منبع تحقیق درباره کارگزاران و قوه مقننه


Widget not in any sidebars
هريک از وزرا مسئول وظايف خويش در برابر رئيس‌جمهور و مجلس هستند و در اموري كه به تصويب هيئت وزيران مي‌رسد، مسئول اعمال ديگران نيز هستند. رئيس‌جمهور نيز در حدود اختيارات و وظايفي كه برعهده دارد در برابر ملت، رهبر و مجلس شوراي اسلامي مسئول است.
درباره مسئوليت جمعي وزيران، قانون اساسي اصطلاح «مسئول اعمال ديگران» را به‌کار برده است. در توضيح اين اصطلاح بايد گفت وزرا يا در رأس وزارتخانه‌ها اتخاذ تصميم مي‌کنند که در اين صورت مسئوليت آنها فردي است و طبعاً مسئول اعمال ساير وزرا نخواهند بود يا آنکه تصميم‌گيري توسط هيئت وزيران با اکثريت آرا انجام مي‌شود که در اين صورت مسئوليت متوجه هريک از وزيران است که آن را مسئوليت جمعي مي‌نامند. اگر وزيري در تصميم‌گيري جمعي هيئت دولت، رأي منفي يا ممتنع بدهد، باز مسئوليت جمعي هريک از وزرا به قوت خود باقي است و مسئوليت سياسي متوجه وزير مورد نظر نيز مي‌شود. (مزی، 173، 1385)
قابل ذکر است که اين مسئوليت جنبه سياسي دارد و مجلس فقط بر اعمال سياسي دولت حق نظارت دارد.
مجلس مي‌تواند در امر كسب اطلاعات پيشقدم شود و مطالب لازم را به منظور نظارت و ارزيابي كار دولت فراهم آورد. وسائل كسب اطلاعات مذكور به دو گروه تقسيم مي‌شود: يك گروه از اين وسائل در اختيار فرد فرد نمايندگان و گروه ديگر از اين وسائل در اختيار مجلس است. تفسير شوراي نگهبان در خصوص مواد قانون اساسي مربوط به اين بحث بدين گونه است كه حدود فعاليت نمايندگان در مورد كسب اطلاع محدود به موارد خاص است. در نتيجه شوراي نگهبان سئوال نماينده را از نخست وزير و يا تحقيق و تفحص فرد فرد نمايندگان را مستقيماً يا با واسطه خاص و بدون نظر مجلس, مغاير قانون اساسي مي شناسد و اين دو مورد را حق مجلس مي داند.الف. وسائلي كه در اختيار فرد فرد نمايندگان است. (مزی، 180، 1385)
وسائلي كه براي كسب اطلاع در اختيار هر يك از نمايندگان قرار دارند و با استفاده از آنها يك نماينده يا چند تن از آنها با هم مي توانند مستقلاً و بدون كسب موافقت مجلس, اطلاعات مورد نظر را به دست آورند, عبارتند از تذكر و سئوال.
بند سوم: تذکر
مطابق مقررات داخلی مجلس، تذکر دادن به کارگزاران قوه مجریه از صلاحیتهای نمایندگان مجلس محسوب شده که در راستای اعمال حق نمایندگی مردم و با انگیزه صلاح اندیشی در صورتی که هر یک از نمایندگان از سوء جریان در ادارات و سازمان های وابسته به دولت باخبر شوند یادآوری های لازم را نموده و با این شیوه، نوعی از نظارت را که قطعا بی تاثیر بر روند کار قوه مجریه نمی باشد بنمایند
طبق ماده (۱۹۲) آيين‌نامه داخلي مجلس که باتوجه به ايراد شوراي نگهبان به‌تصويب مجمع تشخيص مصلحت نظام رسيده است، نمايندگان مي‌توانند در چارچوب اصل ۸۸ قانون اساسي، درصورت اطلاع از عمليات مخالف اصول و قوانين كشور در دستگاه‌هاي اجرايي و… به رئيس‌جمهور و وزير مسئول كتباً تذكر دهند. رياست مجلس تذكر را به رئيس‌جمهور يا وزير مربوط اطلاع و خلاصه آن را در اولين جلسه آتي مجلس عنوان مي‌كند.
تذكر, با توجه به ساختي كه دارد, و شيوه اي كه براي نتيجه گيري از آن بكار مي‌رود مي‌تواند به صورت يكي از وسائل كسب اطلاع نماينده درآيد و در واقع به جاي سئوال كتبي بنشيند.
طبق ماده 144 آئين‌نامه داخلي مجلس در صورتيكه نماينده‌اي صلاح انديشيهائي داشته باشد و يا در يكي از سازمانهاي دولتي يا وابسته به دولت و يا موسساتي كه باسرمايه يا كمك مالي دولت اداره مي شود يا هر نوع سازمان و موسسه كه بعضاً و يا كلاً از وجوه عمومي اداره مي‌شود عمليات مخالف اصول يا برخلاف قانون و مقررات قانوني مشاهده نمايد و يا از سوء جريان اداره اي اطلاع پيدا كند حق دارد راجع به آن موضوع توسط رئيس هر چه زودتر به وزير مسئول و يا نحست وزير كتباً تذكر دهد.
رئيس در اولين فرصت مجلس تذكر او را به دولت يا مسئول مربوط ابلاغ و خلاصه آن در مجلس عنوان مي‌نمايد. وزير مسئول و يا نخست وزير بايد پاسخ كتبي را مستقيماً به نماينده ابلاغ نمايد. نمايندگان با استفاده از تذكر مي‌توانند:
اولاً_ صلاح انديشيهاي خود را عنوان كنند و بدين ترتيب تذكر را به وسيله اي براي تصريح نظرات خويش در خصوص برخي از مسائل مهم مربوط به اداره كشور يا سياست عمومي دولت مبدل سازند.
ثانياً _ در مورد عمليات مخالف اصول يا برخلاف قانون و ياسوء جريان اداري يادآوريهاي لازم را بنمايد و در واقع با اعتراض خود را متوجه امور خلافي سازند كه گهگاه در پيچ و خم جريانهاي اداري و دستگاههاي متعهد و پيچيده آن صورت مي گيرد و از نظر مسئولان درجه اول پنهان مي ماند. (درویشوند،1388: 6)
در هر دو حال، پاسخ كتبي به تذكر توسط مسئولان يعني وزيران يا نخست وزير حاوي اطلاعات قابل توجهي در خصوص امر مورد تذكر و مقدمه اي براي نظارت و ارزيابي است؛ بدين معني كه پاسخ نشان خواهد داد كه كه وزير يا نخست وزير در مورد صلاح انديشيها چه نظري دارد و تا چه حد سياست عمومي دولت و يا برنامه هاي مهم آن با اين صلاح انديشيها مطابقت يا مغايرت دارد و نيز روشن مي كند كه وزير يا نخست وزير درباره عمليات غير قانوني و سوء جريان اداري چه نظري دارد و چه اقدامي بعمل آورده است و يا چه توضيحي براي رفع ابهام و حل مشكل دارد. علاوه بر اين چنانچه پاسخها مستدل و با استفاده از اطلاعات ماموران صاحب صلاحيت و آشنا به امور وزارتخانه تنظيم شده باشد, براي حل مشكلات حوزه انتخابيه تذكر دهنده قابل استفاده است و به نماينده امكان مي دهد كه با بهرهجوئی از این ساز و کار، بین دولت و مردم ارتباط منظم برقرار نماید.
بند چهارم: سؤال
هر نماینده می تواند از وزیر مسئول در حیطه وظایف وی و یک چهارم نمایندگان می توانند رئیس جمهور را مورد سوال قرار داده و برای پاسخگویی به مجلس فراخوانند
به اعتبار مسئوليت سياسي مقامات قوه مجريه در قبال مجلس، اصل 88 قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران، حق طرح سؤال از وزرا و رئيس‌جمهور درباره چگونگي اجراي وظايف قانوني آنها را براي مجلس تجويز کرده است و مقامات ياد شده نيز به‌ترتيب مذکور در اصل 88 مکلف به پاسخ‌گويي شده‌اند. عدم پاسخ‌گويي وزرا يا ارائه پاسخ ناکافي مي‌تواند موجبات استيضاح و در نهايت عزل وزرا را فراهم آورد.
ابزار سياسي مناسبي است که مي‌تواند زمينه را براي برقراري گفت‌وگوي سازنده ميان مجلس و قوه مجريه فراهم ‌سازد. زيرا نتيجه سؤال، پس از ارائه پاسخ و توضيح مقام پاسخ‌دهنده، چنانچه قانع‌کننده باشد موجب تقويت اعتماد مجلس به دولت و اعضاي آن خواهد شد. برعکس، درصورت عدم اقناع مجلس از پاسخ ارائه شده يا درصورت عدم ارائه پاسخ، همان‌طور که ذکر شد زمينه براي برخورد شديدتر و حتي استيضاح فراهم مي‌شود.
با طرح كردن سئوال نماينده از وزير مي خواهد كه درباره يكي از وظايف خود به تبيين و توضيح بپردازد و رفع ابهام كند و اطلاعات و نظارت است و اعضاي دولت ناگزير خواهند بود كه به دنبال طرح آن كارهاي خود را توجيه كنند. سئوال كننده مي تواند مطلب را به گرفتن اطلاعات محدود نمايد و يا كار را به بازخواست و پرس و جوي نكته بكشاند. سئوالي كه محدود به كسب اطلاع باشد از يكسو با تذكر قابل مقايسه است و از سوي ديگر نيز ممكن است اصولاً در مجلس مطرح نشود؛ يعني نماينده از وزير مربوط كتباً يا شفاهاً منتهي بطور غير رسمي اطلاعات لازم را كسب نمايد. (درویشوند،4 ، 1388)
معذلك طرح اين گونه پرسشها در مجلس با قانون اساسي مطابقت دارد. طرح سئوالات و برقراري مباحثه ميان دولت و مجلس گزارشگر اهميت مجلس در نظام سياسي و رشد و توسعه نمايندگي مردم در قوه مقننه و مجلس است؛ اما در عين حال طرح سئوال نبايد به معني تحت فشار قرار دادن وزير يا دولت باشد. چنانچع طرفين-يعني مجلس و دولت-با طيب خاطر در گردونه سئوال و جواب قرار گيرند و اطلاعات را مبادله كنند و دولت توضيحات و تبيينات كافي را عرضه نمايد مسائل حل و فصل مي‌شود و كار منجر به استيضاح نمي‌شود؛ اما اگر پاسخ و توضيح كافي نباشد؛ در حقيقت سئوال خود مقدمه‌اي بر استيضاح مي‌گردد.
سئوال بايد كتباً تنظيم شود و صريح و مختصر باشد و در جلسه رسمي به رئيس مجلس داده شود و در همان جلسه نيز عنوان آن توسط رئيس قرائت گردد و فوراً براي وزير مربوط ارسال شود و علاوه بر آن در ظرف 48 ساعت نيز تكثير گردد و در اختيار نمايندگان قرار گيرد. (نورتون، 57، 1384)
سئوال بايد در حدود وظايف هر يك از وزراء باشد و اعم از مسائل داخلي و خارجي كشور است. نكته مهمي كه بايد بدان اشاره كرد اين است كه مجلس نمي تواند نخست وزير را مورد سئوال قرار دهد. بهنگام تنظيم آئين نامه داخلي مجلس, مواد مربوط به سئوال طوري تنظيم شده بود كه نخست وزير را هم شامل مي شد؛ اما مطابق نظر شوراي نگهبان آن قسمت از اين متن مغاير قانون اساسي است كه اجازه مي‌دهد هر يك از نمايندگان نخست وزير را مورد سئوال قرار دهد؛ زيرا در اصل 88 تصريح شده است كه نمايندگان از وزير مسئول مي‌تواند سئوال كند و سئوال به مفهوم مذكور در قانون اساسي از نخست وزير پيش‌بيني نشده است. بنابراين مواد مربوط به سئوال به گونه‌اي اصلاح شد كه تنها وزير سئوال قرار گيرد.
بر طبق اصل هشتاد و هشتم قانون اساسي هر يك از وزيران كه مورد سئوال قرار گيرد مكلف است حداكثر ظرف ده روز از تاريخ ابلاغ سئوال در مجلس حضور يابد و پاسخ دهد. در صورتيكه تاخير شود از طرف رئيس مجلس بازخواست مي شود و در صورتيكه وزير به مناسبتي تاخير در پاسخ را لازم ببيند بايد رسماً تقاضاي تاخير نمايد. در عين حال تقاضا در مجلس مطرح مي‌شود و مطابق ماده 146 آئين نامه داخلي مجلس مخالف و موافق هر كدام پنج دقيقه صحبت مي‌كنند اين تقاضا راي‌گيري مي‌شود. (نورتون، 63، 1384)
پس از آنكه وزير در مجلس حاضر شد سئوال از طرف نماينده سئوال كننده و يا چنانچه سئوال به امضاي چند تن از نمايندگان باشد توسط نماينده منتخب سئوال كنندگان مطرح مي‌شود. سئوال كننده پنج دقيقه درباره سئوال خود توضيح مي‌دهد و پس از اتمام وزير و يا قسمتي از آن ده دقيقه ديگر صحبت مي‌كند. وزير جمعاً مي‌تواند پانزده دقيقه در پاسخ سخن بگويد و ممكن است استفاده از يك قسمت از وقت خود را به بعد از صحبت نهائي سئوال كننده موكول نمايد.