دانلود پایان نامه
– دوره اسلامی
3 – 1 – 1 . پیش از اسلام
بنابر نوشته گیرشمن- باستان شناس و ایران شناس معرف فرانسوی- مردم بومی ایران که قرن ها قبل از مهاجرت آریایی ها در ایران می زیسته اند، در حدود 4200 ق.م از چوب برای خانه سازی استفاده می کرده اند و نقش یک لوحه ی مربوط به 3000 ق.م که در شوش به دست آمده نشان می دهد استفاده از چوب برای ساخت وسایلی نظیر نردبان در این دوره مرسوم بوده است. در اکتشافات باستان شناسی چراغعلی تپه (مارلیک تپه)- که در استان گیلان قرار دارد- ماکت گاو آهنی با دیرک بلند به دست آمده که نشان دهنده استفاده چوب در ساخت گاو آهن و سایر وسایل کشاورزی است. چوب در دوره هخامنشیان -330 تا 550 ق.م- بسیار مرسوم و متداول بوده است. چنان که گزنفون در مورد سلاح جنگی ایرانیان به نیزه هایی که از چوب نوعی سنجد ساخته شده بود، اشاره کرده است. برخی از پژوهشگران نیز اظهار کرده اند که بعضی از پوشش های تخت جمشید چوبی بوده و بر اثر آتش سوزی از بین رفته است. گروهی دیگر صریحاً اظهار کرده اند که برای سقف بندی کاخ های شوش و تخت جمشید از چوب سدر لبنان استفاده شده است. از دوره سلوکیه مدارک قابل توجهی مبنی بر استفاده از چوب در هنر و صنعت آن زمان در دست نیست، در دوره اشکانی جز در مواردی مانند تیر و کمان سازی، سایر صنایع از جمله صنایع مرتبط با چوب، از دوره هخامنشی ها عقب تر بوده است. در دوره ساسانیان، استفاده از کلاف های چوبی در میان دیوارها به ظاهر برای استحکام بخشیدن به دیوارها، معمول بوده است همچنین از چوب برای غالب سازی طاق و گنبدهای ابنیه استفاده می شده است. (یاوری : 1387، 14، 15،16).
3 – 1 – 2 . دوره اسلامی
در دوره سلجوقی نیز نه تنها استفاده از چوب در هنر و صنعت آن زمان مرسوم و متداول بوده بلکه به تزئین آن نیز توجه خاصی می شده است. از بررسی دو قطعه از یک منبر که ساخت قرت 12 م.- اواخر دوره سلجوقی است استنباط می شود در دوره مذکور تزئین چوب با گل و بوته- چیزی شبیه منبت کاری فعلی رواج داشته است. کنده کاری و منبت کاری چوب در دوره های ایلخانی و تیموری هم ادامه پیدا می کند و در برخی از آثار دوره های مذکور شاهد ترکیب نقوش ایرانی با طر ح های چینی هستیم. از آثار چوبی قابل ذکر این ادوار می توان به منبر مسجد نائین که تاریخ 711 ه.ق را دارد و با اشکال هندسی وبرگهای مدور تزئین شده و نیز صندوق مرقد حضرت عبدالعظیم در شهرری اشاره کرد. یک رحل چوبی که هم اکنون در موزه مترو پلیتن نیویورک موجود است، نمونه خوبی از منبت کاری دوره تیموری به حساب می آید و بر روی آن علاوه بر نام دوازده امام نام سازنده آن حسن بن سلیمان اصفهانی و سال ساخت اثر یعنی ذیحجه 761 ه.ق حک شده است. از نمونه های خوب دوره تیموریان یک منبت متعلق به نیمه دوم قرن 15 م- سده نهم ه.ق قابل اشاره است .رویه این دو لنگه در به قطعات مربع شکل تقسیم و داخل هر کدام نیز تقسیمات دیگری شده و تزئینات آن عبارست از اشکال هندسی و برگ های ظریفی که معمولاً تذهیب کاران دوره ی تیموری از آن استفاده می کردند. دانسته های ما در خصوص صنایع و هنرهای مرتبط با چوب در دوره صفویه بیشتر به مشاهده و بررسی درهای مساجد ایران و ترکستان غربی می باشد. از نمونه های ارزنده این دوره یک جفت در ساخت علی ابن صوفی به سال 915 ه.ق-1509م- و یک لنگه در دیگر ساخت حبیب الله با سال 995ه.ق- 1590 م- قابل اشاره است. در دوران افشاریه، زندیه و قاجاریه، صنعت چوب ایران رو به زوال نهاد و آنچه طی قرن هفدهم و هجدهم میلادی ساخته شده به جای کنده کاری و منبت کاری، اغلب دارای تزئینات نقاشی شده به وسیله رنگ و روغن است و یک جفت از آنها که متعلق به امارت چهل ستون بوده؛ در موزه متروپولیتن نگه داری می شود. (یاوری،1387: 16،17).
– با توجه به محدوه ی زمانی انتخاب شده در این پژوهش (دوره صفوی) مختصری به شکل گیری منبت مکتب اصفهان از طراحی سنتی دوران هم عصر خود می پردازیم :
یکی از ویژگی های طراحی مکتب اصفهان قلم گیری فراوان در محیط عناصر و سطح آن است. پس منبت کار مکتب اصفهان باید به روشی دست می یافت تا بتواند آن قلم گیری ها را به نحوی مشابه طراحی سنتی اجراء کند و این گونه بود که دوران پایتختی اصفهان در درجه ی اول بر شیوه ی رو سازی مقعر تأکید شد و در درجه ی دوم شیوه ی حمیل سازی مد نظر قرار گرفت. این دو اصل این امکان را به هنرمند منبت کار داد تا بتواند خطوط محیطی و داخلی عناصر را به صورت لبه در آورد و همان حالت بصری قلم گیری را در آن ایجاد کند و این گونه بود که فن آوری منبت کاری اصفهان منطبق بر الگوی طراحی آن شکل گرفت. (کیانمهر،458:1387).
3 – 2 . پیشینه مبل سازی در ایران
با توجه به کمبود منابع معتبر در این زمینه، اکثر مطالب مورد استفاده در این قسمت از جلد ششم کتاب سیری در هنر ایرن از دوران پیش از تاریخ تا امروز، پروفسور آرتور ابهام پوپ می باشد.
حوزه تحقیق بر اساس محدوده ی زمانی به دوقسمت تقسیم می شود :
– پیش از اسلام
– دوره اسلامی
3 – 2 – 1 . پیش از اسلام
تا پیش از حدود سال 1100 ه.ق که سبک های اروپایی رفته رفته بر برخی جنبه های ظاهری زندگی طبقات مرفه سایه افکند، اثاث منازل معمولی ایران بسیار ساده بوده و بنا به قاعده عبارت بود از زیلو یا نمدی که روی زمین، کف سنگی یا آجری پهن می کردند و روی آن را با قالی می پوشاندند؛ بستری شامل یک یا چند تشک، همراه با بالشت هایی برای نشتن یا خوابیدن روی آن، و میزها یا چهارپایه های کوتاهی برای گذاشتن شیشه ها و ظروف. طاقچه هایی در دیوارها با رف هایی در آن تعبیه شده بود که گنجه به حساب می آمد و و در صندوقچه ها اشیائی که مصرف روزمره نداشت نگه داری می شد. این سادگی احتمالاً تا حد زیادی ناشی از این واقعیت بود که آداب و رسوم کوچ نشینی، همواره کم و بیش مستقیماً در زمینه ی فرهنگ ایرانی جای داشت. (پوپ،3051:1387). امّا اسباب و اثاثیه در بار ایرانی تنوع بیشتری را نشان می داد. گذشته از ثروت فرمان روایان که امکان تهیه مرغوب ترین قالی ها و پارچه ها را به آن ها می داد، وظایف رسمی آن ها مستلزم داشتن تخت و کرسی زیر پایی مناسب بود و ارتباطشان با خارجیان، که آداب متفاوتی داشتند، تمهیدات بیشتری را برای نشستن به سبک غرب طلب می کرد. (پوپ،3051:1387). اطلاعات مورد نیاز برای مطالعه ی اسباب و اثاثیه ایرانی، چندان که می خواهیم فراوان یا موثق نیست. مآخذ اصلی نخست شامل تصاویر به کار رفته در آثار هنری است که در آن ها ممکن است هنرمند تا حدی از تخیلاتش بهره برده باشد و موضوعاتش را بر اساس قرار دادهای ژرف نمایی شرقی پدید آورده باشد، آن چنان که اغلب، کما بیش، دچار تحریفات پریشان گری شده اند؛ و مأخذ دو م اوصاف مذکور در منابع مکتوب، به ویژه در گزارش سیاحان اروپایی است که از سده ی نهم هجری/ پانزدهم مسیحی از این کشور دیدار کرده اند. هر دو مأخذ تقریباً به خانواده های سلطنتی مربوط می شوند، آن چنان که ناگزیریم مشخصات اثاث خانه های معمولی را به حدس استنباط کنیم. مثال های واقعی اسباب و اثاثیه ی ایرانی از پیش از حدود سال 1100 ه.ق بسیار اندک است. (پوپ،3051:1387).
3 – 2 – 1 – 1. دوره عیلامی:
عیلامی ها در نیمه ی هزاره ی سوم پیش از مسیح، صندلی هایی با «با پشتی نرده ها» شکل داشتند. آن ها شاید از این صندلی ها فقط در مراسم تشریفاتی به جای نوعی تخت استفاده می کردند، امّا دست کم این فکر آشنا، و اصول ساخت، حساب شده و سنجیده بود. این تنها نشانه ی به جای مانده از اسباب و اثاثیه ی متعلق به این کهن ترین تمدن ایران است که تاکنون کشف شده، و از آن پس در طول چندین سده هیچ اثری از اثاث منزل در فرهنگ های گوناگونی که آثاری- عموماً سفال – از آنها یافت شده است، دیده نمی شود.

تصویر 3 – 32 : از یک مُهر پیش از تاریخی که در شوش کشف شده است، میانه ی هزاره ی سوم، موزه ی لوور.(مأخذ: پوپ، 1386 :ج 6: 3052 )
امّا با ظهور دوباره ی تصویرهایی از اثاثیه بر روی دَلوهای مفرغی لرستان از حدود سده ی نهم یا هشتم پیش از مسیح، نقش همان صندلی ها با پشتی بلند هنوز مشهود است، ولی تزئیناتشان اندکی بیشتر است امّا طرح اصلی تغییر نکرده است. پایه های بزرگ آن به تدریج باریک شده و به یک گوی و پایه بالشتکی ختم شده است، و هم پایه ها و هم میله های پشتی نرده ای با گروهی از حلقه ها یا ابزارکاری های حلقه ای بهم وصل شده اند؛ ضمن آن که لبه های صندلی با ابزارکاری های مهره ای شکل تزئین شده است. جالب ترین آرایه ی الحاقی سر آرایه هایی به شکل سر جانوران روی میله های عمودی پشتی صندلی است. (پوپ،3052:1386).