دانلود پایان نامه

استفاده از کاشی هفت رنگ در آثار تزئینی دوره صفوی، کاشی معرق را از رونق نیداخت و معرق همچنان زینت بخش معماری دوره صفوی گردید. از نمونه های بارز و کاشی معرق می توان به پوشش بیرونی گنبد مسجد شیخ لطف الله و گنبد مسجد امام در اصفهان و پوشش بیرونی گنبد مقبره شاه نعمت الله ولی در ماهان کرمان و کتیبه های قرآنی به خط ثلث در مسجد امام، حکیم و شیخ لطف الله، مقبره هارون ولایت و مدرسه مادر شاه در اصفهان اشاره کرد. این معرق کاری ها با دقت ومهارت بی نظیری طراحی و اجرا شده اند.(مکی نژاد،40:1387).
از روش های دیگری که در این دوره رواج کامل یافت کاشی معقلی است که جزء راحت ترین و کم هزینه ترین روش های تزئینی در معماری ایران است. کاشی کاری معقلی این دوره مانند قبل از تلفیق آجر معمولی با کاشی و یا به صورت تماماً کاشی تشکیل شده است.کاشی کاری معقلی در یک شبکه جدول بندی شده طراحی و به همان ترتیب به راحتی نصب می شود. از این روش برای تمام قسمت های مختلف معماری از رواق ها و شبستان ها تا گنبدها می توان استفاده نمود. نمونه خوب و عالی این نوع تزئین را در مسجد حکیم اصفهان مشاهده می کنیم. در این مسجد تقریباً تمام پشت بغل ها با روش معقلی آذین شده اند. در این دوره انواع سفال لعاب دار و بدون لعاب با نقش برجسته و همچنین روش تلفیق کاشی معرق با آجر مورد بی مهری قرار گرفته اند. دلیل این امر مشکل تولید، نیاز به صرف وقت و مهارت زیاد و مقرون به صرف نبودن آنها بود و این که در این روش ها هنرمندان قدرت و زمینه ی کافی برای ابراز اهداف هنری و بروز خلاقیت خود نداشتند. ( همان : 41 ).
2 – 5 – 2 . کاشی کاری
در دوره اسلامی به تدریج هنر کاشی کاری همانند آجرکاری و گچ کاری با شوه ی جدید آغاز گردید و در تمامی ادوار اسلامی به دو علت (آرایش و استحکام بخشی بنا) کاربرد ویژه ای یافت. بسیاری از محققان بر این عقیده اند که ایران اولین کشوری است که از کاشی کاری به عنوان دو عامل یاد شده از آن بهره گرفته است. و تقریباً از اواخر قرن چهارم هجری به بعد کمتر بنایی را می توان یافت که با کاشی آرایش نشده است.(کیانی،130:1376). استفاده از کاشی به عنوان عنصری تزئینی اولین بار بعد از سده های اولیه و از دوره سلجوقیان در بنا ها معمول شد . پس از حمله مغول، صنایع ایران به خصوص کاشی کاری وارد مرحله جدیدی شد . استفاده از کاشی های صدف دار یا مینایی در ابنیه ی دوران ایلخانیان معمول شد. (حاتم ،1386 :28-29 ).
بدنه کاشی هایی که در تزئینات معماری اسلامی به کار رفتهداند کلاً دو نوع است:
1) بدنه یا کاشی جسمی که آسیاب شده ی سنگ چخماق، سیلیس و مقداری گل سر شوی است.
2)بدنه ی رسی یا کاشی گلی که از خاک رس مرغوب تهیه می شود. (مکی نژاد،119:1387).
2 – 5 – 3 . کاشی یک رنگ
بررسی ها و کاوش های محوطه و شهر های اسلامی حکایت از آن دارد که از اواخر قرن چهارم هجری هنرمندان با ساخت کاشی و نحوه لعاب دهی آن آشنا بوده اند. همچنین در بعضی منابع تاریخی و ادبی می خوانیم که استفاده از کاشی در آرایش بنا ها در اوایل اسلام مرسوم و متداول بوده است.(کیانی،130:1376). همان گونه که از نام کاشی ها بر می آید تنها یک رنگ روی سطح کاشی می نشیند مانند رنگ فیروزه ای یا لاجوردی. معمولاً کاربرد نوع مسطح و تخت این کاشی ها در ازره ها و کف بناهاست. ازاره های کف مسجد کبود تبریز و کف ایوان های مسجد امام از این نمونه اند. بعد ها این نوع کاشی ها در روش معرق مورد استفاده قرار گرفتند. (مکی نژاد،123:1387).
ادامه کاربرد کاشی یکرنگ در بناها منجر به استفاده از رنگ های دیگری شد و به تدریج در قرون بعدرنگ هایی مانند، قهوه ای- آبی سیر- نیلی سفید و سیاه همانند کاشی فیروزه ای در آرایش بناها در سطوح داخلی و خارجی بنا متداول گشت. از نمونه های جالب کاشی های یکرنگ اولیه می توان از کاشی های مساجد حیدریه، جامع قزوین، مناره مسجد سین را می توان نام برد .(کیانی،130:1376).
2 – 5 – 4 . کاشی معرق
ساختن کاشی معرق (موزاییک) در قرن 6 ه /12 م در زمان سلجوقیان صورت گرفت امّا صنعتگران قرن 8 ه / 14 م در این عرصه به برتری دست یافتند و توانستند اجزای بسیار کوچکی از موزاییک بسازند و دقیق ترین شکل های گیاهی وهندسی را در مجموعه ای از لعاب های رنگارنگ را پدید آوردند که مانند آن ها را جز در هنرهای شرقی و به ویژه هنرهای ایرانی نمی توان دید. (حسن،58:1388). کاشی کاری به شیوه معرق یا معروف به کاشی گل و بوته، اندک زمانی پس از رواج کاشی یکرنگ در معماری ایران مورد استفاده قرار گرفت.(کیانی،132:1376).
کاشی کاری، معرق و استفاده آن در معماری ایران دوره اسلامی از دو جنبه حایز اهمیت بسیار است:
اول از نظر زیبایی فوق العاده و دوم از نظر استحکام به نظر می رسد،آغاز بهره گیری از کاشی معرق در آرایش بناها، با تلفیق از گچ بری بوده و به تدریج توسعه وتکمیل گردیده باشد. قرار دادن قطعات ریز کاشی در کنار قطعات گچ بری به اشکال مختلف به ویژه طرح های هندسی استاد کاران را قادر ساخت که تحولی دیگر در توسعه کاشی کاری به عمل آوردند. (کیانی،123:1376).
به نظر می رسد کاشی معرق به دلایل زیر مورد توجه بوده است:
1. مهمترین مسئله در استفاده از کاشی معرق رنگ است. تنوع رنگ ها با چیدن قطعات کوچک کاشی در کنار همدیگر حاصل می شوند.
2. با قطعات کاشی معرق می توان سطوح صاف، شکسته و منحنی دار و قوس ها از قبیل مقرنس ها، گنبد و پشت بغل ها را با کاشی پوشاند.
3. به دلیل این که قطعات کاشی معرق از کاشی های تک رنگ درست می شوند لذا عملیات لعاب دهی آسان تر است و کیفیت پخت نیز بالا می رود.
4. کاشی های معرق به واسطه خلل و فرج پشتشان از استحکام خوبی برخوردارند. (مکی نژاد،122:1387).