دانلود پایان نامه

2-2-4- رویکردهای اساسی به مفهوم کیفیت زندگی
دو دیدگاه در مورد کیفیت زندگی مطرح است: دیدگاه عینیودیدگاه ذهنی. در مکتب اول، کیفیت زندگی به عنوان بخش عینی زندگی که شامل غذا، سرپناه، شرایط محیطی و نظایر آن است شناخته می‌شود. در مکتب دوم، کیفیت زندگی به عنوان بخش ذهنی زندگی مورد توجه قرار می‌گیرد که توسط نگرش‌ها و احساسات انسان معین می‌شود. اگرچه هر دو مکتب به وضوح در تحقیقات مورد توجه قرار گرفته است، اما مکتب ذهنی به وضوح بحث مسلط در این زمینه است(Ling,1989:4).
غیاثوند در مقاله خود تحت عنوان‌ “تاثیر سرمایه‌های اجتماعی بر کیفیت زندگی ساکنان محله‌های شهری” از این دو مکتب به عنوان رویکرد “اسکاندیناویایی کیفیت زندگی” و رویکرد آمریکایی، نام برده است.
رویکرد اسکاندیناویایی: این رویکرد در اکثر کشورهای اروپایی به ویژه کشورهای اسکاندیناوی طرفدار دارد و جان درینوسکی و ریچارد تیتموس آن را ابداع کرده‌اند. در این رویکرد بر شرایط عینی زندگی و معرف‌های مرتبط به آن تأکید شده است و کیفیت زندگی افراد در گرو ارضای نیازهای اولیه زندگی است.
رویکرد آمریکایی: در بیشتر تحقیقاتی که در کشور آمریکا روی کیفیت زندگی انجام شده است، محققان بیشتر به تجارب و جنبه‌های ذهنی افراد از زندگی‌شان توجه کرده و بر معرف‌های ذهنی تاکید کرده‌اند. از اثرگذاران بر این رویکرد می‌توان به روانشناس اجتماعی دبلیو. آی. توماس اشاره کرد. در این رویکرد از رضایتمندی و خوشبختی به عنوان معرف‌های اصلی سنجش کیفیت محیط شهری یاد می‌شود(غیاثوند، 1388: 25-24).
با توجه به بررسی‌های فاهیه (2004) امروزه می‌توان سه رویکرد عمده به کیفیت زندگی را شناسایی کرد:
رویکرد اول، معتقد است که کیفیت زندگی به شرایط افراد مربوط است( نگرش خرد نگر به کیفیت زندگی ).
رویکرد دوم، کیفیت زندگی را یک مفهوم چند بعدی می‌داند. این نگرش به توصیف حوزه‌های چندگانه کیفیت زندگی و همچنین تاثیر متقابل این حوزه‌ها بر یکدیگر می‌پردازد.
سومین رویکرد، نیز معتقد است که کیفیت زندگی به دو شاخص عینی و ذهنی اندازه‌گیری می‌شود(بمانیان و محمودی نژاد، 1387: 119). جنبه عینی زندگی به نوبه خود به دو امر دلالت دارد: اول، اوضاع و احوال محیط زیست آدمی همچون آلودگی محیط، مسکن، منابع مالی، تفریحات و مانند آن. دوم، برخی از مشخصات افراد جامعه همچون تندرستی، دستاوردهای آموزشی، انسجام خانوادگی، سلامت روانی و مانند آن. جنبه‌های ذهنی بر تجارب خوشایند و بدآیند زندگی فردی و حتی جمعی مانند سرخوردگی، احساس بیگانگی از جامعه و از خویشتن خویش، احساس رضایت از زندگی، اشتیاق‌های آدمی و ادراکات انسانی دلالت دارد(اشرف، 1380: 57).
بدین ترتیب می‌توان گفت کیفیت زندگی هم جنبه‌های عینی ـ کمی مانند دسترسی به امکانات و فرصت‌ها و هم جنبه ذهنی ـ کیفی مانند روابط اجتماعی، رضایت اززندگی، مشارکت و احساس همبستگی اجتماعی را در بر می‌گیرد( حسن زاده ،1387: 11-10).
2-2-5- ابعاد و اجزای تشکیل دهنده کیفیت زندگی
تعداد زیادی از محققان از جمله: مک کال (1975)، مایزر(1987)، دیوید سن و کارتر( 1991)، اوبرین و ایدی(1991)، توافق دارند که مفهوم کیفیت زندگی همواره پنج بعد زیر را در بر می‌گیرد:
1ـ بعد فیزیکی (Physical): مفاهیمی مانند قدرت، انرژی، توانایی انجام فعالیت‌های روزمره و مراقبت از خود از این دسته هستند.
2ـ بعد روانی(Psychological): اضطراب، افسردگی و ترس از این زمره‌اند.
3ـ بعد اجتماعی (Social): این بعد در مورد رابطه فرد با خانواده، دوستان و همکاران و در نهایت جامعه است.
4ـ بعد روحی(Spiritual): درک فرد از زندگی و هدف و معنای زندگی را در بر می‌گیرد. ثابت شده است که بعد روحی، زیر مجموعه بعد روانی نبوده و یک دامنه مهم و مستقل محسوب می‌شود.
5ـ علایم مربوط به بیماری یا تغییرات مربوط به درمان: در این راستا مواردی مانند درد، تهوع و استفراغ را می‌توان نام برد. این بعد بیشتردر ابزارهای اختصاصی مورد توجه واقع می‌شود(نجات، 1387: 58).
برای تبیین مفهوم کیفیت زندگی مدلی توسط شفر و همکارانش در سال 2000 ارایه گردید. در این مدل بر سه قلمرو “اجتماع”، “محیط” و “اقتصاد”تاکید شده است. مزیت مدل مذکور این است که تقابل میان قلمروها صریحا معین شده و تصویری از مفاهیم “زیست پذیری”، “کیفیت زندگی” و “پایداری” در ارتباط متقابل با همدیگر بیان گردیده است.
نمودار(2-1): مدل مفهومی عوامل سهیم در کیفیت زندگی از دیدگاه اکولوژی انسانی
ماخذ: Van Kamp and et al, 2003: 11
همانطور که اشاره شد در نمودار فوق سه قلمرو اجتماع، محیط و اقتصاد به عنوان عناصر اصلی مفهوم کیفیت زندگی مطرح شده‌اند. هر کدام از این قلمروها دارای فاکتورها و متغیرهای مربوط به خود هستند. نمودار فوق رابطه متقابل سه قلمرو اشاره شده را با یکدیگر نشان می‌دهد که در نهایت ترکیب این سه عنصر در قالب سه فاکتور پایداری (اقتصاد)، دسترسی (اجتماع) و زیست پذیری (محیط) مفهوم کیفیت زندگی را تبیین می‌کند. به عبارت دیگر کیفیت زندگی مناسب در نمودار فوق در این سه فاکتور خلاصه شده است.
جدول (2-1) جنبه‌هایی را که در پژوهش‌های مختلف در زمینه کیفیت زندگی شهری، به عنوان جنبه‌های مختلف کیفیت زندگی شهری توسط پژوهشگران مختلف انجام شده است، نشان می‌دهد:
جدول (2-1): جنبه‌های مختلف کیفیت زندگی
ردیف
منبع
جنبه‌های کیفیت زندگی بکار رفته در پژوهش