دانلود پایان نامه

مار در نماد حفاظت در اساطیر ایران:
مار در نقش برجسته ایلام در مناطقی چون کورانگون و چغازنبیل و غرب فارس ناحیه باستانی شوش به تخت جمشید و در کوهستان نزدیک سروان نقوشی از دوران ایلامی ها وجود دارد که هر چند بسیار محو گردیده است و فقط شبیهی از آن ها بر جای مانده است اما بسیار با اهمیت و در خور توجه فراوان است. این نقش مظهر یکی از خدایان مردم پیش از تاریخ است. نقوش ذکر شده شامل دو الهه یکی به صورت مرد و دیگری به صورت زن است و عده ای هم در دو جانب و روبروی آن ها ایستاده اند. مرد بر روی تختی که از یک مار حلقه زده تشکیل شده است نشسته است ، سر مار را با دست چپ گرفته است و با دست راست خود جامی را از آب زندگی به سوی مردمان روان می سازد. زن در کنار او نشسته است ، هر یک از این تصاویر دو شاخ بر سر دارند. سه نفر بر جانب راست یا روبرو و دو نفر بر جانب چپ یا پشت ایشان با لباس های بلند ایستاده اند و بیست و هفت نفر هم در مقابلشان با جامه های کوتاه که همگی دست بر سینه هستند ایستاده اند و تصویرشان بر تخته سنگ های جدا روبروی نقش ایزد و الهه حجاری گردیده است. از این نقش ها نخستین بار در کتاب آثارالعجم سخن گفته شده است و چون در آن زمان از آثار ایلام اطلاعی در دست نبوده است تنها به وجود آن اشاره شده است. بعد ها پرفسور هرتسفلد آلمانی این نقوش را مشخص کرده است و آن را به دوران ایلامی مربوط دانسته است. وجود این نقش و نقش برجسته ایلامی واقع در نقش رستم در نزدیکی تخت جمشید نشان می دهد که این نقش و نماد بسیار مهم بوده و به دوران بسیار قدیمی باز می گردد. نقش مار در بیشتر آثار باستانی ایلام وجود دارد گویی که این نماد برای مردم آن دوران اهمییت ویژه ای داشته است ، اهمیتی خداگونه که بسیار مقدس بوده و پرستیده می شده است. گواه های زیادی در جهت اهمیت مار در ایلام وجود دارد که از چغازنبیل بدست آمده است. اهمیت مجسمه سازی را در این دوره تنها از روی الواح گلی می توان دریافت. قطعاتی که یافت شده شاهد آن است که در زمان اونتاش گال (پادشاه ایلامی) مجسمه های فراوانی ساخته شده است. یکی از مهم ترین مجسمه ها خدایی است که تختش در سه جهت نمایان با مار های روی هم پیچ خورده تزیین شده است ، مانند نقوشی که بر مهر کوکناشور دوم با سر اژدها حک گردیده است. یک مار نیز در نقشی دیگر به دور بدن خدایی از قسمت کمر به پایین یعنی از پهلو تا زانو پیچیده شده است و لباس وی دامنی ، چین بالا چین ، با نوار های نوک تیز دارد. سر ماری که به دور بدن این خدا پیچیده شده است در دست خدا قرار دارد و شبیه مجسمه نیم تنه دیگری است که یک جفت مار بزرگ در دست گرفته است و تخت این
خدا را زینت دادهاند (رستگارفسایی،1383: 335 – 336). همین شکل را در نقوش به جا مانده در مصر نیز می بینیم.خدایی که نام او برده نشده است دو مار را در دست گرفته است (به شکل صفحه 85 رجوع شود). باتوجه به این که تمدن مصر کهن تر است بنابراین این نقش و مفهوم به احتمال فراوان از مصر به ایران راه یافته است.
تصویر خدای اینشوشینک ایلام که دو مار را در دست گرفته است: (هینتس، 1382: 60)
نقوش برجسته مار در تمدن ایلام ، که در هر دو ، دو مار با هم وجود دارد. این نقوش از تصاویر بسیار قدیمی است. (هینتس، 1383: 93- 95)
تصویر خدایی که در دستانش مارانی را گرفته است. این نقش از مصر به دست آمده است این تصویر فرزند خورشید را نشان می دهد که دو مار در دست دارد و در برابر جانوران اهریمنی قرار گرفته است(پینچ A ، 2002: 81).

در جیرفت نیز نمونه این طرح موجود می باشد که در بیشتر آن ها معمولا دو مار حضور دارند و به دو یکدیگر پیچیده شده اند . موزه جیرفت: عکس توسط نگارنده، فاطمه افراسیابی:22/9/1392.
بر سفالینه های بسیار کهن ایلام ، شوش و جیرفت که دست کم از آن سه هزار سال پیش از مسیح می باشند ، نقش مار فراوان دیده می شود که اغلب دور لبه های این ظروف پدیدار گشته اند. دو مار به هم پیچیده شده می تواند نقش مثبت و منفی مار را در کنار هم تداعی کند و همین طور تجمع نیروی خیر و بدی را نشان دهد. کهن ترین نقشی که از دو مار یافت شده است مربوط به تمدن آشور بوده است. این مارها بر این ظروف نماد حفاظت را نیز نشان می دهند.

ظروفی که از جیرفت به دست آمده است. مار نقش مهمی بر تمدن آن منطقه داشته است. تصویر سمت راست ، نبرد شیر و ماری را نشان می دهد. که می توان آن را به نبرد گرما و سرما تشبیه کرد. موزه جیرفت در کرمان. عکس توسط نگارنده، فاطمه افراسیابی: 22/9/1391.
“در مهره هایی که از شوش به دست آمده است نقش گیاهانی مانند بوته کوچک سرو یا خوشه و سنبله دیده می شوند که این گیاهان در کنار پیکره هایی از ایزدان مار قرار دارند . در کنار همین ایزدان مار پیکر ، کسانی دیده می شوند که مانند روحانیون و پرستندگان در حال اجرای مراسم پرستش و نیایش همان ایزدان مار پیکر هستند. این مثال ها به روشنی نشان می دهد که در شهر هایی چون خوزستان و ایلام کهن و در شوش مار بسیار گرامی داشته شده است و نشانه ای از خرد و آفرینش و هوشیاری است و نمادی کهن و مهم یه شمار می رفته است” ( رستگار فسایی ،1383: 336).
مار در بین ایلامیان حافظ آب ، خرد و ثروت است به این دلیل نقش مار بیشتر بر روی کوزه ها و آبدان ها ترسیم شده است. باور آنان این بوده که مار دور کننده ی نیروی شیطانی است ، در نتیجه تصویر مار بر دروازه ها ، گرد شاهان ، محراب ها و دسته ی سلاح ها نقش می شده است. مار در حال پیچیده شده به دور خود برگرد تختگاه شاهان ترسیم شده است تا نمادی از نگهبانی و نیز نیروی دور کننده نیرو های اهریمنی باشد (حسین زاده، 1384 : 100). در سفال های ایلامی شوش ایزدانی مار پیکر وجود دارند که نیمی از بدنشان مار و نیمی دیگر به صورت انسان است (رستگار فسایی ، 1383 : 445). در کاشان ، در آثار باستانی که مربوط به تپه سیلک هستند و قدمت آن ها به همان دوران تاریخ ایلام بر می گردد ظروف بسیاری یافت شده است که بر بیشتر آن ها نقش مار تصویر شده است. ماری مواج که دور تا دور کوزه ها نقش شده اند ، مارهایی که بر در کوزه ها کشیده شده اند.

قسمت هایی از ظروفی که بر روی آن ها تصاویر مار نقش شده است. سیلک کاشان:عکس توسط نگارنده، فاطمه افراسیابی:16/12/1392.
کوزه های بزرگی که بر سطح آن نقوش بدن مواج مار نقش شده است. عکس توسط نگارنده : 16/12/1392.
می توان بیان نمود که این نقش ها برای مردم از چند جهت اهمیت داشته اند . از یک سو از جهت جغرافیای خاص مناطقی که نام برده شد. ایران سرزمینی است که بر مبنای جغرافیا ، آب و هوای خشک و بیابانی دارد و اغلب در چنین هوایی آب کم است و نگرانی مهم مردم تهیه و نگهداری آب بوده است. بنابراین مردم در آن زمان برای حفظ آب از کوزه ها استفاده می کردند و برای حراست و نگهبانی آن از نماد مار بر روی آن استفاده می کردند تا به این وسیله اندوخته گرانبهای خود را حفظ کنند ، بر اساس همین عامل است که مار نزد آنان بسیار با اهمیت بوده و بسیار بر کوزه ها نقش می شده است. این نقوش به مردم اطمینان می داده است که آبی که به سختی جمع آوری نموده اند توسط مار پاسداری می شود.
گلدان ماری شکل مربوط به شوش: (هینتس،1383: 92).
پس نماد مار از این جهت مورد توجه و حتی مورد پرستش در جایگاه خدایی بوده است. از طرفی مار در معنی پاسداری و نگهبانی می توانست از اندوخته های مالی و گنج ها نیز محافظت کند ، به شکلی که در زمان گذشته مردم در بیشتر نقاط جهان و معمولا در مناطق بیابانی ، به ویژه در ایران و مصر ، سکه ها و طلاهای خود را در کوزه ها نگاه داشته و مار را بر آن نقش می کردند تا از این اموال نگهداری کند. در بسیاری از این مناطق باستانی و حتی در گورها و قبرهای فراعنه و پادشاهان کوزه هایی یافت شده است که ماری مواج به دور آن پیچیده شده است. این تفکر و استفاده از این نماد امروزه نیز بر افکار مردم تأثیر گذاشته است به گونه ای که ارتباط زیادی میان مار و مال برقرار است. حتی در تعبیر خواب ها مار را نشانه مال و ثروت می دانند. نماد مار در معنای حراست نمادی بسیار گسترده و فراگیر در تمدن های مختلف است. بسیاری از نقوشی که از مار بر دیوار های غارها و هرم ها وجود دارند بیانگر وجود گنجی در آن اطراف است. در نتیجه این که نماد مار در گذشته به معنای پاسداری نمادی مهم و گسترده بوده است و این نماد در تمدن های بسیاری به کار رفته است که در همگی جنبه پاسداری جنبه مشترکی است.
مار در فرهنگ های بسیاری از جمله در ایران نشانه ی محافظت و نگهبانی از آب ، هوشیاری و زندگی است. در تصویری از پرستشگاهی باستانی در سغد ، تصویر ایزد بانویی چهار بازو دیده شده است که پرچمی در دست دارد و ماری همچون محافظ و نگهبان به دور او حلقه زده است. اگر مار را در این مفهوم گسترده بررسی کنیم به نقوش زروان نیز می توان اشاره کرد که ماری به دور بدن او پیچیده شده است. البته این مبحث در بخش مربوط به خود همه جانبه تر بررسی خواهد شد اما در این جا لازم به ذکر بود که این نماد در پاسداری از خدایان اساطیری مهمی نیز معنی پیدا می کند. در ایران و در باور کهن مردم مار خانگی را نگهبان خانه شمرده و کشتن آن را ممنوع می دانستند. این باوری کهن است که در متن بندهشن نیز به آن اشاره شد که مار گرچه آسیب رسان است اما برخی از مارها هستند که کشتن آن ها ممنوع شده است. این باور از همان اندیشه مردم کهن سر چشمه می گیرد که مار بر اساس ویژگی پاسداری می پرستیدند. این که چرا مار نماد حفاظت است ، در جایی به آن اشاره نشده است اما می توان برداشت کرد که مار جانوری است خاکی و بر سطح زمین و عمق آن می خزد و مسکن دارد . از گذشته های دور مار نماد مهمی بوده است و در تمدن هایی پرستیده می شده است . این جانور با اهمیت بر اساس مناطق گرم و خشک و بیابانی اهمیت یافته است . در مکان های بیابانی بارز است که این جانور محبوب تر باشد همان گونه که برای نگهبانی آب پرستش شده است. مار به این علت که خزنده ای مرموز و خاکی است و در اندیشه گذشتگان مبدأ و نماد زندگی و جاودانگی به شمار می رفته است .
مار در ارتباط با پاسداری و حفاظت از گنج و ثروت و از سنایی شعری است در این باره (رستگار فسایی ، 1379 : 45).
این است که گنج نیست بی مار هر جا که رطب بود، بود خار