دانلود پایان نامه

مار و باروری در اساطیر یونان:
در اسطوره های یونان از همان ابتدا با نماد مار روبرو می شویم که نماد زمین است و زمین در یونان به معنی مادر است که همه چیز از زمین و خاک به جهان می آید. مار شکل جانوری خدایان است.. چند موردی از کاوش های باستان شناسی هم گویای گرامی داشت مار در یونان باستان است . مجسمه الهه زمین که به دور کمر او مار ها مثل شال پیچیده اند، مجسمه دیگری از الهه زمین که به هر کدام از دستانش یک مار گرفته است . ظروف گلی که برای پرورش مار ساخته شده است ، استخوان دان با نقش مار وغیره. گایا الهه ای است که مادر زمین است و اوست که آغازگر اسطوره های یونان است. نماد او مار است و فرزندانش به شکل مار هستند. در سنت اسطوره شناسی یونان تمام موجوداتی که به زمین وابسته اند نیم اندامی شبیه مار دارند. در ورودی معبد پارته نون Parthenon) ( (قرن ششم قبل از میلاد) را مجسمه عظیم مار تزیین کرده است و در داخل آن الهه آتنا قرار دارد که به دست راستش عصایی با سر مار دارد و حاشیه لباس او را سر های مار تشکیل می دهد. در میان خدایان یونان آتنا ایزد بانویی است که همیشه یک مار به همراه داشته است.آتنا لقبی است به معنی آتنی و برای دختر زئوس و متیس است. او دختری کاملا مسلح بود که از فرق زئوس بیرون پرید و فریادی کشید که در زمین و آسمان منعکس شد. او الهه جنگ و مجهز به سپر بود. آتنا همیشه باکره ماند… اما در بعضی روایات او باردار شد و پسری به دنیا آورد و بر خلاف نظر خدایان او را نگه داشت و بزرگ کرد و برای جاودان کردن پسرش ، او را در سبدی نهاد و دو مار را به محافظت او گماشت (رستگار فسایی:1383، 331). نماد مار در کنار آتنا عقل و خرد او را تداعی می کند.آتنا مظهر عقل زئوس است (فاطمی:1347، 273). اما قابل توجه است که بیشتر خدایان زن با نماد مار تصویر شده اند. هم خدایان مقدس و پرستش شده و هم غولان مهیب و ترس آور بیشتر دارای جنسیت مونث هستند. این مساله خود نوعی ارتباط بین نماد مار و زن و باروری را نشان می دهد. نماد خردمند بودن مار در کنار آتنا معنا می یابد و به یکی از ویژگی های مار تبدیل می شود.
دیمیتر) Demeter ( نام رب النوع مادر زمین و کشاورزی است. لقب او به معنی نگهدارنده زمین و به معنی همسر “دا” است. دا از نام های پیش از تمدن یونان است و معنی بانو خدا می دهد.از علایم دیمیتر خوشه گندم ، نرگس و شقایق است. تصویر او معمولا به صورت نشسته ، با مشعل و یا یک مار نشان داده می شود (رستگار فسایی ، 1383: 339).
دیمیتر الهه زمین و کشاورزی یونان ، او مادر زمبن است و نقوش او گاهی با مار همراه است.
http://www.theoi.com/Gallery.

دیمیتر الهه یونانی ، همانند الهه های مادر در تمدن های ماقبل آریایی ایران و هند و بین النهرین است که در سومر او را “آنی نی” می نامیدند و الهه بسیار مهم و بزرگی بوده است. این الهه را مادر همه موجودات می گفتند (شایگان،1383: 49). بنابر آن چه گفته شده الهه مادر زمین در بیشتر تمدن ها به خصوص در بین النهرین نقش بسیار مهمی داشته است . در یونان همانطور که گفته شد بیشتر خدایانی که یا به شکل مار هستند و یا نقش آن ها با مار تصویر شده است زن هستند و از آن ها به عنوان مادر زمین یاد می شود. در ایران در دوران ایلامی پرستش مادر خدایان دیده می شود و دورانی وجود داشته که مادر سالاری رواج داشته است. زمین و خاک به سبب این که حیات بخش موجودات است ، مادر مخلوقات نامیده شده است و ارتباطی را که با مار پدید آورده است ، رابطه ای معقول است، چرا که مار و زمین و خاک همواره به هم پیوسته اند.
در یونان عده ای بر این باور بودند که مادر بسیاری از پسرانی که بعد ها به مقام بالایی می رسند، از طریق روح مقدس الهی که در وجود ماری نهفته است باردار شده اند. زنان برای بچه دار شدن به معبد آسکولوپیوس متوسل می شدند. در این معبد زنان در جایگاه مقدس به خواب می رفتند و مار را در خواب می دیدند . عقیده بر این بوده که باردار شدن آن ها از طریق همین مار صورت گرفت است. در واقع اینان مار را خود ، خدا می دانستند ، چرا که آسکولوپیوس به شکل مار ظاهر می شده است. در معابد او مار های زیادی برای درمان مردم نگهداری می شدند. فرزندانی که از این طریق متولد می شدند را فرزند خدا – مار محسوب می کردند. به این صورت در باستان بسیاری از مردان بزرگ و مشهور را از این طریق به نسل خدایان منسوب می داشتند و آنان را به مقام بلند آسمانی می رساندند. برای مثال ، آراتوس سکیونی مشهور را معاصرانش پسر آسکولپیوس (خدا – مار) می دانستند و گفته شده که مادرش پس از آمیزش با یک مار او را باردار شده است.همچنین می گویند مادر آگوستوس نیز او را پس از آمیزش با ماری در معبد آپولو در یونان آبستن شده است و به این ترتیب به او مقام بالایی بخشیدند که از این اعتقاد سر چشمه می گیرد. بنابراین امپراتور را فرزند خدا می پنداشتند (فریزر، 1382: 383).
در یونان آیین دیگری وجود دارد که مربوط به پرستش دیونیسوس ) diyonysus ( (خدای شراب و حاصل خیزی) است. در میان یونانیان این آیین نشان دهنده ی آن است که مار نقش مهمی در میان آن ها داشته است. پیروان این آیین که اکثرشان را زنان تشکیل می دادند و ساکنان شمال یونان مثل مقدونیه بودند ، در مراسم ، مار به دست دیوانه وار می رقصیدند. ( ناهوکوتا واراتانی :1385، 15 – 16). دیونیسوس پسر دیمیتر الهه کشاورزی است و این که این آیین را زنان تشکیل می دهند و مار در آن نقش مهمی دارد مربوط به این است که حاصلخیزی و باروری از مشخصات زمین است و مار نماد زمین و باروری تجسم می شده است.
هایژی ( Hygie ) نام یکی دیگر از الهه های یونان است. او الهه بهداشت و صحت و سلامتی در یونان است و دختر آسکلپیوس خدای پزشکی یونان است. مار نماد خاص اوست. نماد مار همواره با اوست البته ماری که همراه اوست نماد سلامتی و تندرستی است اما با این وجود او مونث است و مار نماد اوست.
الهه سلامتی در یونان که در نقوش مربوط به او ماری وجود دارد و از ظرفی آب می نوشد.
http://julianwebsdale.tumblr.com/post/103981624239/hygieia-psychic-and-physical-health
مار و باروری در اساطیر مصر:
در مصر باستان، تاج ایزیریس نماد سلطنت خدایی است. ایزیس خدابانوی بزرگ مصر و مادر تمام خدایان مصری است. او خدایی است که به معنای تمام زن بودن و مادر بودن را متجلی می سازد. قدرت این بانو برای ساختن طبیعت و زندگی است. مصریان بر این باورند که او بر بهشت ، زمین و دنیای مردگان تأثیر و سلطه فراوانی دارد.او تمام رازها را می داند. همسر او اوزیریس است و پسری به نام هوروس دارد.تاجی که ایزیریس بر سر دارد در دو طرف مار دارد. این نوع شکل تاج به مناطق دیگر جهان نیز رسوخ کرده است ، چنانچه ما نمونه ی آن را در نقوش پاسارگاد در ایران مشاهده می کنیم. او خدای حاصلخیزی رود ها به خصوص رود نیل به شمار می آید. ایزیس مادر نت است که خدای آسمان است و همسر او گب نام دارد. همسر اصلی او رع است. اما او به گب علاقه بیشتری داشت. گب چهار فرزند دارد. ایزیس و اوزیریس هم همسر و هم خواهر و برادر هستند، آنان خواهر و برادر دیگری به نام نمفیس و ست دارند که آن دو نیز همسر و خواهر و برادر هستند.
رع نیز خدای بانوی بزرگ و قدرتمند خورشید است. او خالق آسمان و زمین و جهان زیرین است.باور بر این است که رع از آب های آغازین آفریده شده است ، همچنین گفته شده که از اولین شکوفه گیاه لوتوس بر آمده است . رع با سری به شکل باز تصور شده که بر بالای سرش تاجی از خورشید است . سر او شبیه به سر مار کبری نیز تصویر شده است که به این مار اورائوس (uraeus ) می گویند که به معنی قدرت خداوند و یا پادشاه است.سفر او به زیر زمین از جمله اسطوره های بسیار مهم مصریان است. نام او مانند لقب بزرگی است که بر برخی از شاهان مصر نهاده شده است.
در اساطیر مصر ، الهه و زنانی مشاهده می کنیم که به پیکر مار در آمده اند. در آغاز ترین نقطه اساطیر مصر با خدای بعل روبرو هستیم. بعل پیام آور باران و خدا بانوی باروری و توانمندی است.او دشمن مرگ و نابودی است.نبرد اولیه او با مار کیهان و اژدر مار بزرگ به نام لوتان ) Lotan ( بوده است. این مار بزرگ دشمن باروری و حاصلخیزی است. او دریاها و آبها را که مایه ی رشد و نمو گیاهان ، جانوران و انسان هاست در بر گرفت هاست. بعل در نبرد با او پیروز است و پیروزی او حیات و آفرینش را به بشر هدیه می کند. نبرد دیگر او با مت (خدای مرگ) ، نبرد باروری و نابودی است. بعل در این نبردها پیروز است (گری ، 1378: 147-239). نگاه مصریان و سرزمین های اطراف آنان به حاصلخیزی و باروری و پیوندی که با جهان زیرین برقرار می کنند با اسطوره های کشاورزی پیوند دارند. این نوع نگرش با اساطیر یونان نیز دارای همانندی است. اسطوره پرسفونه که دختر خدابانوی کشاورزی (دمتر) یونان است بر همین اساس است (همان، 143).
دیمیتر و دخترش پرسفونه: http://www.goddessgift.net/page128.ht ml
در آفریقا و سرزمین مصر معابدی وجود داشته که متعلق به مار – خدا بوده است. در این معابد همسران و راهبه ها با هم در یک خانه محصور شده زندگی می کردند و به مدت سه سال تحت آموزش قرار می گرفتند. مار – خدا در معبد خود به صورت نهانی با این زنان ازدواج می کرده است و مار – خدا پدر ، فرزندان آن ها می شده است. به عقیده ی فریزر در کتاب شاخه ی زرین ، می توان ارتباط نزدیکی میان باروری خاک و ازدواج مار – خدا با زنان یافت. زمانی که دختران جوانی برای مار – خدا به عنوان همسر برگزیده می شوند ، فصلی است که گیاهان شروع به جوانه زدن و رشد می کنند. طی مراسمی خاص راهبه ها با چماق در خیابان ها هجوم آورده و دختران بسیار جوان را که در بیرون خانه باشند را با خود می برند و به مار –خدا تقدیم می کنند و به این شکل این دختران را قربانی مار – خدا می کردند . ازدواج مار – خدا با این دختران از این جهت است که مار – خدا وظیفه ی خود در رشد گیاهان و فراوانی محصول را به انجام برساند. مردمان این نواحی در فصل هایی که با خشکسالی مواجه می شوند و مشکلاتی در امر کشاورزی و دامداری پیدا می کنند ، به مار – خدا روی می آوردند. این مسأله که کشاورزی و حاصلخیزی زمین به مار و باروری مربوط می شود امری است که مورد قبول بسیاری از مردم قرار داشته است (فریزر، 1382: 377-378). این اسطوره ها وجود داشتند تا به نوعی مار را نماد باروری و نمادی برای زنان نشان دهند. چنان چه در اسطوره های مختلف نماد بسیاری از مادر خدایان و الهه هایی که به کشاورزی و خاک و زمین منسوب بودند به شکل مار است. حتی در این اساطیر زنان اگر هنگام کار بر روی زمین ماری را مشاهده کنند اجازه ندارند که او را بکشند و اگر این اتفاق روی داد با ید فورا به معبد مار 0 خدا بروند و مراسم خاصی را به جا آورند تا خطر ناشی از کشتن مار از میان برود و آنان بتوانند به کار خود ادامه دهند (فریزر، 1382: 575). مار در این جایگاه نقش سودمندی را ایفا می کند. در واقع مار حیات را به مردم می بخشد. ایزد بانو کرکس و ایزد بانو مار کبرا ، هر دو به نام نبتی (دو بانو) معروف هستند. این دو در اسناد به جا مانده در کنار و همراه هم دیده می شوند. گاهی آنان بر پیشانی فرعون نقش شده اند تا به این شکل از فرعون محافظت کنند. بوتو ایزد بانوی مصر سفلی است که همان ایزد بانوی مار است. او هم پیمان با ایزیس است و ازفرزندان او محافظت می کند. بوتو ایزد بانوی مار نیز هست.که اغلب به شکل مار کبرا است و گاهی تاجی بر سرش است و بالدار نشان داده شده است ، در اساطیر مصر کرکس نیز نشان حفاظت تلقی می شود بنابراین تاج بر سر او به شکل کرکس است و معنی محافطت می دهد. در حالی که مار نیز به همین معنی نمایان می شود. او را بانوی نگاهبان رسمی مصر می دانند (ویو،1381: 66). یکی دیگر از ایزد بانوان مصر ، الهه رنه نت ( Renenutet ) است که ایزد بانوی شیر دهی است و از نوزادان حفاظت می کند. او را به شکل زنی با سر مار تصویر کرده اند که لباس بر تن دارد و دو نخل در دستانش است. در مصر او ایزد بانوی پرستاری است. او را به عنوان نماد تغذیه بر گزیده اند. این الهه با نماد مار ظاهر می شود (همان ص 98). او خدای مار در نماد خوبی است که باروری و حاصلخیزی را به ارمغان می آورد ( پینچ، 2002: 192).
مرت سگر خدابانوی گورستان در مصر است و او را به شکل مار نشان داده اند. در یکی از داستان ها خدایی به او تعرض می کند و به مجازات این گناه ، مرت سگر او را به درد بزرگی دچار می کند که درد آن را با مراحل پایانی زایمان تشبیه کرده اند. این خدابانو هم به نوعی با مرگ در ارتباط است و هم به شکلی درمانگر است. این که مجازات گناهی که بر او صورت گرفته مانند درد زایمان توصیف شده است دلیلی بر ارتباط او با بارداری است (هارت، 1374: 57).
بعد از بررسی اسطوره هایی که به نوعی رابطه ای با مار و باروری داشتند به این نتیجه می رسیم که مار نمادی برای باروری و حاصلخیزی بوده است. مار به عنوان نماد باروری در ایران به دوران ایلام تعلق می گیرد. در ایلام مادر سالاری رواج داشته است . هینتس اعتقاد دارد که مار با باروری و دین پیوند دارد. نقش مار در جایگاه حفاظت ، نقشی مهم و فراگیر است. احتمال می رود که پیوند مار با بارداری از سویی با این نقش در ارتباط قرار گیرد. مادران همواره حافظ فرزندان و نگاه دارنده ی آنان بوده اند. مار در اساطیر این سه فرهنگ این نقش خود را نمایان ساخته است. پس باید اظهار کرد که رابطه مار با باروری از جهات زیادی است. این که مار نقش حافظ و پناه دهندگی دارد یکی از این عوامل است. هم چنین این که مار جانوری خاکی است و همیشه در تماس با زمین است ، باعث گردیده که او را نماد زمین ، حاصلخیزی و باروری تداعی کنند و از همین رو بیشتر الهه هایی که با زمین ، آب ، حاصلخیزی و باروری در ارتباط هستند در پیکر مار یا همراه با او قرار می گیرند.
در ایران الهه و ایزد بانویی در ارتباط با مار دیده نشده است و بیشتر ارتباطی که با باروری حاصل شده از دوران ایلامی گرفته شده است در حالی که در مصر بیشتر خدابانوان ، به شکل مار توصیف شدند. در یونان نیز مار مشخصه بیشتر الهه ها قرار دارد. عامل مهم تعلق این نقش ها بر مار در مصر ، به جغرافیای آن ناحیه ارتباط فراوان دارد. ناحیه ای که خزنده مار به وفور دیده می شود و مردم با آن بسیار سروکار دارند. هم چنین رود بزرگ و باارزش نیل با نعمت آب برای مصریان دارای اهمیت زیادی است. بنابراین مار نماد آن چیزی قرار گرفته است که با این دو موقعیت همسو است.
2-5- مار و جاودانگی: