یادگیری اجتماعی و تلویزیون

4. هنگام جریمه کردن هیچ هیجانی از خود نشان ندهید و تا جایی که امکان پذیر است خونسرد و آرام باشید. اگر در این زمان عصبانی باشید این مسئله باعث تقویت رفتار نامناسب و نافرمانی کودک می شود و حتی ممکن است منجر به این باور در او شود که مشغول یک بازی عجیب و جالب با شما می باشید.
5. سعی کنید هیجانات خود را پس از مشاهده ناراحتی کودک در اثر جریمه کنترل نمایید. بعضی از والدین به طور غیر منطقی معتقدند که کودک هیچ وقت نباید ناراحت و ناکام شود. بنابراین وقتی فرزندشان شروع به ناراحتی و زاری می کند يا داد و فرياد، آن ها دست از پیگیری تنبیه برمی دارند. به خاطر داشته باشید که شما و فرزندتان هر دو ناراحتی حاصل از این تنبیه را پشت سر خواهید گذاشت.
6. اگر فکر می کنید یک واکنش هیجانی مثل احساس گناه یا نگرانی مانع از پیگیری صحیح شما از این روش می شود اصلاً شروع به استفاده از آن ننمایند. اگر فکر محدودیت تعیین کردن برای نوجوانتان یا جریمه وی باعث بروز احساساتی می شود که توانایی شما را در محدود نمودن او مختل می کند به خود بگویید: « ایجاد محدودیت و دنبال کردن شیوه تنبیه نوعی از عشق است. من با ایجاد محدودیت می خواهم به فرزند خود کمک کنم » اگر همچنان احساس کردید این مسئله برایتان دشوار است با یک درمانگر مشاوره کنید تا این احساس را در شما بر طرف سازد. سپس شروع به استفاده از این روش ها نمایید.
تكنيك بي توجهي و بي اعتنايي
بی اعتنایی یک روش بسیار قوی در کاهش بدرفتاری است. هنگام استفاده از اين روش ، این اصل یادگیری اجتماعی را به یاد داشته باشید، هر رفتاری که مورد توجه قرار نگیرد به مرور ضعیف و ناپدید می شود. بی اعتنایی را می توان برای بد رفتارهایی سبک مثل نق زدن، پافشاری کردن، نپذیرفتن پاسخ منفی، داد زدن، فحش دادن، قشقرق و غیره استفاده کرد. این روش را برای رفتارهایی که خطرناک هستند و باعث زیان و آسیب به دیگران می شوند به کار نبرید. بی اعتنایی تا زمانی که کودک رفتار نامناسب را از خودشان می دهد ادامه داشته باشد تا این که دست از انجام آن رفتار بردارد. به خاطر داشته باشید وقتی برای اولین بار از این روش استفاده می کنید ممکن است در رفتار نامناسب کودک افزایش مشاهده کنید. این مسئله نشان می دهد که کودک قصد دارد شما را وادار کند که چیزی را که می خواهد به او بدهید. توجهی به این حالت نکنید زیرا به مرور زمان؛ رفتاری که مورد بی اعتنایی قرار گرفته کاهش پیدا خواهد کرد.
روش بی اعتنایی دارای سه جزء است:
1- قطع تماس چشمی یا غیر کلامی  با کودک- اصلا به کودک نگاه نکنید و قیافه ای به او نشان ندهید.
2- قطع تماس کلامی- هیچ چیزی به کودک نگویید به خصوص هنگامی که اصرار دارد بداند چرا به او بی اعتنایی می کنید.
3- قطع تماس فیزیکی- اگر کودکی سعی داشت شما را ببوسد، يا دست شما را بگيرد و غيره اصلاٌ جواب او را ندهید حتی اگر لازم بود اتاق را ترک کنید تا کودک نتواند با شما تماس فیزیکی برقرار کند. به محض این که او رفتار نامناسب مورد نظر را قطع کرد، سریعاً از روش تقویت اجتماعی مثبت به خاطر رفتار خوب او استفاده نمایید.
تكنيك جبران اضافي(OC)
در روش جبران کردن يا روش جبراني، وقتي که فرد مرتکب عمل خلافي مي شود از او مي خواهند تا براي جبران عمل خلاف خود به اصلاح آن بپردازد. هدف روش جبرانی این است که به دانش آموزان آموزش داده شود تا برای رفتار نامناسب خود قبول مسئولیت نمایند و رفتار مناسب را یاد بگیرند. مثلاً مادری که فرزندش را که خرده کاغذ و خرده تراش مداد خود را در کف اتاق مي ريزد، وادار مي کند تا آن ها را جمع کرده و در سطل زباله بريزد. در روش جبران کردن می توان از شخص خواست تا، علاوه بر جبران عمل خلاف خود، به انجام اعمال اصلاحی اضافی نیز بپردازد در این صورت، روش مورد استفاده جبران اضافی نامیده می شود مثلاً در صورتي که فرزندمان به يكي از همکلاسي هايش توهين کرده است مي خواهيم تا نه تنها از آن فرد بلکه از همه دانش آموزان کلاسي هايش معذرت خواهي کند در اين صورت از روش جبران اضافي استفاده کرده ايم (آلبرتو وثروت من،1991؛ به نقل از سيف، 1388). باید دقت کرد که در استفاده از روش های جبرانی، خود عمل جبران کردن برای فرد تقویت کننده نباشد. به سخن دیگر، باید از این روش به گونه ای استفاده شود که تا اندازه ای جنبه آزارنده داشته باشد. برای این منظور، هنگام استفاده از این روش نکات زیر را در نظر بگیرید:
1. به فرزندتان بگویید که رفتار او نامطلوب بوده است.
2. او را از انجام کاری که مشغول آن است بازدارید.
3. با توضحات شفاهی کار جبرانی او را برایش مشخص کنید.
4. مدت OC را با اندازه متوسط انتخاب شود زمان هاي خیلي زياد و طولاني و يا خيلي كم وكوتاه نمي تواند كارساز باشد.
5. او را به انجام کار جبرانی مجبور نمایید. در صورت لزوم با فشار دست او را به انجام این کار وا دارید، اما به محض آن که شروع به انجام کار کرد از فشار دست بکاهید.
6. پس از انجام عمل جبرانی فرد را به کاری که مشغول انجام دادنش بوده است باز گردانید.
روش معمول معلمان با نام جریمه کردن که در آن مثلاً از دانش آموزان خواسته می شود تا کلمه ای را که املای آن را غلط نوشته اند یا از روی شعری که خوب آن را حفظ نکرده اند چند بار بنویسند در واقع همان روش جبرانی است. این روش معلمان نیز در اصل برای رفع نواقص کار دانش آموزان ابداع شده که اکنون غالباً به صورت یک روش تنبیهی از آن استفاده می شود، که البته درست نیست.
تكنيك محروم كردن
محروم کردن روشي است که به موجب آن دانش آموزان در صورت سوء رفتار از دريافت تقويت محروم مي شوند . مي توانيم دانش آموزي را از کار روي پروژه اي در کارگاه، شرکت در بازي در ساعت ورزش يا هر نوع فعاليت خوشايند ديگري محروم کنيم. اين روش اغلب مقبول تر به نظر مي رسد زيرا ديگر مجبور نيستيم محرک ها يا رويدادهاي منفي را بر دانش آموز تحميل کنيم و صرفاً او را از محرک هاي مثبت محروم مي کنيم (گيج و برلاينر، 1374) بسیاری از والدین با این روش آشنا هستند و در بسیاری موارد از آن استفاده می‌نمایند چرا كه نتیجه خوبی بدست آورده‌اند. مثال: كودكی بر خلاف وظیفه‌ای كه در انجام تكالیفش دارد، این كار را انجام نمی‌دهد. اگر والدین او بعداز ظهر كه كودك باید برنامه مورد علاقه‌اش را در تلویزیون ببیند به او اجازه این كار را ندهند، از روش محروم كردن استفاده نموده‌اند. حال اگر از روش محروم كردن استفاده كردید (اجازه دیدن تلویزیون را ندادید)، تا زمانی كه كودك رفتار مطلوب را انجام نداد به او اجازه این كار را ندهید چرا كه كودك یاد می‌گیرد كه اگر الان تلویزیون تماشا نكرد تا ساعاتی دیگر والدین او این موضوع را فراموش كرده و او می‌تواند مجدداً به محرك خوشایند دست یابد. بنابراین روش محروم كردن اثر خود را از دست خواهد داد. به اين روش محروم كرن كه قطع پاداش ناميده مي شود، آنچه براي كودك پاداش دهنده فرض مي شود ر ا از او مي گيريم بعد از توقف رفتار مورد نظر (قشقرق و فرياد و غيره) دوباره به كودك پاداش داده مي شود گاهاً در محروم كردن فرد را از محلي که در آن تقويت مي شود (دوست دارد در آنجا بماند) به محل ديگري که در آن تقويت دريافت نخواهد کرد (دوست ندارد به آنجا برود) بفرستيم قبل از استفاده از اين روش محروم کردن، یک مکان خسته کننده و ملال آور را در خانه انتخاب نمایید. این مکان ها می توانند راهرو، اتاق رختشویی یا گوشه های خانه باشد. هر نقطه ای را که انتخاب می کنید باید کاملاً امن و به دور از هر گونه اشیایی باشد که کودک بتواند در زمان تحریم با آن ها بازی کند یا خود را سرگرم نماید. در اين جا ذكر چند نكته لازم است تا والدين بتوانند كارايي اين روش را بالا ببرند .
والدين بايد موقعيت و محيطي را كه كودك پاداش دهنده مي داند، شناسايي كنند. والدين نبايد با نظر خودشان محيط پاداش دهنده را تشخيص دهند بلكه بايد موقعيتي را كه كودك خودش پاداش دهنده مي داند در نظر بگيرند و محيطي كه كودك به آن انتقال مي يابد بايد خالي از پاداش و تقويت كننده باشد. به عبارت ديگر كودك را بايد از محلي كه دوست داره در آنجا بماند به محلي كه دوست نداره آن جا بماند ، منتقل شود. زمان ماندن كودك در محيطي كه دوست ندارد نبايد خيلي زياد باشد معمولاً بين 3 تا 5 دقيقه كافي است. و در اين مدت نبايد با او حرفي زده شود. اگر كودك بعد از بازگشت از محيط بي تقويت دوباره به رفتار نامطلوب ادامه دهد بايد دوباره به آنجا منتقل شود و اين عمل تا حدي تكرار شود كه ديگر رفتار نامطلوب بروز نكند. و براي اينكه كودك رابطه علت و معلولي بين رفتار نامطلوب و محروميت از تقويت را درك كند، بايد دليل اين كار را به وي توضيح داد. والدين بايد دركار خود استوار و مصمم باشند حتي در صورتي كه كودك در ابتدا شكايت كند، مقاومت كند يا قول دهد كه اصلاح شود. اگر والدين در كار خود مصمم باشند كودك آن را ارزشمند جلوه مي دهد و رفتارهاي نامطلوب خود را كاهش خواهد داد. دو روش محروم کردن و جریمه کردن بسیار به هم شبیه هستند. اما به رغم شباهت ها، تفاوت هایی نیز با هم دارند. مهم ترین تفاوت بین آن ها این است که در روش محروم کردن فرد مدتی از دریافت تقویت محروم می ماند، در حالی که در روش جریمه کردن مقداری از تقویت کننده هایی که قبلاً دریافت کرده است از او پس گرفته می شود.
تكنيك خاموش سازي
خاموشي فرايندي است که به موجب آن ميزان وقوع يک پاسخ در نتيجه عدم تقويت کاهش مي يابد. به عبارتي خاموشی به فرایندی گفته می شود که در آن وقوع رفتار بدون تقویت می ماند و تکرار بدون تقویت می ماند و تکرار بدون تقویت رفتار سرانجام منجر به توقف کامل آن رفتار می شود. همانند تقویت، خاموشی هم به فرایند عمل (حذف تقویت) و هم به نتیجه ی حاصل (کاهش نیرومندی رفتار) اشاره می کند. (گيج و برلاينر، 1374). والدين می توانند از روش خاموشی برای کاهش دادن رفتار های نامطلوب فرزندان خود حداکثر استفاده را ببرند. متأسفانه والدين غالباً با توجه کردن به فرزندشان که اعمال خلاف مرتکب می شوند این گونه رفتار ها را افزایش می دهند. حتی زمانی که اوليا از نوجوان انتقاد می کند، او را سرزنش می نماید، یا به تصحیح اشتباهاتش می پردازد این رفتار های والدين ممکن است منجر به تقویت رفتار نامطلوب دانش آموز بشود. در عوض، والدين باید به رفتار های نامطلوب دانش آموز هیچ گونه توجهی نکند تا این رفتارها خاموش شوند. هرچند که روش خاموشي يکي از روش هاي ملايم کاهش رفتار است و در مقايسه با روش هاي خشن کاهش رفتار، چون تنبيه، عوارض جانبي نامطلوب کمتري دارد، با اين حال اين روش بويژه اگر با تقويت رفتارهاي مطلوب جانشين رفتار نامطلوب همراه نشود، عاري از آثار بد جانبي نيست (سيف، 1388).  بنابراين در استفاده از روش های خاموشی، بهتر است همزمان با خاموش کردن یک رفتار نامطلوب رفتار های مطلوب را تقویت کنیم. به مثالی از کاربرد همزمان خاموشی  و تقویت مثبت توجه کنید.
در یک جلسه ي مشاوره، راجر درباره ي ناراحتی های خود به مشاور شکایت می کند. می گوید پاهایش ناراحت هستند، سرش درد می کند، و شب پیش درست زمانی که می خواست میز را تمیز کند دچار سر گیجه شد. مشاور که در نتیجه ي  مذاکره با پزشک راجر مطمئن شده است که او هیچ گونه ناراحتی عضوی ندارد، نگاهش را از راجر به سوی دیگر می دوزد و توجهی به شکایت های او نمی کند. اما وقتی که راجر می گوید در امتحان دیکته نمره ي الف گرفته است مشاور با علاقه ي زیاد او را مورد توجه و تشویق قرار می دهد. در اين مثال ، رفتار شکایت آمیز دانش آموز با خاموشی مواجه شده است، ولی رفتار مطلوب صحبت کردن درباره ي نمره ي خوبی که از درس دیکته گرفته است تقویت شده است. بنابراین، برای افزایش اثر بخشی روش خاموشی، بهتر است آن را با روش تقویت مثبت همراه سازیم. نكته اي كه والدين در به كارگيري روش خاموش سازي بايد توجه كنند، اين است كه رفتارهاي ناسازگارانه كودك بعد از خاموش شدن ممكن است بعدها دوباره عود كند كه به آن بازگشت خود به خودي گفته مي شود يعني رفتاري كه بر اثر تقويت نشدن خاموش شده ممكن است به طور موقتي بدون اينكه تقويتي دريافت نمايد مجدداً ظاهر شود. براي مقابله با بازگشت خود به خودي پس از خاموش سازي، بايد به جريان خاموشي ادامه داد. خواهيد ديد كه رفتار مجدداً خاموش شد و بازگشت نخواهد كرد. هرچند بازگشت رفتار دوام چنداني ندارد و با ادامه برنامه خاموش سازي به سرعت از ميان مي رود، با اين حال اطلاع از آن والدين را در كاربرد درست روش خاموش سازي ياري مي رساند. اما بي اطلاعي از آن ممكن است سبب شود والدين دست و پاي خود را گم كرده و نتوانند به آن توجهي نشان دهند، و اين امر باعث خواهد شد رفتار نامطلوب به سرعت بازآموزي شده و به حالت قبل از خاموشي بازگردد. براي استفاده موثر از تكنيك خاموش سازي پدر و مادرها ابتدا بايد پاداش ها را كه سبب ايجاد رفتار در كودك شده اند، تشخيص دهند . رفتار مورد نظري كه قرار است خاموش شود، خوب تعريف كنند و سرانجام با ندادن پاداش روش خود را شروع كنند و درصورت بروز پديده بازگشت خود به خودي روش خود را ادامه دهند و نااميد نشوند. بعضي از رفتارهاي كودكان قلدر درنتيجه ي پاداش دريافت كردن از اطراف و اوليا شكل گرفته اند. والدين نمي خواستند كه اين رفتارها را در كودكانشان به وجود آورند بلكه آن ها ناخواسته و ناآگاهانه به اين عمل دست زده اند. بنابراين درست همان طور كه مي توان با پاداش دادن به كودك در هر زمان كه رفتار مطلوب را انجام مي دهد، آن رفتار را نيرومند كرد با پاداش ندادن قطعانه به كودك هنگام اجراي رفتار نامطلوب نيز مي توان اين رفتار را در او كاهش داد.