تشريح میگردد: (مبارکی و دیگران،1392، 77).
2-6-1- شهر پراکنده
در اوایل قرن بیستم، شهرهای بزرگ کشورهای توسعه یافته با مسائلی نظیر تمرکز، ازدحام و آلودگی زیست محیطی روبرو شدند که در مواجه با آنها اندیشمندان مسائل شهری، ایدههایی چون شهر پهندشتی(رایت)، باغشهر(هاوارد) و شهر درخشان (لوکوربوزیه) را ارائه نمودند که موضوع اصلی آنها حل مسئله تراکم در شهرها بود (قاجری،1388، 15).
پراكنش شهري، نخستين بار توسط محیط گرایان مطرح شد و آنان بیش از هر گروه ديگري به اين امر پرداختند. آنها واژه اسپرال را به منظور تشريح و توصيف فرايندكاهش اراضي روستايي و پيراموني در نتيجه افزايش سطح پوشش شهر و حومههاي آن سطح پوشش شهر و حومههاي آن در يك دوره زماني خاص به كار برده میشود (بابايي اقدم، 1386، 15).