3-3-1: وضعیت موجود گردشگری در ماسوله 55
3-3-2: صنعت 56
3-4: کشاورزی 56
3-5: کاربری اراضی 56
3-6: تاسیسات و تجهیزات شهری زیربنایی 57
3-6-1: برق 57
3-6-2: شبکه فاضلاب 58
3-6-3: آب آشامیدنی 58
3-6-4: تلفن 58
3-6-5: گاز 58
3-7: تاسیسات و تجهیزات روبنایی 59
3-7-1: آموزش و پرورش 59
3-7-2: کتابخانه عمومی 59
3-7-3: تربیت بدنی 59
3-7-4: مرکز درمانی 59
4- فصل چهارم : یافته های تحقیق 64
4-1: بررسی کاربری ها در وضع موجود شهر ماسوله ( پیمایش میدانی ) 64
4-2: بررسی و تحلیل سیاست های بهسازی شهر ماسوله 66
4-2-1: احياء ، حفظ و مرمت بناها و بافت تاريخي ماسوله توسعه كالبدي از درون 66
4-2-2: برجسته سازي و سامان دهي عناصر اصلي سازمان فضايي 67
4-2-3: حفظ و ارتقاي كيفي سيماي شهري 67
4-2-4: مناسب سازي مبلمان شهري 68
4-2-5: تعيين و تجهيز چشم اندازهايي از اطراف به ماسوله و بلعکس 68
4-2-6: اولويت اقدامات مرمت و ساخت وساز 68
4-3: طرح هاي بهسازی و ساماندهی کالبدی شهر ماسوله 70
4-3-1: طرح شماره یک : منظرسازي پيرامون رودخانه 71
4-3-2: طرح شماره دو: برجسته سازي فضاهاي عمومي شهـر ( بازار، بام كتابخانه، امام زاده و …) 72
4-3-3: طرح شماره سه : تعيين حرائم قانوني زيست محيطي،چشم اندازي وكالبدي 72
4-3-3: طرح شماره چهار : مكان يابي نقاط كانوني و گستره هاي بصري شهر ماسوله 74
4-3-5: طرح شماره پنج : پاركينگ ( جانمايي و طراحي ) 74
4-3-6: طرح شماره شش : مناسب سازي مبلمان شهري 75
4-3-7: طرح شماره هفت : نورپردازي 77
4-4: نظام كاربري و فعاليت 77
4-5: مرمت ابنيه 78
4-6: ظرفيت نهايي جمعيت ساكن در ماسوله 80
4-7: مشخصات كاربري ،تعداد ، مساحت 81
4-8: ظرفيت اقامتي ماسوله براي گردشگران 82
4-8-1: محاسبه ظرفيت گردش پذيري ماسوله 83
4-9: تحلیل سازمان کالبدی ( وضع موجود ) سال 1390 83
5- فصل پنجم : نتیجه گیری و پیشنهادات 92
5-1: اصول، سیاست ها و دستورالعمل های پیشنهادی در سیاستهای بهسازی شهری 92
5-2: تحلیل فرضیه ها 110
5-2-1: بهسازی بافتهای فرسوده شهری سبب بهبود کالبد و رشد فیزیکی شهر ماسوله شده است. 110
5-2-2: ساماندهی و بهسازی بافتهای فرسوده شهری سبب رونق اقتصادی شهر ماسوله شده است. 111
5-3: پیشنهادات 112
فهرست جداول
جدول ‏21 : سوابق بافت فرسوده در دنیا و ایران 26
جدول ‏31 : میزان بارندگی ماهانه براساس آمار 10 ساله ( 1375 – 1385 ) 38
جدول ‏32 : میانگین رطوبت نسبی (درصد) در سالهای 1375 – 1385 38
جدول ‏33 : متوسط دمای ایستگاه در طی سالهای 1375 – 1385 39
جدول ‏34 : آمار جمعیت 51
جدول ‏35 : اشتغال جمعیت برحسب جنش در سال 1385 52
جدول ‏36 : برآورد ساختار بخشی و رشته فعالیتی اشتغال در شهر ماسوله در سال 1385 53
جدول ‏37 : شاغلان بخش های خدمات و صنعت در سال 1390 54
جدول ‏38 : کاربری های غالب شهر ماسوله 57
جدول ‏39 : آمار ورود گردشگر 1384 – 1389 60
جدول ‏41 : اراضی فاقد کاربری شهر ماسوله 80
جدول ‏42 : جدول SWOT تحلیل سازمان کالبدی شهر ماسوله 84
جدول ‏51 : تدوین اهداف، نظریه ها، اصول، دستورالعمل های مداخله و شیوۀ اقدام، با توجه به روش مداخله در نظریه های جهانی مرمت 110
جدول ‏52 : تدوین سیاست ها و راهبردهای فضایی – کالبدی، حمل و نقل و آمد و شد، شیوۀ برنامه ریزی و شیوۀ اقدام، با توجه به روش و هدف مداخله 95
جدول ‏53 : تدوین اهداف، اصول، پیشنهادی و شیوۀ اقدام، با توجه به روش مداخله در منشورها، قطعنامه ها و مصوبات جهانی مرمت شهری 105
فهرست اشکال
نمودار ‏31 : بارندگی ماهانه ایستگاه ماسوله 1360 – 1380 38
نمودار ‏32 : حداقل و حداکثر رطوبت نسبی ایستگاه ماسوله 39
نمودار ‏33 : متوسط دمای ایستگاه ماسوله 1360 – 1380 40
فهرست اشکال
نقشه ‏11 : موقعیت شهرستان فومن و شهر ماسوله در استان گیلان 5
نقشه ‏31 : تقسیم بندی شهرستان فومن 36
نقشه ‏32 : پوشش گیاهی شهرک تاریخی ماسوله 41
نقشه ‏33 : موقیت چشمه های طبیعی شهر ماسوله 49
نقشه ‏41 : کاربری وضع موجود 66
نقشه ‏42 : اولویت مرمت در شهر ماسوله 69
نقشه ‏43 : اولویت ساخت و ساز 70
نقشه ‏44 : وضعیت مرمت ابنیه در شهر ماسوله 79
نقشه ‏45: ابنیه مرمت نشده شهر ماسوله 80
نقشه ‏46 : وضعیت ابنیه در شهر ماسوله 81
نقشه ‏47 : شبکه معابر شهر ماسوله 82
نقشه ‏48 : محلات و طرح شماتیک شهری ماسوله 85
نقشه ‏49 : فضاهای پر و خالی در شهر ماسوله 86
نقشه ‏410 : فضاهای پارکینگ و نحوه دسترسی 87
فهرست اشکال
تصویر ‏31 : ماسوله در سال 1376 42
تصویر ‏32: نمایی از شهر ماسوله 1388 46
تصویر ‏33: ماسوله در سال 1310 47
تصویر ‏41 : نمونه ای از فضاهای خالی و زمینهای آماده به ساخت 86
تصویر ‏42 : پارکینگ 87
تصویر ‏43 : بافت کهن در شهر ماسوله 88
تصویر ‏44 : بافت بهسازی شده در شهر ماسوله 89
تصویر ‏45 : مسیر ویژه رفت و آمد فرقون و حمل وسایل 90
تصویر ‏51 : ماسوله در سال 1320 110
تصویر ‏52 : ماسوله در سال 1390 110
تصویر ‏53 : نوعی از بافت فرسوده و متروکه شهر ماسوله 111
چکیده
طرح باززنده سازی یا طرح مرمتی شهر در واقع ایفا کننده ی این وظیفه است که به اتکاء شناخت روند زندگی شهر، راه توسعه ی پدیده های موجود را برای تداوم زندگی مردمان شهر پیش بینی کند. به عبارت دیگر، طرح باززنده سازی شهری – در شرایط موجود و تجارب معمول تر- به کمک روند تکاملی تاریخ شهر می آید. اگر شناخت توسعه ی شهر و نتیجه گیری هایی را که از آن می توان کرد به عنوان فلسفه ی وجودی شهر و مجموعه شرایط واقعی زیست و بقاء آن بنگریم، خود را همیشه به آن ریشه محتاج حس می کنیم و این احساس در مقابل شهرهایی که دارای فرهنگی غنی ترند، قوی تر خواهد بود. نقش سیاستهای بهسازی شهری در باز زنده سازی شهر ماسوله که یکی از بافت های تاریخی و کهن در استان گیلان است، با حفظ اصالت و معرفی آن به عنوان یک نمونه تاریخی در کشورمان حائز اهمیت است. در حفظ و نگهداری بناهای تاریخی و بافت های قدیمی شهر که جزو ثروت های فرهنگی بشمار می آیند، بحث روی ارزشها به میان می آید.در این پژوهش ضمن تحلیل شرایط موجود شهر تاریخی ماسوله نسبت به ارائه پیشنهادات و راهکارهایی جهت بهسازی و باز زنده سازی با اتکا به تئوری مداخله و سیاست های بهسازی ارائه گردیده است.
کلمات کلیدی : سیاست های بهسازی، باز زنده سازی، ماسوله
مقدمه
رشد شتابان شهرنشینی با گسترش بی رویه کالبدی و استقرار نامتعادل جمعیت در مراکز شهری همراه بوده است. جابجایی جمعیت در مراکز شهرها، ظهور و گسترش پدیده اسکان غیر رسمی عمدتاً در حاشیه شهرها و همچنین ادغام بافتهای روستایی واقع در مجاور کلان شهرها با بافت شهری موجب بروز مسایل جدی در ساختار و سازمان فضایی، کارکردی و اجتماعی شهرها شده اند. نواحی مرکزی شهرهای قدیمی با توجه به تحولات و همچنین بی توجهی مدیریت شهری دچار رکود و فرسودگی شده اند. بسیاری از این بافتها با خروج مالکان و ساکنان قدیمی خود به مقصد مهاجران و اجاره نشینان کم درآمد مبدل گشته اند.
بی توجهی به این بافتها و تخریب آنها نابودی سرمایه ای میشود که افزوده شدن بر ارزش آنها سالها به طول انجامیده است، و این موضوع با هیچ یک از اصول توسعه پایدار سازگار نیست. از سوی دیگر این بافتها اکنون تبدیل به سرمایهای طبیعی و مختص این سرزمین شدهاند. بنابراین فرصتی پدید میآورند که در صورت توجه جدی به آنها و انجام سرمایهگذاریهای لازم بر روی آنها به فرصتی برای کسب و کار و سود آوری پایدار تبدیل خواهد شد. (شهابیان، 1386، ص 22).
بنابراین دستیابی به توسعه موزون، متعادل و پایدار شهری، استفاده از ظرفیتهای کالبدی، اقتصادی و اجتماعی موجود در درون محدوده قانونی شهرها و تعادل بخشی به استقرار جمعیت و جلوگیری از گسترش بیرویه شهرها ( توسعه درونی) و همچنین فراهم کردن امکان زندگی سالم، ایمن و استاندارد برای بخش قابل توجهی از جمعیت شهری که در بافتهای نابسامان و فرسوده ساکن اند؛ از اهداف پیش روی برنامه ریزان است. تحقیق حاضر مربوط به شهر ماسوله میباشد که به لحاظ بسیاری از شاخصهای مورد ارزیابی با محدودیتهای قابل توجهی مواجه است. مشکلاتی از قبیل نابسامان بودن عرض شبکه معابر، نامناسب بودن آسفالت کف معابر، فرسودگی شدید بناها، آبگرفتگی پارهای از معابر هنگام بارندگی و سایر مشکلات آسیب پذیر بوده و به دلیل سر عت تحولات در بخشهای دیگر شهر نتوانسته خود را با تحولات نوین شهری منطبق سازد، سایر مشکلات اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی نیز بر مشکلات آن افزوده است. تحقیق حاضر در صدد است تا با ساماندهی کالبدی این شهر از روند فرسودگی و تخریب بافت جلوگیری کرده و با تجدید حیات و برنامه ریزی به لحاظ کالبدی و توانمندسازی به لحاظ اجتماعی بر حل برخی از مشکلات آن بپردازد.
تحقیق حاضر در صدد است تا با ساماندهی و بهسازی بافت فرسوده بر حل برخی از مشکلات آن بپردازد . بدین ترتیب زمینه احیای و ساماندهی بافت مذکور را فراهم آورد و با مناسب نمودن آن با امکانات و شرایط کنونی زندگی را به ساکنین این محله هدیه کند. بر این اساس،
فصل اول: شامل کلیات طرح تحقیق، بیان مسئله و اهمیت آن ، ضرورت تحقیق، اهداف تحقیق، سوالات تحقیق، فرضیه های تحقیق، روش و مراحل و فرآیند تحقیق، مشکلات و محدودیتهای تحقیق، تعریف مفاهیم و واژهها و پیشینه تحقیق میشود.
چار چوب فصل دوم به شرح زیر تنظیم شده است.
بخش نخست به بررسی برخی از مهمترین اندیشه های مرتبط با مباحث ساماندهی و توانمندسازی بافتهای کهن شهری از زمان شکل گیری تا زمان حاضر اختصاص یافته است.
در بخش دوم، تجارب علمی مختلف و نمونه های اجرایی و ساماندهی و توانمندسازی در کشورهای مختلف و شهرهای منتخب از ایران مورد مطالعه قرار گرفته است.
در بخش سوم، به تحولات سالهای اخیر در ایران و روند برنامه ریزی و ساماندهی و سیاست گذاریها در بافتهای کهن شهری در ایران پرداخته شده است.
فصل سوم: به بررسی ویژگیهای جغرافیای، طبیعی ، انسانی و اقتصادی شهر می پردازد.
فصل چهارم: به بررسی و تحلیل بافت شهر ماسوله مربوط می شود و نیز به نقد و ارزیابی میپردازد.
فصل پنجم: که آخرین فصل این تحقیق است به بررسی و ارزیابی فرضیات، نتیجه گیری در چارچوب فرضیه های تحقیق مطرح شده در فصل اول میپردازد و سرانجام با ارائه پیشنهاداتی به پایان رسیده است.
فصل اول
فصل اول

طرح تحقیق
طرح تحقیق

طرح تحقیق
بيان مسئله
تاریخ شهرنشینی در کشور ما دارای پیشینه ای بسیار دیرین است. شهرهای ایران (و البته تعدادی از روستاها) به دلیل برخورداری از ویژگی هایی ممتاز معماری دارای بافت های باارزش هستند. معمولاً در بافت های شهری چند فعالیت مهم اتفاق می افتد که اصلی ترین آنان سکونت، کسب و کار، تردد و… است. این بافت ها بنا به شرایط اقلیمی، فرهنگی، اجتماعی شکل گرفته و ویژگی هر منطقه آن ها را از هم متمایز می سازد. تغییر شکل بافت ها و اساساً شهرسازی در ایران در دوره ی صفوی اتفاق افتاد و در دوره- ی قاجار ادامه یافت.
بافت های فرسوده، بخش قابل توجهی از پهنه بسیاری از شهرهای کشورمان را تشکیل می دهند که به دلیل معضلات خاص خود از گستره حیات شهری خارج گشته و به بخش های مسأله دار شهرها تبدیل شده اند. این بافت ها علاوه بر مسائل و مشکلات کالبدی، ابعاد و کیفیات اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی شهر و فضاهای شهری را نیز دچار تنزل نموده و حضور انسان در فضاهای شهری را با معضل روبه رو یا مختل می سازند. بنابراین، زدوده شدن خاطرات جمعی و افول حیات شهری، که به از بین رفتن سرزندگی و نشاط بافت، منجر می گردد، از عواقب افت شاخصه های کیفی در فضاهای شهری این پهنه های فرسوده محسوب می شود. اتخاد تصمیمات صحیح و انتخاب نوع مناسب و متناسبی از مداخله در این گونه بافت ها، که به ارتقاء کیفیت فضاهای شهری در این بافت ها نیز بپردازد، جهت بازگرداندن هویت و حیات شهری ضروری به نظر می رسد.
تجارب کشورهای مختلف نشان می دهد که بهسازی و مرمت بافت های شهری به طور مجزا و مستقل از بناهای تاریخی و به عنوان عنصر شهری، زنده و پویا تا جنگ جهانی دوم هیچگاه مورد توجه کنگره های مرمت قرار نگرفته بود. نخستین سمینار بین المللی که آشکارا به مرمت و حفاظت بافت های شهری توجه کرد، کنگره «گوبینو» در سال 1960 بود. تدوین کنندگان منشور جهانی آمستردام در سال های بعد(1975) خواستار اعمال تغییرات وسیعی در موازین قانونی و مقررات اجرایی شدند به نحوی که بتوانند در آشتی دادن فضاهای کالبدی قدیمی با فضای زندگی مدرن توفیق یابند.
در ايران با توجه به پيشينة تاريخي استفاده از خشت و گل در معماري ايران، پوشش خزه و گلسنگ و انواع گياهان علفي روي بام بناهاي مناطق مختلف كشور چون آذربايجان، گيلان و مازندران، بام هاي خانه هاي كوهستاني و روستاها استفاده مي شده است كه نمونه بارز آن خانه هاي شهر تاریخی ماسوله است كه در آن بام خانه هاي پايين تر به عنوان حياط خانه هاي بالايي عمل مي كنند.
شهر ماسوله یکی از شهرهای ایران و استان گیلان می باشد که در ناحیه کوهستانی شهرستان فومن واقع شده از شمال و شمال شرق به شهرستان ماسال و توابع آن، در جنوب به ارتفاعات و نقاط ییلاقی زنجان و در غرب به ارتفاعات شهرستان خلخال محدود است، شهر ماسوله با موقعیتی که دارا است تنها از طریق یک جاده آسفالته با مرکز شهرستان ارتباط دارد. مجموعه ماسوله به گونه ای بنا شده که با توجه به شیب زیاد زمین و کم بود زمین مسطح، جواب گوی ساکنان آن باشد. شکل پلکانی و مطبق شهر که در امتداد شیب کوه رو به جنوب و در طول خطوط توپوگرافی زمین کشیده شده است، پاسخ گوی فعالیت های روز مره ی شهر ماسوله است. این شهر شامل چهار محله اصلی است که همه ی آن ها حول بازاری چهار طبقه که به منزله ی قلب شهر است، شکل گرفته اند. این امر گویای این حقیقت است که کالبد بازار و حیات اقتصادی آن اصلی ترین معیار در شکل گیری کل شهر بوده است.
بافت ماسوله از نوع بافت های دارای میراث شهری است. بافت های دارای میراث های شهری بافت هایی هستند که در برگیرنده آثار به جای مانده از گذشته و جایگزین ناپذیری هستند که می توانند در آگاهی جوامع از ارزش های فرهنگی و گذشته خود کمک کند. حفظ آن ها علاوه بر، بر انگیختن غرور ملی و ایجاد حس هویت، بر کیفیت زندگی نیز می افزاید. این آثار که به یکی از سه دوره باستان، دوره تاریخی و یا معاصر تعلق دارد، یا به ثبت آثار ملی رسیده اند و یا در لیست میراث های باارزش سازمان میراث فرهنگی و گردشگری قرار می گیرند. در نتیجه حفظ و مرمت و بهسازی این بافت ها از ارکان حفاظت آنها محسوب می شود. اما در سال های اخیر متروكه بودن مغازه ها و در نتيجه نفوذ آب هاي نزولي و صعودي به بام و ديوارها و هجوم حشرات وكرم هاي چوب خوار، در مجموع شرايطي را براي كالبد بازار ماسوله به وجود آورده بود كه بخش هائي از بام به كلي فرو ريخته و بخش هاي ديگر در شرف تخريب بود. اين شرايط در صورت نبود مداخلات مرمتي طي يك سال منجر به تخريب صد در صد بام بنا و در نتيجه آسيب ديدگي كلي تمام ساختمان مي شد. از آنجا كه اين بخش از بازار تنها بخش دو طبقه باقي مانده از بازار قديم ماسوله بود، حفاظت و مرمت از آن ضروري و فوري به نظر مي رسيد، در نتيجه برنامه حفاظتي و بهسازی بنا از همان بدو تخريب اولين بخش بام به گونه اي هماهنگ و طراحي شده ضرورت پيدا كرد.
از آن جا که مصالح به کار رفته در بافت ماسوله نیز عمدتاً از انواع خشتی، و آجر و چوب و یا آجر و آهن بدون رعایت اتصالات افقی و عمودی و فاقد استاندارد بود و به تدریج و با گذر زمان استحکام بناها کاسته شده و رو به فرسودگی میرفت. ساختمان های موجود عمدتاً قدیمی که یا فاقد رعایت استانداردهای فنی بودند به گونه ای که غیر استاندارد بودن آن ها از ظاهر ساختمان قابل تشخیص بود. ابنیه این بافت عمدتاً تاب مقاومت در مقابل زلزله ای با شدت متوسط را نداشت. در نتیجه عملیات مرمت و بهسازی این شهر تاریخی صورت پذیرفت.
در عملیات بهسازی اصل بر وفاداری به گذشته و حفظ آثار هویت بخش درآن هاست. فعالیت بهسازی با هدف استفاده از امکانات بالقوه و بالفعل موجود و تقویت جنبه های مثبت و تضعیف جنبه های منفی از طریق حمایت، مراقبت، نگهداری، حفاظت، احیاء استحکام بخشی و تعمیر صورت می پذیرد. دخالت در این بافت ها مستلزم رعایت ضوابط و مقررات ساختمان میراث فرهنگی می باشد که در شهر ماسوله نیز صورت پذیرفت.
بهسازی شهرها طبیعتاً بر توسعه فضایی_کالبدی شهر تاثیر بسزایی دارد. يكي از مهمترين مباحث شهر و شهر نشيني در ايران امروز، بررسي و تحليل رشد و توسعه فضايي – كالبدي شهر و شهرنشيني است.
نوسازی و بهسازی یک بار برای همیشه رخ نمی دهد بلکه امری است مداوم که در نهایت می بایست به سیستمی خودجوش تبدیل شود. این امر آنی و سریع نیست بلکه فرایندی حساس و پیچیده است که نیاز به طراحی برنامه های هدفمند کوتاه مدت، میان مدت، بلند مدت دارد و برای دستیابی به ساماندهی و احیای موفقیت آمیز، به شناخت دقیق بافت قدیمی و کل سیستم شهر و نظام منطقه ای نیاز است. همچنین باید به ابعاد اقتصادی، اجتماعی و کالبدی و مسائل و مشکلات بافت قدیمی شهرها توجه نمود.
این فرایند پویا و مداوم که در طی آن محدوده فیزیکی شهر و فضاهاي کالبدي آن در جهات مختلف از حیث کمی افزایش و از حیث کیفی تغییر می یابد، اگر سریع و یا بی برنامه باشد به ترکیب فیزیکی مناسبی از شهر نخواهد انجامید، در نتیجه چهره، سیما و پیکره شهر را دگرگون می سازد و باعث ناکار آمدي، فرسایش فضاها و فعالیت هاي شهري می گردد و چهره و معنایی متفاوت را القا می کند.
از اين منظر و با توجه به نقش ماسوله در عرصه فضايي استان گيلان و حوزه عملكردي آن در مقياس بين المللي، ملي، منطقه اي، ناحيه اي و محلي و از سوي ديگر برخورداري منطقه مورد مطالعه ماسوله و حوزه پيراموني آن از ويژگي هاي طبيعي_ محيطي، در این پژوهش به بررسي نقش سیاست های بهسازی شهری در تغییر و تحولات کالبدی شهر ماسوله پرداخته مي شود.
اهداف تحقيق
مرمت و بهسازی شهری ، نقش بزرگي در احياء منظقه ورونق فعاليت اقتصادي مجدد آن دارد. بررسی بازسازی و نوسازی بافت های شهری و سرمایه گذاری هنگفت مورد نیاز در تحقق سیاست توسعه درونی، مشارکت گسترده مردمی و زمینه سازی فرهنگی برای چنین مشارکتی را بیش از پیش ضروری می نماید اما در این زمینه باید به تغییر تحولات کالبدی و فیزیکی مناسب شهر توجه نمود.
بازيابي ارزش‌هاي فرهنگي ـ تاريخي و ارتقاء هويت شهري.
حفظ سرمایه های شهری(میراث درون بافت ها)
مقاوم سازی ابنیه در برابر بلایای طبیعی مانند سیل و زلزله
زیبا سازی محیط و حفظ ساختار سنتی.
حمایت، مراقبت،نگهداری، حفاظت، احیاء استحکام بخشی و تعمیر.
افزایش کارایی و بهره وری، باز گرداندن حیات شهری به بافت.
سوال تحقيق
نقش سیاستهای بهسازی در تغییر و تحولات کالبدی شهر ماسوله چگونه است ؟
فرضيه هاي تحقيق
فرضیه عبارت است از حدث یا گمان آگاهانه درباره ماهیت و چگونگی روابط بین پدیده ها اشیاء و متغییرها که محقق را در تشخص نزدیک ترین راه برای کشف مجهول کمک می نماید. (حافظ نیا، 1377 – 132)
ساماندهی و بهسازی بافتهای فرسوده شهری سبب رونق اقتصادی شهر ماسوله شده است.
بهسازی بافتهای فرسوده شهری سبب بهبود کالبد و رشد فیزیکی شهر ماسوله شده است.
روش تحقيق و جمع آوری اطلاعات
روش تحقيق در مقاله حاضر متكي به روش هاي تاريخي، توصيفي، تحليلي و ميداني است. در زمينة مباحث نظري، از روش تحليلي و توصيفي مبتني بر اطلاعات ارائه شده در اسناد و مدارك كتابخانه اي سازمان هاي مختلف و در مرحله بعد از داده ها و اطلاعات موجود در گزارش هاي طرح هاي جامع و تفصيلي شهر ماسوله جهت تجزيه و تحليل اطلاعات ودر نهايت از تكنيك هاي آماري و سیستم اطلاعات جغرافیایی نيز براي نمايش يافته ها و اطلاعات فضايي تحقيق استفاده شده است.مطالعات كتابخانه اي و سنادي، مجلات علمي پژوهشي، استفاده از دريافته هاي محققان ديگر و همچنين بازديد ميداني، ابزار گردآوري اطلاعات در اين تحقيق با استفاده از مصاحبه، پرسشنامه، مشاهده، بررسي و استفاده از كامپيوتر و اينترنت خواهد بود.
محدوده مورد مطالعه ( شهرک تاریخی ماسوله )
ماسوله یکی از نقاط شهری شهرستان فومن است که در جنوب غربی این شهرستان، در دامنه کوه های تالش که مرز غربی استان گیلان را شکل می دهد قرار گرفته است. موقعیت شهر ماسوله به گونه ایست که از سه طرف شمال، غرب و جنوب به مناطق کوهستانی، کوههای تالش و از طرف شرق با جلگه فومنات و مناطق پست ارتفاعی و سایر مناطق استان مرتبط گردیده است این ارتفاعات به ترتیب عبارتند از: ارتفاعات شهرستان ماسال و توابع آن در شمال و شمال شرق، ارتفاعات و نقاط ییلاقی، زنجان در جنوب و ارتفاعات شهرستان خلخال و توابع آن در غرب.
نقشه ‏11 : موقعیت شهرستان فومن و شهر ماسوله در استان گیلان
منبع: مهندسین مشاور شاران(طرح جامع شهر ماسوله)
پيشينه تحقيق
قديمي ترين و بيشترين مقالات و ادبيات موجود درباره شهر و برنامه ريزي شهري مربوط به كالبد و سيستم كالبدي شهر است. طراحي كاهون در 2670سال ق.م در مصر و شهر بابل در 670 ق.م . در عراق و ميلتوس در479 ق.م در يونان از قديمي ترين شهر هاي ساخت دست بشر بر اساس يك سيستم كالبدي است(كامروا،11:1384).
مهمترين نظريه هاي رشد كالبدي شهر را نظريه هاي رفتار انساني ، تئوري اقتصادي ، تئوري تاثير وسايط نقليه خطوط ارتباطي در توسعه شهرها، تئوري كوئين لينچ و لويد رودوين تشكيل مي دهند. اين تئوري ها در شرايط و زمانهاي مختلفي توسط افرادي مطرح شده اند كه هر كدام سعي در تبيين و تحليل چگونگي رشد كالبدي شهرها از زواياي مختلفي را داشته اند. پس از پایان جنگ جهانی دوم و از دهه 1950 به بعد، به طور کلی در سطح جهان اختیارات وسیعی در زمینه تهیه طرح های توسعه شهری و منطقه ای به مقامات اداری ، محلی داده شد و مشخصه مشترک تمرکز زدایی اداری را در امور تهیه طرح های توسعه شهری در کشورهای جهان به روش های مختلف عملی ساخته است( مهندسین مشاور شارمند،27:1379).
«ارنست برگس» الگوي دواير متحد المركز را در روند توسعه فضايي و كالبدي شهر ارايه نمود. وي به رقابت و همسازي در سازمان اكولوژي شهر و توزيع و تراكم جمعيت ناشي از آن تاكيد خاصي داشت. نظريه او مبتني بر بوم شناختي اجتماعي است و وجه بارز آن، اعتقاد به اين نكته است كه در توسعه فيزيكي شهر فرايند پخشايشي كاربريها روي مي دهد و در نتيجه افراد و گروهها جابجا مي شود(برگس ،1955 ،145).
پس از برگس «همر هويت» بیان کرد استقرار مساکن انسانی به تبع شرایط اقتصادی گروههای اجتماعی در جهت و سمت معینی از شهر شکل می گیرد، آنجا که عوارض نابهنجار جغرافیایی وجود ندارد و فضاهای باز و شرایط زیست محیطی مناسب و افق های آرام بخش طبیعی را با چشم اندازهای زیبا بتوان در اختیار طبقه مرفه جامعه گذاشت (فرید،1383: 145).
جبارنیا و همکاران(1371)، در طرح تفصیلی بافت قدیم شهر یزد، در سال 1371 درباره ساماندهی، کمبود فضاهای خدماتی، درمانی، فضاهای سبز و ورزشی، بازدهی کم اقتصادی کارگاهها و فعالیت های اقتصادی در بافت قدیم شهر یزد را از یک طرف و استقرار اقشار مهاجر روستایی، جنگ زدگان و مهاجران افغانی و عراقی را از طرف دیگر، دلایل رکود بافت قدیم شهر یزد معرفی کرده اند.
پورمحمدی و همکاران(1387)، ارزیابی گسترش فضایی _ کالبدی شهر زنجان را با با تأکید بر تغییر کاربری زمین طی دوره 13 84-1355انجام دادند. نتایج تحقیقات آنها نشان داد چگونه دوران نوین داده های سنجش از دور و شیوه های مناسبتر برای شناخت، مدل سازی، پیش بینی و نمایش دینامیسم های زمانی و فضایی _کالبدی گسترش شهر در مقیاس های متفاوت راجازه می دهند. همچنین آنها همبستگی، شدت، وسعت و مکانیزم تبدیل و تغییر کاربری اراضی شهری شهر زنجان را به عنوان برآیند و تجسم گسترش فضایی _ کالبدی آن دادند. بر این اساس مشخص شد که در چه ابعاد و مقیاسی کاربری شهری به ترتیب شدت عمل، کاربری های ارضی دیم، بایر، باغ و اراضی کشت آبی پیرامون خود را تحت گسترش فضایی_کالبدی خود قرار داده است.
عباس زادگان و روستا(2008)، مطالعه ارتقاء کیفیت فضاهای شهری در فرآیند بهسازی و نوسازی بافت های فرسوده(مطالعه موردی: محله صابون پز خانه تهران) را انجام دادند. طرح بهسازی محله صابونپزخانه تهران، با رویکرد ارتقاء شاخصه های کیفی فضاهای شهری در سطح محله و تمرکز بر این موضوع، توسط مهندسین مشاور فجر توسعه تهیه گردید. با این مقایسه و بررسی تطبیقی نمونه موردی و مبنای نظری، چنین استنتاج شد که متمرکز شدن بر فضاهای شهری بافت و تهیه طرحی به منظور ارتقاء کیفی آنها راهکاری در جهت بهبود فرآیند بهسازی و نوسازی بافت های فرسوده محسوب می شود و بدون توجه به آنها، بافت، حیات شهری خود را باز نخواهد یافت.
اثری دیگری نیز کیفیات محیط کالبدی را طبقه بندی کرده است در سال 2003 توسط متیوکرمونا با عنوان «مکان های عموم-فضاهای شهری» منتشر شد. در این اثر، کرمونا کیفیات تأثیرگذار بر محیط کالبدی را به 7 دسته تقسیم کرده است که عبارتند از: دسترسی، سخت فضا و نرم فضا، فضای همگانی، ایمنی و امنیت، منظر شهری، اختلاط و تراکم، همه شمول بودن، و مدیریت زمانی فضا(کرمونا،2003).
حناچی و مژگانی(2008)، اصول بهسازي و بازسازي فضاهاي فرسوده شهري توسط عناصر مبلمان شهري را بررسی نمودند. نتایج تحقیقات آنها نشان داد در بهسازي و بازسازي بافت هاي فرسوده شهري توسط عناصر مبلمان شهري نحوه دستیابی به مناسب ترین پاسخ در سه بعد که لازم وملزوم یکدیگرند دنبال شده است:1- برنامه ریزي و طراحی مناسب تر 2- استفاده بهینه از امکانات بالقوه 3- مدیریت کارآمد شهري.
متغيرهاي مورد بررسي و تعاريف عملياتي:
در اين پژوهش متغيير مستقل عبارتند از:
بهسازی و نوسازی شهری- توزيع فضايي- شعاع دسترسي- مكان يابي.
متغیرهای وابسته نیز به شرح ذیل ارائه می گردند :
ساماندهی
معنای لغوی ساماندهی نظم دادن، ترتیب دادن، آراستن، سر و صورت دادن (داداشی 1375،ص10)
مفهوم ساماندهی به طور عام عبارت است از اصلاح روابط موجود و ایجاد نظم و ترتیب بهینه در بیان اجزای یک سیستم به گونه ای که در نهایت نیز کل نظام، به سوی اهداف از پیش تعیین شده هدایت می شود. (شماعی و پوراحمد، 1384،ص77)
ساماندهی شهری
نظاممند ساختن فضاهای شهری با توجه به روابط فضایی آنها به منظور انسجام فضاها و دسترسی راحت و سریع بین آنها و ایجاد محیطی زیبا و موزون در شهر است. (شماعی و پوراحمد 1385،ص79)
بافت
ویژگیها و ساختار متعلق به یک مجموعه مانند بافت بدن، بافتهای اجتماعی، بافت شهری، بافت قدیم و بافت جدید و… (انوری 1385،ص137)
گستره های هم پیوند است که از بناها، راهها، مجموعه ها، فضاها، تأسیسات و تجهیزات شهری و یا ترکیبی از آنها تشکیل شده است. (حبیبی، پوراحمد، مشکینی، 1386،ص68)
شهر
محدودهای را شهر گویند که بسیاری از شرایط و خصوصیات از جمله ابعاد اکولوژیکی، شرایط شغلی، خصوصیات اجتماعی و فرهنگی، حوزههای اداری، فعالیتهای اقتصادی و خصوصیات جمعیتی و … آن نسبت به سکونتگاههای دیگر متمایز باشد. (شکوئی، 1381،صص170،105)
مفهوم شهر: یک پدیده مستقل و خودگران نیست بلکه بخشی از ساختمانها جامعه و نمودی از اوضاع تامل برانگیز آن است.در واقع کشف مسائل پیچیده شهری به کشف حقایق فضایی جغرافیایی کشورهاست. (شکوئی،1377،ص2)
بافت شهر
بافت شهر عبارت است از، دانهبندی و درهم تنیدگی فضاها و عناصر شهری که به تبع ویژگیهای محیط طبیعی، به ویژه توپوگرافی و اقلیم در محدوده شهر یعنی بلوکها و محلههای شهری به طور فشرده یا گسسته و با نظمی خاص جایگزین شدهاند. (توسلی،1386،ص5)
بهسازی
به سلسله اقداماتی گفته میشود که به منظور ابقاء و بهبودن کالبد فضایی شهر در کوتاه مدت صورت می گیرد. (حبیبی، محسن،1381، 18) با توجه به تعاریفی که در سطور بالا آمده تعریف دکتر پوراحمد و دکتر مشکینی به پروژه نزدیکتر است. شامل سلسله اقداماتی است که به منظور کالبد، که در نتیجه فرسایش فعالیت تحقق یافته است، در کوتاه مدت صورت میپذیرد. در واقع بهسازی زمانی صورت میگیرد که فرسودگی نسبی فضا از لحاظ عملکردی حاد شده باشد. (پوراحمد، مشکینی، 1386،ص47)
نوسازی
با توجه به تعاریفی که در سطور بالا آمده تعریف دکتر حبیبی و پوراحمد و دکتر مشکینی به پروژه نزدیکتر است. مجموعه اقداماتی را شامل میشود که درعین حفاظت بنا، مجموعه و یا فضای شهری ممکن، سازمان فضایی مربوط را معاصرسازی و امکان بازدهی بهینه آن را فراهم میآورد. (حبیبی، پوراحمد،مشکینی، 1386،ص50)
نوسازی: زمانی انجام میشود که فضای موجود از کارکردی مناسب و موثر برخوردار باشد ولی فرسودگی نسبی «کالبدی» سبب کاهش بازدهی و کارایی آن شده است. (حبیبی و مقصودی، 1381،ص20)
نوسازی شهری : به مداخلهاداری و سازمان یافته که برای مقابله با زوال تدریجی بافتهای شهری و یا انطباق یا وضع موجود در راستای معاصرسازی بافت و تأمین نیازهای ساکنان صورت میگیرد بهسازی شهری گفته میشود. (حبیبی،1375،ص19)
فرسوده:
ساییده، کهنه، پوسیده، زدوده، محو کرده، کاسته، کم کرده، پایمال گردیده، آزار رسیده، آزرده. (معین،1382،ص724)
بازسازی (توان بخشی)
احیاء و تجدید حیات بناها و بافتهای شهر عبارت است از تقویت زندگی اجتماعی- اقتصادی ساکنان محلههای مسکونی همراه با مرمت و بهسازی کالبدی در بازندهسازی یا احیاء بافتهای شهری- تجدید حیات اجتماعی به نسبت تجدید بنا اهمیت دارد. (سعیدنیا،1378،ص93)
بافت فرسوده
جزئی از پیکره و بدنه شهرهاست و دارای ارزشهای کالبدی، عملکردی و اقتصادی میباشد. (فلامکی، 1386،ص22)
بافت فرسوده: تاکنون تعریف حقوقی و قانونی مشخص از بافت فرسوده ارائه نشده است آنچه که میتوان به موجب آن برای بهسازی و نوسازی فضاهای قدیمی شهر از آن بهره گرفت عمدتا تعاریف و دیدگاه نظری برخی صاحب نظران در حوزه شهرسازی که عمدتا تراوش فکری و ذهنی بوده و هیچ جایگاه حقوقی ندارد و به دلیل رفتار سلیقهای بعضا به کارگیری آنها تنها اجرایی نشده بلکه مشکل آفرین هم شده است. (تیزدل،1379،ص35)
کاربری
مشخص کردن نوع مصرف زمین در شهر، هدایت ساماندهی فضایی شهر، تعیین ساختها و چگونگی انطباق آنها با یکدیگر و با سیستمهای شهری است. (زیاری،1379،ص125)
احیای شهر
احیای شهر به مفهوم تجدید حیات یا بازنده سازی بخشهایی از نواحی شهری است که فاقد استانداردهای عمومی رایج زندگی شهری هستند. (خادمی،1390،ص171)
سياست
سياست در اصطلاح را اين گونه مي‌توان تعريف كرد:«سياست يعني تدبير هوشمندانه و جامع براي اجراي عدالت و حفظ كشور و افراد آن به منظور جلوگيري از فروپاشي و بي‌نظمي و نابساماني داخلي و خارجي. سياست يعني به كار گرفتن صحيح و آگاهانه عوامل رشد و تكامل و استفاده از اهرم‌هاي نيرومند براي نابودي عوامل ضد تكامل.
فصل دوم
فصل دوم

مبانی نظری تحقیق
مبانی نظری تحقیق

مبانی نظری تحقیق
مقدمه
اهمیت و ضرورت اتخاذ سیاست هایی در جهت بهسازی و احیاء کالبدی شهر به دلیل شناخت سیر تحول و تکامل تاریخ شهرسازی و تمدن شهرنشینی، حفظ هویت و اصالت شهری نو تبیین حیات شهری بر اساس شواهد و مدارک علمی همواره مورد توجه بوده است. به عبارتی دیگر نوسازی و بهسازی شهری پیشینهی بسیار طولانی دارد. با آغاز ساخت نخستین شهرها به دست بشر، بهسازی و نوسازی شهری هم آغاز شد. البته به نظر بعضی از محققان، نوسازی و بهسازی شهری مربوط به سالهای پس از انقلاب صنعتی به ویژه قرن نوزدهم به بعد است، اما نوسازی و بهسازی مدرن امروزی و نهادینه شده از اواخر قرن نوزدهم آغاز شده است.
عناصر و فضاهای بافت شهری عمری محدود دارند و با گذشت زمان دچار تغییر و فرسودگی میشوند. به عبارتی دیگر هیچ فضایی و بنایی بدون بهسازی و نوسازی و مرمت نمیتواند دوام و بقای طولانی داشته باشد. به طوری که عناصر شهری چه در اثر فرسودگی تدریجی ناشی از آب و هوا و چه در اثر حوادث طبیعی مثل زلزله یا حرکات زمینی، سیل یا تخریب ناشی از موجودات زنده؛ به ویژه تخریب های ناشی از کارهای انسان همیشه نیاز به بهسازی و نوسازی داشته و دارند. به طوری که شهرهایی که در طی زمان فرصت نوسازی و بهسازی را نیافته اند از صحنه ی روزگار محو و نابود شده اند.
از این رو بررسی تجارب ساماندهی و توانمندسازی در کشورهای با بافت قدیم مشابه یا متفاوت همچنین تحلیل دلایل موقعیت یا شکست آنها میتواند پرفایده باشد.
انديشه ها و نظرات در مورد ساماندهي بافت شهري
بديهي است توسعه دانش و انديشه در رابطه با مقوله هايي چون نوسازي شهري در فرآيندي از تكرار انديشه و كنش صورت ميگيرد. نوسازي شهري به ويژه در شرايط پس از جنگ جهاني دوم كه به دليل حجم عظيم خرابيهاي جنگ در شهرهاي اروپايي، نياز به كار نوسازي در بافتهاي شهري كه به دلايل مستقيم و غيرمستقيم روند شتابان فرسودگي را طي كردهاند: باعث تحريك انديشه و چاره جويي انديشمندان در راه يافتن چاره هايي براي چالشهاي نوسازي بوده است. (عندليب، 1389،ص 67)
شهري را مي توان توسعه يافته به معناي واقعي آن دانست كه در طول زمان همواره ساختارهاي اجتماعي- اقتصادي- فرهنگي و كالبدي آن بهسازي و نوسازي شده باشد. شهر توسعهيافته، مطلوب و سالم همواره آرزوي بشر بوده است، اما شهر توسعهيافته و سالم در هر زمان با توجه به اوضاع اقتصادي، اجتماعي و تكنولوژيكي حاكم بر جوامع انساني، به گونهاي خاص تعريف ميشود. به نظر ميرسد براي يافتن اصول و مباني يك شهر مطلوب و سالم تعيين شاخصهاي سلامت جسمي، رواني و روحي و رفاه اجتماعي- اقتصادي شهروندان در هر دوره زماني ضروري است. بررسي و تحليل نظريهها، انديشهها، شيوهها، سبكها و الگوهاي متفاوت بهسازي و نوسازي و ساماندهي شهري و در نهايت شهر توسعه يافته امكان دستيابي به راهكارهاي مناسب براي زمان حال و مكان و موقع جغرافيايي موردنظر را براي هر محقق و برنامهريز شهري فراهم ميآورد. (شماعي و پوراحمد، 1390،ص 205)
در زير تعدادي از نظريه ها و تجربه ها و انديشه هاي بهسازي و نوسازي شهري ذكر مي گردد:
مكاتب و دیدگاه های ساماندهي بافت شهري
مكتب فرهنگ گرايي
در برنامه ريزي شهري بر اساس الگوي فرهنگ گرا نيازهاي معنوي در مقايسه با نيازهاي مادي اهميت بيشتري دارند. بايد بتوان به يك كليت زيباي فرهنگي در شهر تحقق بخشيد و آن را همچون ارگانيسمي طراحي كرد كه هركس در آن نقش اصلي خود را بيابد. فرهنگ گرايان، مداخله در بافتهاي قديمي از جمله بهسازي و نوسازي شهري را از طريق زنده كردن ارزشهاي فرهنگي گذشته ميدانند. براي رسيدن به اين اهداف توجه به ارزشهاي فرهنگي كهن مبنا قرار ميگيرد. فرهنگ گرايان مداخله و مواجهه با مسائل و مشكلات شهري را از راه تداوم فرهنگ بومي ميسر ميدانند و اعتقاد دارند كه شهرها و بافتهاي شهري داراي محدوده مشخص اند. آنها ارزشهاي فرهنگي را موجب شكلدهي فضا ميدانند و بر اين باورند كه فضاهاي شهري بايد غيرقابل پيش بيني و متنوع باشد. (منبع قبلی 131-130)
مكتب آرمانگرايي
اين مكتب، شهرهاي آرماني را انتخاب انسان در برابر جوامع صنعتي مي داند؛ زيرا اين شهرها را مستقل از جوامع صنعتي و بر اساس عدالت اجتماعي، محدوديت بخش خصوصي و دگرگوني محيط كالبدي- اجتماعي بيان ميكند. مباني نظري اين مكتب يافتن راه حل مشكلات شهرهاي بزرگ در خارج از اين شهرهاست كه به ايجاد نوعي اجتماعها يا شهرهاي جديد منجر ميشود. در اين مكتب انسان به صورت يك عنصر بيولوژيك مطرح است. (زياري، 1385،ص 6)
اصلاحگرايان
اصلاحگرايان به دنبال راه حلهايي براي رفع مشكلات شهري در چهارچوب روشهاي صنعتي، بهسازي و ساماندهي محيطهاي شهري بودند و معتقدند كه ساماندهي بايد از درون همين جوامع صورت گيرد. اصلاحگرايان زمين را ثروت شهر و حومه ميدانند كه بايد براي زراعت و اشتغالات زراعي از آن استفاده شود. (منبع قبلی، 10)
ترقي گرايان
متفكران شهرساز ترقي گرا مقهور آينده اند و استفاده از امكانات تكنولوژيگي حاصل از پيشرفت علم و فن را راهحل تمامي مشكلات شهري ميدانند. طرح شهر ترقيگرا نه تنها به موقعيت مكاني پايبند نميماند، بلكه الزامات سنتي و فرهنگ بومي را نيز ناديده ميگيرد. ترقيگرايان هدف از اقدامات بهسازي و نوسازي شهري را عمدتاً ارتقاي سطح سلامت و بهداشت شهر ميدانند. توجه به بهداشت و فضاي سبز شهري بيشتر در شهر، شهرسازان ترقيگرا را بر آن داشته تا در فضاهاي قديمي بسته به منظور بهداشت و سلامت متراكمسازي يا تجميعسازي كنند. ترقيگرايان به علت نوگراييشان، به زيباييهاي نوگرايانه توجه دارند. به هنگام نوسازي و بازسازي شهرهاي قديم، هيچ چيز جز راهها را حفظ نميكنند و عملاً شهرسازي چاقويي يا بلدوزري را رواج ميدهند. در نقد اين الگو ميتوان گفت اين الگو جوي نمايشي ايجاد ميكند. در حقيقت اقدامات ترقيگرايان بيشتر بازسازي بدون توجه به تاريخ و فرهنگ گذشته است. (شماعي و پوراحمد، 1390، 133-135)
کارکردگرایی
براساس دیدگاه کارکردگرایی، برنامه ریزی بافت قدیم از طریق ساماندهی کالبدی – فضایی فعالیتهای مختلف شهر به منظور افزایش کارآیی شهر و جلوگیری از بروز بی نظمی و آشفتگی در نظام کالبدی شهر صورت میگیرد. بدیهی ایت این رویکرد به نقشزمینیهای شهری، ضرورتاً به نوعی نگرش ایستا و یک جانبه می انجامد و ابعاد تاریخی، حقوقی، اجتماعی و فرهنگی مربوط به شرایط استفاده از زمینی شهری را در شهرهای مختلف به طور واقعی کمتر مورد توجه قرار میدهد. این نقیصه موضوعی است که در چند دهة اخیر، از جهتهای گوناگون مورد انتقادهای جدی و بازنگری اساسی قرار گرفته است. از نظر کارکرد گراها، بهسازی و نوسازی باید در راستای توسعة اقتصادی و کارکردی شهر تلاش کند. تعیین سرانههای شهری از جمله سرانههای بافت قدیم و واگذاری کارکردهای جدید اقتصادی – اجتماعی به عناصر شهری قدیمی وسیلهای برای افزایش کارآیی شهر و سازماندهی فضایی فعالیتهای مختلف و جلوگیری از بروز آشفتگی و بی سازمانی در نظام کارکردی شهر است. (منبع قبلی،163)
ساختارگرایی
در دهه 1970 پارادایم ساختارگرایی در علوم مختلف از جمله جغرافیا، شهرسازی به شکل گستردهسطحی شده در این دهه برای نخستین بار دیوید ها روی این پارادایم مسائل گتوها را که با اقتصاد و سیاست زمین شهری در ارتباط بود مورد بررسی قرار داد. این مکتب در شهرسازی بعد از جنبش چشم انداز و سیمای مطرح شده است. این مکتب به علت عدم توجه کافی به شبکه ارتباطی به عنوان اتصال دهنده کالبد شهر مطرح شده است. بر این اساس از نظر ساختارگرایان در فرایند بهسازی و نوسازی شهری باید به موارد زیر توجهی خاص داشت:
ساختارگرایان برای فضاهای شهری، به ویژه ساختارهای اقتصادی شهر ارزش بسیاری قائلاند.
آنها بر طراحی شبکههای ارتباطی در مقیاس کلان به عنوان عنصر اتصال دهنده و استخوانبندی شده تاکید دارند؛
آنها به کلیت شهر به عنوان ساختاری که از قوانین و اصول کلیت تبعیت میکند توجه میکند.
بهسازی و نوسازی ساختار کالبدی- فضایی در مجموعههای شهری و نه فقط تک بناهای شهر است؛
ایدئولوژیها و نظامهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی سرنوشت و کیفیت زندگی مردم از جمله ساختار شهری را تعیین میکند.
نگرش احیای تک بناها یا تجزیه گرایی
مکتب اتمیسم یا تجزیه گرایی از قدیمیترین شیوههای جهان بینی است. اصل مسلم رویکرد تجزیه گرایان به جهان این بوده است که یک موجودیت را هر قدر که پیچیده باشد، میتوان به اجزایی تقسیم که او از راه تجزیه دقیق در وجود و رفتار آن اجزا به شناخت موجودیت اصلی آن نایل آمد .به کارگیری این دیدگاه در بهسازی و نوسازی شهری با هدف توامندسازی شهری با روش احیای تک بناها دارای مشخصه های زیر است:
نگهداشت نسبی پیکرة کالبدی شهر
تقویت مواضع و بناهای خاصی در بافت شهر
بهسازی و نوسازی بناها به اقتضای بخشهای مجاور
جدایی اقدامات بهسازی و نوسازی شهر از ساختار جامعه شناختی و محیطی
محدودیتهای معرفتی از بافت شهری و ساختار منسجم آن
برخوردهای سلولی با بافت تاریخی به دلیل ماهیت مرضعی که دارند ممکن است در اثر سهل انگاریهای مطالعاتی و توجه به وجه اقتصادی پروژه ، سازمان فضایی شهر و نظم کارکردی شهری را بر هم زند و آشفتگی و از هم گسستگی کالبدی و اجتماعی را در سازمان فضایی شهر تشدید کند.(شماعی و پوراحمد،1390،ص231)
الگوی اصالت بخشی بافتهای فرسوده و ناکارآمد
این الگو بر مبنای نظریة اصالت بخشی شکل گرفته است. براساس این الگو مجموعة فعالیتهایی که به منظور اصلاح و بهبود مسکن و محیط مسکونی به همراه تغییر در ترکیب واحدهای همسایگی از طریق اسکان گروهای دارای درآمد متوسط و زیاد در بخش مرکزی شهرها،به ویژه در محله های مسکونی انجام می گیرد، مبتنی بر مراحل زیر است:
الف) کنترل حومه نشینی
ب) سرمایه گذاری در زمینههای اقتصادی بافت های فرسوده و ناکارآمد
ج) جلوگیری از ترک مردم از بخش مرکزی
د) کنترل و نظارت بر ارزش زمینی م مسکنی در بافت های قدیمی
هـ) سرمایه گذاری همه جانبه در بخش مرکزی
و) کمکهای مالی و نهادی به ساکنان بافت های قدیمی
ز) ایجاد چشم انداز متناسب و متوازن شهری
محرومیت زدایی شهری و راهبرد برنامه ریزی اجتماعی
این راهبرد به جای نوسازی املاک، برنامه ریزی اجتماعی و اقتصادی وحل مسائل و مشکلات اقتصادی و اجتماعی مردم را مورد توجه قرار میدهد. براساس این نظریه ابتدا از طریق تحلیل علل« محرومیت و فرسودگی شهری» باید زمینههای لازم را برای اجرای سیاستها و برنامه های ساماندهی شهری فراهم آورد.بنابراین به جای تکیه بر راه حلهای فیزیکی – کالبدی از قبیل بهسازی و نوسازی کالبد شهر به منظور احیا و ساماندهی بخشی مرکزی شهرها و سایر بخش های فرسودة شهر، توجه به محرومیت زدایی و بهسازی و نوسازی اجتماعی واقتصادی اهمیت خاصی دارد. در غیر این صورت ، به کارگیری سیاستهای صرفا ً کالبدی، موجب انتقال فقر ومحرومیت از یک نقطة شهر به نقطة دیگر خواهد شد. در نتیجه میتوان گفت رکود و فرسودگی در بخشهای مرکزی شهری یا بافت های قدیمی ناشی از فقر و محرومیت اقتصادی و فرهنگی است که با بهبود آن ، شرایط حفاظت بافتهای تاریخی- فرهنگی و توسعه و تکامل آن ها مهیا خواهد شد.(شماعی و پوراحمد، 1390،ص234)
نگرش موزه ای به بافت شهر
این دیدگاه به شالودة حفاظت از میراث فرهنگی استوار است و مداخله در بافت های تاریخی یا قدیمی شهرها را جز به منظور «حفاظت» از آن ها نمیپذیرد. نگرش موزه ای معتقدات بافت قدیم را همانند اشیای موجود در موزه حفاظت و نگهداری کنیم. این دیدگاه تأکید صرف بر این دارد که با کمترین دخل و تصرف در بناها و عناصر شهری صرفاً بناها و عناصر شهری حفاظت شود.
در این نگرش حفظ هویت و میراث نیاکان بر مقتضیات زندگی معاصر ترجیح داده میشود. در نتیجه ، ساکنان این گونه بافت ها به دلیل عدم اعمال تغییرات مقتضی زندگی روزمرة معاصر و نیز کاستیها و نارسایی های زیر ساختهای شهری که ریشه در چنین بینشی دارد ، ناگزیر به ترک بافت می شوند. بد دنبال فروپاشی بافت اجتماعی، بافت کالبدی نیز تخریب میشود.نگرش موزهای در تسلسل به تهدید فرصت های زندگی رو به تحول منجر میشود. و یا ساکنان در فضاهایی به سر میبرند که از ضرورت های زندگی آن ها ناشی نشده است.
تأثیر محدود برخورد موزهای در حفظ آثار تاریخی و فقدان برنامهها و راهبردهای زمینهگرا به توسعههای نامناسب مجاور این آثار امکان بروز می دهد. (فرشاد، 1362،ص29)
نظرات محققان در مورد بهسازی شهری
ارسطو
ارسطو در معرفی ویژگیهای بهترین شهر یا شهر توسعه یافته یکی از مهمترین ویژگی های آن ها را بهداشت و تندرستی شهروندان می داند. او با توجه به رشد و توسعة شهرها، در کتاب سیاست خود این ویژگی را مطرح کرد. او معتقد بود توزیع جمعیت شهرها باید متعادل و متوازن باشد. او جمعیت 000/10 نفری را برای یک شهر سالم پیشنهاد کرد. امروز با افزایش جمعیت شهرها باید استنباط آن توزیع متعادل و موزون در طرح یک کشور یا منطقه یا در بخش های مختلف شهر بسیار ضروری است. او همچنین اعتقاد داشت شهرها باید تا جایی که ممکن است با دریا و خشکیها و سراسر نقاط مملکت ارتباط داشته باشند.بدین ترتیب می توان رئوس اصلی دیدگاه ارسطو را دربارة بهسازی و نوسازی شهر به ویژه .در بخشیهای مختلف شهر، اعم از بافت قدیم و جدید چنین استنتاج کرد:
1- دسترسی آسان به مایحتاج ضروری مثل خوراک و پوشاک
2- تأمین مسکن کافی و مناسب
3- توسعة داد و ستد و ارتباطات
4- تأمین آب سالم و توسعة بهداشت در شهر
5- دسترسی راحت و سریع به نقاط مختلف شهر
6- نظم در احداث ابنیة شهر
7- تلفیق طرحهای قدیمی با جدید
8- مکان پای مناسب فضاهای عمومی در شهر
9- جلوگیری از کاربردهای ناسازگار
10- شیب مناسب زمین شهری ( شماعی و پوراحمد،1390،ص207)
آندره گوتن
آندره گوتن معتقد است که اقدامات بهسازی و نوسازی شهری برای ایجاد شهر مطلوب یا شهر توسعه یافته است. از این رو در فرآیند بهسازی ونوسازی شهری باید به ویژگی های زیر توجه شود:
1- طبیعت سهم بزرگی در زندگی اجتماعی دارد. در بهسازی و نوسازی شهری باید شرایط تأمین و حفظ هوای پاک، آفتاب کافی و پوشش گیاهی مناسب را فراهم ساخت. باید شرایطی را فراهم آورد تا افراد بتوانند از هوا، نور، آفتاب و فضای سبز یعنی مزایای طبیعی به خوبی بهره ببرند و از عوامل نامطلوب طبیعی با استفاده از روش ها و فنون شهرسازی در امان بمانند.
2- هدف اصلی از ایجاد شهر فراهم کردن محیطی است که سبب بقای بشر شود و ارزشهای خصایص عالی بشر را نمایان سازد.
3- در شهرسازی باید از عوامل طبیعی به خوبی استفاده شود و تطبیق منظر و چشم انداز شهر با طبیعت مورد توجه قرار گیرد.
4- مراکز صنعتی و مسکونی و کلاً کاربردیها نباید برای هم مزاحمتی ایجاد کنند. برای آسایش در این زمینه باید به جهت باد غالب، ساعات آفتابی و شیب زمینی جنس و بافت خاک توجه شود.
در نتیجه میتوان گفت براساس نظر آندره گوتن در روند رشد و توسعة شهر اقدامات بهسازی و نوسازی شهری باید به اوضاع محیط طبیعی و محیط زیست شهری و شرایط بهداشتی در بخش های مختلف شهر، اعم از بافت قدیم و جدید توجه داشت.(شماعی و پوراحمد، 1390،ص209)
لوکور بوزیه
اصول مورد نظر لوکور بوزیه در فرایند بهسازی و نوسازی شهری عبارتند از:
الف) هندسه گرایی: به نظر لوکوربوزیه خیابان باید مستقیم باشد. بنابراین با پیروی از اصول هندسهگرایی است که از این پس میتوان به نیازهای زمانه پاسخ داد.
ب) تولید انبوه: به منظور پاسخگویی به نیاز مسکن باید به تولید انبوه پرداخت.
ج) استاندارد گرایی: برای ساخت فضاهای شهری باید شاخص های استانداردی را رعایت کرد.
د) منطقه بندی: تفکیک عملکردهای شهری به گروه های اصلی ضروری است.
هـ) جدایی حرکت سواره از پیاده: لوکور بوزیه تخریب بناهای قدیمی و ساخت بناهای جدید به روی بناهای قدیمی و ورود وسایل نقلیه به داخل بافتهای قدیمی را ضروری میدانست.
شهر توسعه یافته و آرمانی از نظر لوکور برزیه، شهر نوسازی و بازسازی شد. به سبک آپارتمانی و جایی سرسبز با بناهای مرتفع است. در این شهر، ساختمانها که همانند ستونها بناشدهاند، این امکان را فراهم میکنند، تمامی سطح زمینی برای عبور و مرور وسایل نقلیه و عابران پیاده در نظر گرفته شود.(استروفسکی، ترجمه ی لادن اعتضادی، 1371،ص75)
ساماندهی بافت شهری در دنیا
بریتانیا
از سال 1949 در بریتانیا بخشودگی مالیاتی و وام هایی که برای ارتقاء وضعیت شهری موجود اعطا شد. نوسازی تا حدی به خاطر هزینه، ناآرامی اجتماعی و شکست برنامه های باز توسعه، به تدریج جای تذکید بر انتقال و این قبیل برنامه ها را گرفت، این تغییر جهت به واسطه قانون کران خانه سازی 1969 و 1974 که به ترتیب نواحی گسترش عمومی و نواحی عمل خانه سازی را که براساس آن ها شهروندان می توانستند از وام های توسعه ای و برنامه های همزمان برای ارتقاء محیط طبیعی توسط مسئولان محلی بهره مند کردند، ترغیب شد. مشارکت عمومی در این گونه برنامه های محلی با استقبال همراه شد.(سعیدی،1386، ص 815)
بارسلون اسپانیا
بخشی تاریخی سیوتات یکی از مناطق فرسوده و مسئله دار به لحاظ فرهنگی با شرایط نامطلوب اجتماعی- اقتصادی در درون شهر بارسلونا محسوب میشد. این منطقه دارای نرخ بالای مرگ و میر ونیز شرایط فرهنگی نظیر رواج خشونت ، اعتیاد، ایدز و وجود سکونتگاه های غیر بهداشتی بود.فرسایش و کهنگی فیزیکی که ناشی از وجود برنامهریزی های ناقص، ضعف قوانینی و دستور العمل های اجرایی وفقدان راهبردهای مالی همگی از جمله مشکلات کالبدی اجتماعی اقتصادی این منطقه بود. طرح پروسیوسا طرحی بود که در این ناحیه به اجرا درآمد. اجرای این طرح که با بکارگیری راهبرد احیاء باهم متحد شده و برای بازسازی و احیاء این بخش خصوصی سرمایه گذاری شد. دستاورد این طرح عبارت بودن از : ارتقاء و بهبود کلی سکونتگاهها ، گشوده شدن میارین وفضاهای سبز بر روی مردم، ایجاد امکانات تفریحی و فرهنگی در محله، اجرای برنامه های توسعه اقتصادی در ناحیه مورد نظر با گذشت بیش از یک دهه، آثار و نتایج اجرای برنامه ها به شکل توسعه اجتماعی- اقتصادی به ظهور رسیده است و ساکنان از موقعیت اقتصادی و اجتماعی مطلوبی بهرهمند گشته اند. (فصلنامه مدیریت شهری، 1387،ص52)
شانگهای چین
در چین قبل از دهه 1980 توجه به شهرهای جدید و توسعه شهری در مناطق پیرامون معطوف بود و مناطق قدیمی به دلیل فرسوده شدن و عدم رسیدگی دچار ناهنجاریهایی چون کمبود مسکن، ترافیک سنگین، تخریب محیط زیست وغیره شدند. از این رو از دهة 1980 به بعد توجه دولت چین به بازسازی بافتهای فرسوده بیشتر شد.چین برای رسیدن به این هدف به سه روش اقدام نمود که این سه عبارت بودند از:
1- تخریب خانههای قدیمی بطور کلی و احداث خانه های جدید در مناطق مسکونی با استفاده از کمک های دولتی ویارانه 2- بازسازی منازل و بهسازی آن ها به جای تخریب آن ها
3- تخریب ساختمان مسکونی و تبدیل آن به کاربری تجاری و اداری. شانگ های نیز یکی از شهرهای بزرگ چینی بودکه دولت تصمیم گرفت از طریق بکارگیری روش اول نسبت به حل مشکل بافت فرسوده اقدام کند.
شانگ های همانند بسیاری از شهرهای بزرگ جهان دارای رشد و توسعه سریع در طول دهههای اخیر بوده است. این رشد سریع به همراه وجود بافتهای فرسوده فراوان که به طور عمده در طول دهههای 1890 تا 1920 بنا شده اند، از جمله مشکلات این شهر میباشد. به دلیل فرسودگی بافت ها و خطرات ناشی از این فرسودگی و مشکلات دیگری که این بافتها با آن درگیر بودند، مسئولین به فکر بازسازی و بهسازی این بافت ها افتادند لیکن قبل از هرگونه اقدام برای پاکسازی باید برای مسئله اسکان دوباره ساکنین بومی این محلات چاره اندیشی میشد. به عبارت دیگر قبل از معماری بومی این بافت ها باید به فکر حفظ و حراست از بافت ها و تعاملات اجتماعی موجود در آن بود. به این منظور کوشش شد تا از فرآیندهای مبتنی بر تخریب کاسته شد. و در عینی رعایت حقوق و توجه به نیازهای ساکنین برای بازسازی مناطق اقداماتی صورت پذیرد. در جریان کار نیز سعی بر آن شد تا جای امکان تعاملات اجتماعی و اقتصادی موجود در بافت مورد توجه ویژه قرار گیرد. در حال حاضر شاید بتوان گفت شانگهای مثال برجسته ای از سیر پیمودن مسیر رشد اقتصادی در کنا ر حفظ و احیاء میراث تاریخی و فرهنگی جامعه است . این شهر در حال تجربه رویکرد سیاسی و اجتماعی مبتنی بر حفظ بناها و فضاهای تاریخی عمده بجای حفظ و حراست از بافت های تاریخی است. اگرچه این شهر در حال تجربه جهش سیاسی بزرگی است، اما هنوز این مفهوم که بایستی به حفظ بناهای تاریخی مهم بجای حفظ بافتهای بخش تاریخی پرداخت، کاملاً قابل درک نیست. از سوی دیگر در جریان فرایند های برنامه ریزی مبتنی بر سیاست حفظ میراث تاریخی، امکان ایجاد ارتباط کاری میان بخشهای مختلف درگیر در جریان برنامهریزی ضعیف به نظر می رسد. بنابراین به نظر میرسد. بنابراین به نظر می رسد، ارزیابیهای دقیق تری به منظور حفظ ساختمانهای جدید و قدیمی به دو سبک چینی و اروپایی مورد نیاز است. به نظر می رسد درحال حاضر دیدگاه ترکیبی(تخریب،گزینش و بازسازی و ارتقای سیستیماتیک) جایگزینی ایده تخریب کامل شده است. (منبع قبلی،ص53)
سابقه ساماندهی بافت شهری در ایران
تجربه مجد مشهد
طرح مجد مشهد در محدودهای به مساحت 8/6 هکتار با زیربنای 400 هزار متر مربع در فاصله 3 کیلومتری حرم امام رضا توسط شرکت مادر تخصص عمران و بهسازی شهری به مشاور سپرده شد. در این پروژه 36 برج 7 تا 27 طبقه طرحی شده است.
از اهداف طرح می توان به نوسازی بافت فرسوده، ایجاد یا با گرداندن رونق در بافت شهری و ایجاد کانون شهری فعال و پویا با احترام به ارزش های کالبدی، عملکردی و کارکردی بافت نام برد.پیش بینی شد که جلب مشارکت ساکنین و ارتباط با آنها از طریق دو گزینه پیشنهادی زیر تامین گردد:
1- مشارکت مالکینی به عنوان سهامداران پروژه مجد
2- تملک به نرخ روز و قیمت کارشناسی ملک
چنانچه مالکینی حاضر به مشارکت و یا فروشی نباشد، در راستای اجرای طرح از قانون نحوه تملک با هماهنگی مقامات قضایی استفاده میشود. البته آزادسازی زمین تاکنون به روش تملک صورت گرفته است.
سهامداران پروژه فراتر از کارکرد تأمین منابع مالی پروژههای بازسازی و نوسازی بافت فرسوده، دارای کارکردهای آشکار اجتماعی است (حسینی، 1387) از جمله:
– توسعه اجتماعی،
– سرمایه اجتماعی،
– تقویت تعلق خاطر به محیط شهری،
– تسریع در اجرای بازسازی و نوسازی بافتهای فرسوده،
– کاهش روحیه مصرف گرایی و تقویت روحیه سرمایهگذاری،
– مشروعیت بخشی به طرحها و کاهش مقاومت در برابر اجرای طرحها،
– تقویت نهادهای اجتماعی.
با این وجود، طرح مجد مشهد را نمیتوان یک پروژه نوسازی بافت فرسوده نامید، بلکه کل طرح یک پروژه عمرانی است که با هویت مکانی و بستر طرح انطباق ندارد. در واقع در این طرح به عوض مشارکت اکثریت ساکنان در طرح ، شراکت اقتصادی با مردم شهر اتفاق افتاده است(عندلیب،1389،ص166)
محله جماله اصفهان
محله جماله در بخش تاریخی شهر اصفهان واقع شده است. این محله بدلیل قدمت و فرسایش کالبدی و تخریب ناشی از بمب باران زمان جنگ از نظر فیزیکی و کالبدی دارای مشکلاتی بود و از سوی دیگر مهاجرت ساکنان بومی منطقه و استقرار ساکنین جدید که عمدتاً از مهاجرین واقشار کم درآمد تشکیل می شد، برخی مشکلات اجتماعی- فرهنگی را نیز پدید آورده بود. در سال 1367 طرح احیاء و بازسازی محله با هدف انجام اقدامات عمرانی، ایجاد محورهای دسترسی مناسب و رونق خدمات مورد نیاز با رعایت اصول و معیارهای شهرسازی شروع به فعالیت نمود.
طرح جماله از سوی مسئولیتی شهری جهت حل مسایل ومشکلات فیزیکی و کالبدی از طریق انجام یکسری اقدامات عمرانی و کالبدی نظیر ایجاد فضاهای باز و تعریف ورودیهای محله، بدنه سازی بناها و بازسازی برخی اماکن تاریخی و تغییر کاربری آنها (نظیر حمام شاه علی) مرمت بناهای با ارزش- ایجاد کاربریهای آموزشی ، پارکینگ، فضای سبز و تعریضها معابر انجام شد .از ویژگی بارز این طرح دولتی بودن آن و پرداختی به مقوله فیزیک و کالبد در وهله اول است. پی آمد این طرح در بخش فیزیکی و اجتماعی به شکل زیر بیان نمود. از نظر فیزیکی و کالبدی اگرچه دسترسیهای بهسازی شده در رفت وآمد ساکنان مؤثر است. اما این دسترسی به خیابانهای اصلی و تعریض گذرها، مشکلات خاصی را برای ساکنین به وجود آورده است. تردد وسایل نقلیه در طول شبانه روز جهت استفاده از خیابان تعریض شده به عنوان راههای فرعی و اتصال به خیابان اصلی، عدم امنیت تردد افراد ناشناس در گذرها ازجمله مشکلات بوجود آمده، در پی تعریض گذرهای محلی بوده است. از طرف دیگر مصالح بکاررفته در بدنه سازی در طول زمان کوتاه فرموده شده و دیوار بر سطح گذر ریزش نموده است. همچنین وجود منازل و زمینی های خریداری شده از سوی سازمان مسکن و شهرسازی آب صورت بلاتکلیف در محله رها شدهاند وخود بصورت مکان مخروبه برای تجمع زباله و افراد ناشناس تبدیل شده است. این امر مشکلات اجتماعی فراوانی را در محله بوجود آورده است. (فصلنامه مدیریت شهری، 1387،ص53)
شهر کرد
مدیران شهرکرد، با تشخیص چالشهای فراروی ناحیه، طرح راهبردی برای ساماندهی بافت قدیم شهرکرد تدوین کردهاند. اهداف و اصول طرح راهبردی که در قالب آن طرح معماری شکل گرفته عبارتست از ایجاد یک منطقه فعال شهری از نظر اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی، پیوند دو عنصر امام زاده و مسجد جامع به عنوان مهمترین عناصر فرهنگی، مذهبی- تاریخی شهر، توجه به هویت کالبدی بافت قدیم شهر، اهمیت دادن به هسته اولیه شهر، اهمیت دادن به محورهای پیاده، حفظ و تقویت عملکرد غالب تجاری در محدوده طرح، جایگزینی فضاهای تجاری سازمان یافته به جای تجاریهای فرسوده و نابسامان و نظایر اینها.
اقدامات صورت گرفته بطور کلی در بافت فرسوده شهرکرد که اکنون در حال انجام است، شامل احداث میدانی شبیه میدان نقش جهان اصفهان، احداث بازار میلاد و بازار شهرداری، پارکینگ طبقاتی، احیای محور فرهنگی در بافت فرسوده و قدیمی است. نکات مثبت پروژه عبارت بود از بالا رفتن ارزش اقتصادی زمین در بافت فرسوده، جلب اعتماد مردم در جلب سرمایه گذاری برای نوسازی بافت فرسوده و جلب همکاری با سازمانهای مجری در احیا کالبدی و اقتصاد، شروع حل مشکل قانونی و حقوقی مالکیت زمینی و ساختمان در ناحیه فرسوده شهر، ساماندهی به ترافیک سرگردان و نامنظم بافت، افزایش فعالیتها در ناحیه قدیمی و فرسوده شهر. نکات منفی پروژه عبارت بود از عدم توجه به نیاز مسکن ساکنان ناحیه قدیمی شهر، کمرنگ شدن حضور عشایر و روستائیان با نوسازی و گران شدن فضا در این ناحیه (بوچانی، 1383، ص 72)
جدول ‏21 : سوابق بافت فرسوده در دنیا و ایران
نام شهر
مشکلات عمده ساماندهی
هدف عمده طرح ساماندهی
اقدامات عمده ساماندهی
علل شکست یا موفقیت
بارسلون در
اسپانیا
شرایط نامطلوب اجتماعی، اقتصادی و بهداشتی و وجود سکونتگاه‌های نامناسب و فرسودگی بافت کالبدی
بهبود شرایط اجتماعی، اقتصادی و کالبدی در انی ناحیه
گشودن میادین و فضاهای سبز شهری بر روی مردم و ایجاد امکانات تفریحی و فرهنگی برای ساکنان، اجرای برنامه بهداشتی برای آسیب پذیر و اجرای طرح‌های اقتصادی در محله
موفقیت به دلیل شیوه صحیح برنامه ریزی و مشارکت سازمان‌های مختلف خصوصی دولتی و عمومی
شانگ‌های در چین
فرسودگی بافت، کمبود مسکن، تخریب محیط زیست
رشد اقتصادی در کنار حفظ و احیای میراث تاریخی و فرهنگی
تخریب خانه‌های قدیمی و احداث خانه‌های جدید با کمک‌های دولتی و یارانه- بازسازی منازل و بهسازی آن ها – تخریب ساختمان‌مسکونی و تغییر کاربری دادن آن ها
موافقت به دلیل داشتن دیدگاه ترکیبی در احیاء و انعطاف پذیری آن
محله جمله اصفهان
قدمت بافت، فرسایش کالبدی، مشکلات اجتماعی- فرهنگی
ارتقاء کیفیت کالبدی محله و حل مشکلات اجتماعی و فرهنگی ساکنان
ایجاد فضاهای باز، تعریف ورودی‌های محله، بدنه سازی بناها، بازسازی برخی از اماکن تاریخی و تغییر کاربری آن ها، ایجاد کاربری‌های، آموزشی، پارکینگ، فضای سبز، تعریض معابر
عدم موفقیت به دلیل دولتی بود و عدم مشارکت مردم و پرداختن به مقوله کالبد بدون توجه به مسائل اجتماعی
محله سیروس
فرسودگی بافت، مشکلات زرد و مسائل اجتماعی و اقتصادی
احیای یکی از محلات مرکز شهر و حل مشکلات موجود در آن
همکاری و همدلی با مردم، مردم در جریان طرح- حساس نمودن آنان به سرنوشت محله- اعتماد سازی در میان مردم- دادن وام با شرایط ویژه به مردم
موفقیت در تعلق به دلیل تغییر نگرش اجرایی و استفاده از مشارکت مردم تشکیل جلسات توجیهی برای مردم
منبع: فصلنامه مدیریت شهری 1390
سیاستها و برنامه های ساماندهی وتوانمندسازی بافت شهری در ایران
سیاستها و برنامه های اجرایی قبل از سال 1300 شمسی
سابقه بازسازی و نوسازی شهرها در گذشته های دور تاریخی ایران، جدا از انگارههای جهانی نبوده و از همان قدمت دیرینگی برخوردار است.با این وجود تغییرات فضایی- کالبدی قابل تاملی مقارن رنسانس اروپا در اصفهان صورت میگیرد که در نوع خود میتواند سرآغاز فعالیتهای نوسازی مدون در ایران باشد. از این دوره را مهمترین دوره توسعه در تاریخ شهر و شهرنشینی ایران که موجب پیدایش مرحله جدیدی از توسعه و تکامل شهری شد، نام میبرند. در این دوره مکتب اصفهان در شهرسازی و معماری به وجود آمد. از دوره های تاریخی دیگر که در شهر و شهرنشینی ایران تحول ایجاد شده دوره قاجاریه بود. مکتب تهران، مکتب شهرسازی این دوره است. مکتب تهران، مکتب شهرسازی این دوره است. حکومت در تهران سعی نمود تا مکتب اصفهان را در تهران دنبال کند اما این امر با دگرگونی اساسی همراه بود. سبک تهران جابهجاییهای اجتماعی را از طریق جا به جایی شهر شدت بخشید. در این دوره بود که مفاهیم جدیدی از خیابان و میدان مطرح گردید. در این دوره با تخریب حصار و برج و باروهای قدیمی واحداثه حصار و دروازههای جدید، مساحت شهر افزایش یافت (مجتهدزاده، 1376، ص123). از نظر سبک و شیوه معماری، ترکیبی از معماری غربی و ایرانی در سازمان کالبدی و فضایی شهرها بوجود آمد. (حبیبی، 1375، ص124).
بدین ترتیب مفاهیم اجتماعی، فرهنگی و کالبدی- فضایی شهرها شده و تقابل «جدید و کهن» به عبارتی نوگرایی اثرات تعیین کنندهای بر فضا و کالبد شهرها برجا میگذارند به عنوان مثال تبعیت میدان توپخانه تهران از تناسبات دوره رنسانس و جایگزینی آن به جای میدان ارگ را میتوان ذکر کرد. میدان توپخانه تهران تقلید و تلفیقی از میدان نقش جهان اصفهان و معماری دوره رنسانس اروپایی است.
اما پدیده های ارتباطی، اقتصادی، تجاری و اداری موجب شکلگیری به صورت فعلی آن شده است. به طور خلاصه طی سالهای 1267 تا 1285 خورشیدی اقداماتی در مورد مداخله در بافتهای شهری آغاز شد، برای مثال می توانه به اقدامات ناصرالدین شاه و امیرکبیره در تهران اشاره کرد که ساخت و سیمای شهر را دگرگون کرد (عزیزی، 1379، ص 39). بطور کلی میتوان این دوره را دوره نوگرایی و پیدایش مدرنیزم در شهرسازی ایران نام داشت.
سیاستها و برنامه های اجرای از سال 1300 تا قبل از انقلاب اسلامی
سالها 1320-1300 شمسی را میتوان آغاز مرحله ای جدید در زمینه مداخله گسترده در بافت قدیم شهرها دانست که در دهه اول قرن چهاردهم قالب فعالیتهای بهسازی و نوسازی شهری شکل گرفت. ایجاد خیابانهای جدید، توسعه خیابانهای قدیم و سنگفرش و آسفالتریزی دو طرف خیابانها و احداث ساختمانهای دولتی متعدد با روش جدید. بدین ترتیب که بعضی از محله های اصلاح ناپذیر، گورستانهای قدیمی و اراضی باغی به پارکهای عمومی تبدیل شد و منظر جدیدی از شهرها بوجود آمد. اقدام دیگر این دوره تخریب برج و باروی شهر بود که این اقدام مهمی برای توسعه شهری در اراضی پیرامونی دانست. (راهنمایی، شاه حسینی، 1383، ص 58).
این اقدام در سال (1312) شهرها را از نظم بسته و متراکم خود خارج کرد و مقدمات توسعه فضایی شهرها فراهم گردید. با این همه توسعه فضایی شهر چندان معنیدار نبود و این گسترش به کندی پیش میرفت. (نظریان، 1381،ص 66).
در مجموع باید گفت به سادگی در مییابیم که شهرسازی ما با هدف تسهیل حرکت اتومبیل در بافت کهن شهری حضور خود را اعلام کرد. (مشهودی، 1383، ص 14).
قبل از انقلاب اسلامی، در مجموع پنج برنامه عمرانی که دو برنامه آن هفت ساله و سه برنامه بعدی پنج ساله بودند، به اجرا گذاشته شد (حسینی نیا، 1386، ص409) در برنامه اول (1327-1334)، به دلیل نابسامانی پس از جنگ جهانی دوم، شاهد اقدامات قابل توجه ساماندهی شهری نیستیم. در این مدت با وجود وضع نامطلوب قوانین و برنامه های عمرانی، اقدامات بهسازی و نوسازی شهری دچار رکود شدند. در مقطع زمانی اجرا برنامه اول، شهر در توسعه آرام وعمدتاً در طول مسیر خیابانهای ایجاد شده در دوره قبلی به سر میبرد. سیمای شهر آرامآرام در حال دگرگونی است. (حبیبی، دیگران، 1386، ص 58).
در برنامه دوم (1334-1341) با افزایش درآمد نفت مقدمات رشد سریع شهرنشینی فراهم شد. (نظریان، 1373، ص181). و منجر به مهاجرت گسترده از روستاها و شهرهای کوچک و میانه به شهرهای بزرگ و همچنین تغییر ناهماهنگ و نامتناسب فضاهای شهری شد. این روند مهاجرت باعث تغییر ساختارهای بافت قدیم شهرها شد و همچنین به علت تزریق درآمدهای نفتی و سرمایه در این دوره نخستین ساختارهای بافت قدیم شهرها شد و همچنین به علت تزریق درآمدهای نفتی و سرمایه در این دوره نخستین جراحیهای چشمگیر و بیرویه در ساختار بافت قدیم شهرها صورت گرفت.در این سالها برای نخستین بار در گزارش طرحهای جامعه واژه شهر کهن با شهر قدیم به کار گرفته شد و از تمایز بافت قدیم و بافت جدید سخن به میان آمد. در سال 1339 قانون جدید بناهای محله های قدیمی و غیر بهداشتی به تصویب میرسد. (شماعی، 1380، ص 135).
هدف عمده بخش عمران شهری در برنامه سوم (1341-134) سالمسازی شهرها و اصلاح اداره امور شهرها عنوان شد. (حبیبی، 1386، ص 194). مهمترین رویداد برنامه سوم اقتصادی- اجتماعی کشور در دستور کار قرار گرفتن تهیه طرحهای جامع شهری بود. در این دوره اعطای کمک بلاعوض بر حسب شهرداری به شهرها شروع شد.
این سیاست موجب شد بسیاری از بافتهای کهن شهری مورد بی توجهی قرار میگیرند. و فرسودگی آنها نسبت به دورههای قبل ابعاد گسترده تری پیدا کرد. در این مناطق فرسوده شهری مرکز اقشار کم درآمد گردید. اجرای طرح های جامع دریافتهای قدیمی، طبقات کم درآمد را به حومه شهر پرتاب کرد و زندگی در بناهای تخریب شده که ساکنان آن توان بازسازی آن را نداشتند. صورت نامطلوبی پیدا کرد. (مجتهدزاده، 1376،ص 130). از سال 1345 به بعد است که با تشکیل شورای عالی شهرسازی و معماری، کوشش برای عمران و نوسازی و بهسازی محله ها آغاز میشود. اکثر شهرهای کهن ایرانی در این دوره از سه بافت دسته اولیه، بافت قدیم و بافت جدید تشکیل میشد. (حبیبی و دیگران، 1386، ص 198).
به طور کلی شهرسازی این دوره، تقلیدی از شهرسازی باروک در مقیاس یک کشور جهان سومی است (کامروا، 1386، ص55). در برنامه چهارم (1347-1351)،نوسازی محلههای قدیم در قالب طرحهای جامع دیده شد. برنامه های عمرانی به ساماندهی محله های مسکونی و نوسازی محلههای قدیمی اشاره داشتند. خیابانهای پیشنهادی بافت کهن شهری را از هم میدزدیدند و تا دوردستها در پیرامون شهر گسترده میشدند و خرابهنشینی در مخروبه های باقی مانده از گذر خیابانها، متروک شدن بافت در درون شهر و حاشیه نشینی در پیرامون محدودههای پیشنهادی طرح جامع ظهور مییافت و این افزایش سریع جمعیت شهری، باعث شکلگیری بافت جدید در حول و حوش بافت قدیم و تاریخی گردید. (حائری، 1386، ص26). دراین دوره طرحهای بهسازی و نوسازی و عمران شهری شکل قانونی بخود گرفته و در حیطه وظایف شهرداری قرار میگیرند (مرکز مطالعات برنامه ریزی شهری، 1378، ص 65). و ساماندهی محله های مسکونی کم درآمد و نوسازی محله های قدیمی مدنظر قرار می گیرد. شهرسازی در این دوره، ترویج کننده شهرسازی بدون هویت، فن گرا و فن سالار است (کامروا، 1386، ص55). در این برنامه عمرانی پنجم (1353-1356) با توجه به رشد روز افزون شهرها دراثر مهاجرتهای روستایی، برای اولین بار به طور مستقیم و گسترده، به اهمیت و ضرورت حفظ بافتهای تاریخی توجه شد. اما فقدان محلهای قانونی، ناکارایی این طرحها را به علت مبهم بودن مشارکت مردمی به دنبال داشت (فلامکی، 1384، ص167). در فاصله سالهای 1351 تا 1355 قیمت زمین در بسیاری از شهرها هفت برابر شد (اشنویی، نوش آبادی، 1388،ص48). اهداف مشخص و خط مشی اساسی عمران شهری در این دوره عبارت بودند از اجرای صحیح قانون نوسازی و عمران شهری در کلیه شهرها، ایجاد حداکثر فرصت برای مشارکت بخش خصوصی در امر نوسازی شهرها با کمکهای تشویقی دولت، نوسازی و تجدید بناهای قدیمی ترمیم و اصلاح بافتهای قدیمی شهرها و بازارها (سازمان برنامه و بودجه، تهران، 1352).
برنامه و سیاستهای بعد از انقلاب اسلامی
بعد از انقلاب اسلامی، کشور به خاطر شرایط انقلاب تحولات سیاسی و تداوم جنگ، در بیشتر بخشها از جمله ساماندهی شهری دچار بینظمی شد (حبیبی و دیگران، 1386، ص 190).
در نتیجه با توسعه بیرویه شهری و آشفتگیهای اجتماعی و اقتصادی در شهرها، برنامه های مدونی برای مهار کنترل توسعه فیزیکی شهر وجود نداشت. از مهمترین برنامههایی که در این مقطع زمانی میتوان بدان اشاره نمود، این است که در سال 1361 وزارت کشور شاخه ای به نام لزوم حفظ و نگهداری و باز زنده سازی بافت های قدیمی به بهسازی و نوسازی وضع آنها بپردازد، بویژه در شهرهای قدیمی که در این رابطه اعتبارات به بصورت بخشنامهها به شهرداریها ابلاغ گردید تا اینکه برنامه اول توسعه به اجرا گذاشته شد (شماعی، 1380، ص 138).
در قانون برنامه اول توسعه (1362-1366) به طور صریح و مشخص در خصوص بهسازی و نوسازی محلات قدیمی شهری اشارهای نشده است. اما در طول برنامه بیست طرح بهسازی و نوسازی، پنج طرح تجمیع در دوازده شهر کشور توسط وزارت مسکن و شهرسازی انجام گرفت. (حبیبی و دیگران، 1386، ص200). تنها هدف عمرانی این برنامه در رابطه با عمران شهری و پیامدهای مداخلات در بافتهای قدیمی عبارت بود از نوسازی و بهسازی شهرها و تجدید بنای ساختمانهای قدیمی و ایجاد پارک، فضای سبز، تقویت و بهبود مدیریت شهرداریها و سازمانهای محلی (وزارت کشور، 1366، ص21). در سال 1369، طی مصوبه شورای عالی شهرسازی و معماران ایران پنج شهر اصفهان، شیراز، تبریز، کرمان و همدان به عنوان شهرهای فرهنگی، تاریخی معرفی شدند و طرحهایی با عنوان محورهای تاریخی-فرهنگی تهیه کردند (حبیبی، 1386، ص203). در سال 1370 دفتر بهسازی بافت شهری در وزارت مسکن و شهرسازی بوجود آمد که هدف آن عمدتاً گسترش اقدامات ساخت و ساز مسکن در محلات درون شهر و سیاست توسعه از درون بود (ایزدی، 1377، ص 16). برنامه دوم (1373-1377). نقطه عطفی در توجه مستقیم، منسجم و برنامه ای به ساماندهی بافتهای شهری و تلاش برای حل مسائل مختلف بافتهای فرسوده و قدیمی به حساب میآید. چرا که در این برنامه موضوع ساماندهی بافتهای کهن به طور مشخص در قالب برنامهها و پروژههای ذیربط مطرح گردید که هدف آن استفاده از زمین از طریق اصلاح بافتهای فرسوده و مسئلهدار، مرمت و بهسازی ساختمانها و نوسازی و اصلاح محلات قدیمی بود (حبیبی و دیگران، 1386، ص204). مهمترین هدف این برنامه در این زمینه عبارت بود از بهسازی ونوسازی و بازسازی بافتهای مسئله دار با حفظ هویت نواحی با ارزش، مهمترین مسئلهای که در این برنامه در بخش مسکن و عمران شهری در بافتها فرسوده مطرح شد، تجمیع قطعات در مناطق شهری بود. عمده ترین و موثرترین در بافتهای قدیمی تشکیل شرکت عمران و بهسازی شهری بود که در اواخر سال 1375 و راستای اجرای ضوابط تشکیلاتی موضوع تبصره 33 قانون برنامه دوم تعریف شد.
در این شرکت دفتر بهسازی و نوسازی به عنوان متولی اصلی رسیدگی به بافتهای کهن شهری تعیین شده است (ایزدی، 1377،ص23). در فاصله زمانی 1373 تا 1376 بالغ بر 60 طرح بهسازی بافت قدیم، محور تاریخی، مجموعه فرهنگی مرکز شهری مطالعه و اجرا شد (حبیبی و دیگران، 1386،ص207). سیاستگذاری برنامه سوم (1379-1383) بیشتر از طریق آگاهی دادن به مردم به منظور حفظ حراست از میراث فرهنگی و ترغیب و تشویق مردم در حفظ و نگهداری آنها ایجاد شرکتهای مشاورهای از جمله شرکت مسکنسازان، ایجاد قطبهای علمی- پژوهشی برای دستیابی به راهکارهای حفاظت و بهسازی شهری، توسعه تسهیلات مادی و معنوی برای بهسازی و نوسازی شهری، توسعه شهرسازی ایرانی- اسلامی و بهسازی بوم گرایانه بود. در قانون برنامه چهارم توسعه تکالیفی جهت بافتهای فرسوده بر عهده دولت گذاشته که عبارت است از احیای بافت های فرسوده و نامناسب شهری و ممانعت از گسترش محور شهرها بر اساس طرح جامع شهری با رویکرد توانمندسازی ساکنان این بافتها، ایمنسازی و مقاومسازی ساختمانها و شهرها، مجوز خرید بافتهای فرسوده و نامناسب شهری قیمت کارشناسی روز، تامین یارانه سود تسهیلات بانکی برای سازندگان غیر در دوره مشارکت مدنی با اولویت در بافتهای فرسوده تعیین محدوده بافتهای فرسوده، انتشار اوراق مشارکت، نوسازی 4500 هکتار از بافتهای فرسوده، تخریب عوارض شهرداری، تراکم تشویقی تا پنج طبقه، خرید زمینهای زیر 5 متر پرداخت وام برای هر واحد مسکونی، عدم دریافت حق امتیاز جدید برای خدمات زیربنایی، ارائه وام مسکن دو برابر وامهای مسکن عادی و اخذ نصف بهره وام دریافتی. ایجاد و تجهیز پایگاههای علمی- تحقیقاتی و آثار تاریخی مهم کشور؛ تجدید نظر در تشکیلات شهرداریهای دارای بافت تاریخی ارزشمند که حدود آن طبق ماده 3 قانون اساسنامه سازمانی میراث فرهنگی در سال 1376 اعلام شده به منظور ایجاد سازو کار مدیریتی مناسب در شهرداریهای مذکور به منظور حفاظت از بافت تاریخی اینگونه شهرها (علیخواه و دیگران، 1384، ص117).
قوانین تدوین شده مصوب شورای عالی شهرسازی و معماری
در زیر به ضوابط مصوب شورای عالی شهرسازی و معماری و قوانین تدوین شده توسط سازمان راه و شهرسازی در مورد بافت فرسوده اشاره میشود:
بافت فرسوده به آن بخش اطلاق میشود که محدودهی آنها بر اساس ضوابط مصوب شورای عالی شهرسازی ومعماری و یا سایر قوانین موضوعه تعیین و به تصویب مراجع ذیصلاح میرسند. در حال حاضر این محدوده ها بر اساس مصوبه ی شورای عالی شهرسازی و معماری، مورخ 11/12/1358 تعیین میشوند. بر اساس این مصوبه بافت فرسوده به بافتهای اطلاق میشود که سه شاخص ذیل در مورد آنها دارای مصداق باشد:
الف- ریزدانگی: بلوکهایی که بیش از 50 درصد پلاکهای آنها دارای مساحتی کمتر از 200 مترمربع هستند.
ب- ناپایداری: بلوکهایی که بیش از 50 درصد بناهای آن ناپایدار و فاقد سازه مناسب است.
ج- نفوذناپذیری: بلوکهای که بیش از 50 درصد معابر آنها دارای عرض کمتر از 6 متر هستند.
فصل سوم
فصل سوم

ویژگیهای جغرافیایی
شهر ماسوله
ویژگیهای جغرافیایی
شهر ماسوله

ویژگی های جغرافیایی – اقتصادی- اجتماعی- کالبدی فضایی شهر ماسوله
از آنجا که شهر ماسوله در استان گیلان و شهرستان فومن قرار دارد، ارائه ی اطلاعاتی کلی درباره ی استان گیلان و شهرستان فومن ضروری به نظر می رسد. استان گیلان یکی از استان های شمال کشور با مساحت 14042 کیلومتر مربع است. از شمال باختری به جنوب خاوری، 235 کیلومتر و پهنای آن، از 25 تا 105 کیلومتر تغییر می کند. رشته کوه های البرز با ارتفاع متوسط 3000 متر، همانند دیواری در باختر و جنوب گیلان کشیده شده است. کم ترین فاصله ی کوه از دریای خزر (در حویق) نزدیک به 3 کیلومتر و بیشترین فاصله ی آن از دریا (در امامزاده هاشم) حدود 50 کیلومتر است. این استان از شمال به دریای خزر و جمهوری آذربایجان، از غرب به استان اردبیل، از جنوب به استان زنجان و قزوین و از شرق به استان مازندران محدود می گردد. براساس آخرین تقسیمات کشوری، استان گیلان دارای 50 شهر، 43 بخش، 109 دهستان و 2888 آبادی و جمعیت آن براساس سرشماری سال 1385، 861/404/2 نفر است. شهرستان های استان عبارتند از: آستانه ی اشرفیه، آستارا، املش، بندرانزلی، تالش، رشت، رودسر، رضوان شهر، رودبار، سیاهکل، شفت، صومعه سرا، فومن، لاهیجان، لنگرود و ماسال. شهر رشت مرکز این استان می باشد (سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان گیلان، 1388: 4). شهرستان فومن نیز با مساحتی معادل 9/777 کیلومتر مربع در غرب استان گیلان واقع شده و از دو بخش جغرافیایی جلگه ای و کوهستانی تشکیل شده است. از شمال به شهرستان صومعه سرا، از جنوب به استان زنجان (شهرستان طارم)، از شرق به شهرستان رشت و از غرب به استان اردبیل (شهرستان خلخال) هم مرز است. از نظر تقسیمات سیاسی – اداری دارای دو شهر به نام های فومن و ماسوله، دو بخش به نام های مرکزی و سردارجنگل و شش دهستان به نام های آلیان، رودپیش، سردارجنگل، گشت، گوراب پس و لولمان و همچنین 161 روستای دارای سکنه می باشد. مرکز اداری – سیاسی این شهرستان، شهر فومن در فاصله ی 27 کیلومتری باختری شهر رشت است. این شهر مدت ها مرکز بخش بیه پس گیلان بوده و پیشنه ی تاریخی آن به دوران باستان بر می گردد (پندی، 1388: 21).
جمعیت این شهرستان براساس سرشماری سال 85، 97400 نفر می باشد. رودخانه های این شهرستان از کوهستان های جنوبی سرچشمه گرفته و پس از مشروب کردن اراضی به دریا و مرداب وارد می شوند. مهمترین رودهای منطقه شامل؛ تنیان، سیاه رود، پلنگ ور، ماسوله رودخان، پسیخان و سونگ می باشد. ساکنان فومن را گیلک ها و تالش ها تشکیل می دهند و روستاهای کوهپایه ای واقع در غرب فومن عموماً تالش و تالشی زبان هستند. فومن شهری است که در میان مزارع و باغ های اطراف خود محصور شده است و برنج کاری، کشت چای و توتون و پرورش کرم ابریشم از فعالیت های اصلی آن هستند که عمدتاً در اطراف شهر دیده می شود.
موقعیت جغرافیایی شهر ماسوله و مشخصات طبیعی
شهر تاریخی ماسوله، که امروزه بعنوان شهرک توریستی و در واقع، یک روستا – شهر، از آن یاد می شود، در مختصات جغرافیایی 48 درجه، 59 دقیقه طول جغرافیایی شرقی و 37 درجه، 9 دقیقه عرض جغرافیایی شمالی واقع شده (آمارنامه 1385: 50) و در منتها الیه جنوب غربی استان گیلان، در تقاطع سه استان: گیلان، زنجان و اردبیل واقع می باشد. این شهر با وسعت 100 هکتار (بانک اطلاعات شهر 1385: 115) از سمت شمال به شهرستان ماسال، از غرب به شهرستان خلخال، از جنوب به ارتفاعات پشته کوه و از مشرق به جلگه ی فومن محدود است. طول آن از شمال به جنوب 12 کیلومتر و عرض آن از مشرق به مغرب 30 کیلومتر است (فروعی، شرقی 1377: 10) فاصله شهر ماسوله تا ماکلوان مرکز بخش سردار جنگل 21 کیلومتر، و تا شهر رشت مرکز استان 62 کیلومتر و نهایتاً تا شهر تهران 385 کیلومتر است. شهر فومن با فاصله 36 کیلومتر از آن نزدیکترین شهر استان گیلان به ماسوله می باشد که بوسیله جاده آسفالته، با آن ارتباط داشته و ماسوله در جنوب غربی آن قرار گرفته است. ارتفاع این شهر از سطح دریاهای آزاد، برابر 1050 متر بود، و تقریباً در جنوبی ترین نقطه ی فومن تالش واقع می باشد. این شهر با وجود موقعیت توریستی که داراست تنها با یک جاده آسفالته با مرکز شهرستان و کشور در ارتباط است.(سعادتمند، 1389، ص 38)
توپوگرافی
توپوگرافی حوضه به صورت اراضی پست دره ای، بلندیها و میانابهای پرشیب نمایان
می شود. اراضی واقع در دامنه های جنوبی گسترده تر و طویل تر از دامنه های شمالی مشرف به دره ی اصلی می باشد. دامنه های شمالی باریکتر و کوتاهترند. از آنجا که 50 درصد سنگهای ارتفاعات حوضه را سنگهای آهکی تشکیل می دهد آب حاصل از باران و ذوب برف موجب نفوذ در آنها و تشکیل چشمه ها و غارها شده است. شهر ماسوله در ارتفاع 1050 متری قرار گرفته است. واحدهای کوهستانی کم ارتفاع آن 800 تا 1500 متر را شامل می شود که قسمتهای پایین دامنه را در بر می گیرد دره های پرشیب منطقه که کم عرض می باشند در این دامنه ها قرار دارند. واحد کوهستانی نسبتا مرتفع آن ارتفاعات 1500 تا 2000 متر را شامل می شود از انبوه ترین جنگل برخوردار بوده و تراکم درختان در آن چشمگیر است، واحد کوهستانی مرتفع که خط الرسها و چاله ها و پرتگاهها و نیز یخچالها را شامل می شود ارتفاعات پر شیب 2000 تا 3000 متری را در بر می گیرد.

نقشه ‏31 : تقسیم بندی شهرستان فومن
بررسی نقش سیاستهای بهسازی شهری در تغییر و تحولات کالبدی شهر ماسوله
استاد راهنما : دکتر اکبر معتمدی مهر
ترسیم : سیامک فرهودی
بررسی نقش سیاستهای بهسازی شهری در تغییر و تحولات کالبدی شهر ماسوله
استاد راهنما : دکتر اکبر معتمدی مهر
ترسیم : سیامک فرهودی

منبع: طرح مهندسین مشاور شاران

اقلیم
محیط طبیعی و اقلیم نقش بسیار تعیین کننده ای در شکل گیری مناطق گوناگون دارند تأثیر اقلیم بر معماری، پوشش، نوع فعالیت، آداب و رسوم، اعتقادات و حتی شکل گیری برخی مذاهب مشاهده می شود، در ماسوله نیز با توجه به اقلیم و موقعیت جغرافیایی خاص آن، نوع معماری، پوشش، مشاغل و صنایع دستی، ادیان و باورهای خاصی شکل گرفته است که در واقع مشخصه های فرهنگی و هویتی مردم این شهر می باشد. (صفا، 1389، ص 63)
عناصر اقلیمی شامل پارامترهایی مانند، دما، باران، رطوبت، باد، برف، یخبندان می باشد که با بررسی آن ها می توان به ویژگی های آب و هوایی ماسوله پی برد آمارهای ارائه شده در این قسمت مربوط به ایستگاه اقلیمی قلعه رودخان مابین سال های 1360 – 1385 می باشد که به منظور انجام بهینه فعالیت های طبیعت گردی با توجه به عناصر اقلیمی نظیر درجه حرارت، رطوبت نسبی، سرعت باد و ساعات آفتابی و با استفاده از روش هایی مانند گیونی، اولگی، بیکر و استفاده از روش مخدوم برای تعیین محدودهای زمانی و مکانی آسایش زیست اقلیمی به صورت غیرمتمرکز و کوهستانی و از داده های دما، رطوبت، شیب زمین، مقدار آب، جنس زمین و ساعت آفتابی بمنظور شناخت محدوده های زمانی و مکانی مناسب استفاده و از شرایط کوهستانی شهر ماسوله در چهارچوب آسایش زیست اقلیمی نتایجی به دست آمده که بهترین زمان برای ورود و اقامت توریستها به منطقه مورد مطالعه را ماههای (اردیبهشت، خرداد، تیر، مرداد، شهریور و تا حدودی مهر بیان نموده است که در این مواقع از سال شرایط آسایش در ناحیه مهیا است.
بارش
توده های هوا و سیستم های باران زا که منشأ غربی دارند، بارندگی های زیادی در
منطقه ی مورد مطالعه به وجود می آورند. ولی بیشترین و مهم ترین منبعی که بارش باران را در منطقه موجب می شود، به سیستم جغرافیایی – اقلیمی «دریا، کوهستان و جریان هوا» مرتبط است. (قزل حسینی، 1389، 98)
براساس اطلاعات موجود از میزان بارندگی سالیانه در ایستگاه قلعه رودخان، بارندگی سالیانه این ایستگاه برابر 1605 میلیمتر بوده و به ترتیب ماههای مهر و شهریور با بارندگی 261 و 246 میلیمتر بیشترین میزان بارندگی ماهانه را دارا می باشند. و ماههای خرداد و تیر با میزان بارش 1/79 و 111 کمترین بارندگی را دارا می باشند.

جدول ‏31 : میزان بارندگی ماهانه براساس آمار 10 ساله ( 1375 – 1385 )
ماهها
دی
بهمن
اسفند
فروردین
اردیبهشت
خرداد
تیر
مرداد
شهریور
مهر
آبان
آذر
مجموع
بارندگی
6/89
8/77
4/114
1/101
2/107
1/79
111
114
246
261
161
7/143
1605
مأخذ: سازمان هواشناسی
نمودار ‏31 : بارندگی ماهانه ایستگاه ماسوله 1375 – 1385
رطوبت نسبی
نسبت مقدار آب موجود در جو به حداکثر آب قابل کسب توسط جو در همان شرایط “رطوبت نسبی” یا “نم نسبی” گفته می شود.
رطوبت نسبی جرم بخار آب در هر حجمی از هوا به جرم آب موجود در همان حجم هوا در حالت اشباع است. رطوبت یا نم نسبی در روی خشکی های زمین در زمستان ها افزون تر و در تابستان ها معمولاً کمتر از فصول سرد است. ماسوله که بین دریای خزر و رشته کوه های البرز قرار گرفته است، از میانگین بالای رطوبت، یعنی 84 درصد برخوردار است.
بالاترین مقادیر رطوبت در ماههای مهر و آبان مشاهده می شود، که این امر نشان دهنده مرطوب تر بودن هوا در زمستان نسبت به تابستان است. این در حالیست که به جهت دمای بالای هوا در تابستان هوا شرجی می گردد. آنچه به طور کلی می توان گفت این است که هوا در تمامی ایام در شهرستان مرطوب است.
در جدول زیر میانگین حداکثر و حداقل نم نسبی و متوسط روزانه آن ارائه شده است.
جدول ‏32 : میانگین رطوبت نسبی (درصد) در سالهای 1375 – 1385
میانگین
آذر
آبان
مهر
شهریور
مرداد
تیر
خرداد
اردیبهشت
فروردین
اسفند
بهمن
دی
ماهها
14/84
4/84
4/87
9/87
6/85
4/81
9/79
1/84
8/83
2/84
6/85
1/84
5/83
رطوبت نسبی
0/94
95
95
3/96
95
3/94
7/92
7/91
94
96
96
3/95
95
رطوبت نسبی حداکثر
20/64
67
67
3/60
3/55
3/52
51
7/58
62
62
64
67
61
رطوبت نسبی حداقل

نمودار ‏32 : حداقل و حداکثر رطوبت نسبی ایستگاه ماسوله
دما
دما یکی از عناصر مهم در مطالعات آب و هوایی بشمار می رود که بسیاری از عناصر آب و هوایی همچون فشار هوا، باد، رطوبت و باران وابسته به دما می باشد. عوامل دیگری نیز نقش تعیین کننده دارند که عبارتند از: ارتفاع از سطح دریا، جابجایی افقی و عمودی ها، ابرناکی، جریان های دریایی، ناهمواری و جهت آفتابگیری، عرض جغرافیایی و…
با توجه به جدول (3-3) ماه مرداد با 5/24 درجه سانتی گراد گرمترین ماه سال و کمترین دمای رخ داده 6/3 درجه سانتی گراد در بهمن که سردترین ماه سال می باشد. دمای سالیانه 4/15 درجه سانتی گراد می باشد.
از آنجا که در مناطق کوهستانی مانند ماسوله، ارتفاع با دمای رابطه ی عکس دارد. هر چه به سمت غرب و جنوب ماسوله، که از ارتفاع بیشتری برخوردارند، پیش رویم، از میزان حرارت کاسته می شود با اینکه ماسوله از نقاط مرتفع کوهستانی محسوب می شود و انتظار می رود از میانگین دمای پایینی برخوردار باشد، اما به دلیل نزدیکی به دریای خزر و برخورداری از رطوبت نسبتاً بالا، از اقلیم بسیار سرد کوهستانی زمستانی که در ضلع جنوبی البرز حاکم است، مصون بوده و دمای متعادل تری دارد. این منطقه با میانگین 4/15 درجه ی سانتیگراد، تا اندازه ای از اعتدال خزری بهره مند شد، و از سرمای بسیار سخت کوهستان در زمستان و گرمای طاقت فرسا در تابستان در امان است و ماسوله در تابستان آب و هوای خنک و ییلاقی دارد. (کیان پور ص 71) گرم ترین ماه سال 5/24 درجه سانتیگراد، مرداد و سرد ترین ماه سال بهمن ماه می باشد (شهرداری ماسوله 1390)
جدول ‏33 : متوسط دمای ایستگاه در طی سالهای 1375 – 1385
میانگین
آذر
آبان
مهر
شهریور
مرداد
تیر
خرداد
اردیبهشت
فروردین
اسفند
بهمن
دی
ماهها
4/15
7/9
14
18
1/22
5/24
9/23
4/21
17
6/12
7/7
6/3
6/7
دما
مأخذ: سازمان هواشناسی
نمودار ‏33 : متوسط دمای ایستگاه ماسوله 1375 – 1385
منابع آب
منابع آب به دو قسمت منابع آب زیرزمینی و منابع آب سطحی تقسیم می شود.
منابع آب سطحی شامل چندین رودخانه در حوضه آبریز ماسوله می باشد که به شرح زیر است:
رودخانه
محدوده ی شهر ماسوله از نظر هیدروگرافی از حوضه ی آبریز ماسوله رودخان با وسعت 52 کیلومترمربع است. رودخانه ی ماسوله رودخان و رودهای فرعی دیگر، رودخانه های ورودی این حوضه ی آبریز را تشکیل می دهند. ماسوله رودخان از ضلع شرقی کوه های تالش (ماسوله داغ) تا مصبش در تالاب انزلی 70 کیلومتر طول دارد. از رودهای فرعی این حوضه که در وضعیت زیست محیطی ماسوله مؤثرند می توان رودخانه ی خلیل دشت، رودخانه ی دوله روب، رودخانه ی کدار یا کوبار، رودخانه ی امام زاده عین علی و رودخانه ی انگلودره یا لاسه سر را نام برد. (اروندی، 1388: 58 – 57)
چشمه
18 چشمه در ماسوله وجود دارد که 16 تای آن ها آشامیدنی و 2 تای آن ها معدنی – درمانی هستند. چشمه های آشامیدنی عبارتند از: امام زاده ورخونی، جرحمون خونی، حوداله خونی، زمل خونی، خانه بر، مسجد بر، قندچیان خونی، کشه سرا، مشته محمد خونی، کربلایی میرزا، سید رضی لار خونی، النز خونی، بازار خونی، چاله خونی، اسد محله (قزل حسینی، 1389، ص 74)
چشمه های زمزم و علی زاخونی چشمه های معدنی ماسوله هستند. چشمه علی زا خونی کمی بالاتر از بازار شهرک قرار گرفته و دارای بی کربنات سدیم بوده و در بهبود مشکلات گوارشی موثر شناخته شده است. چشمه ی زمزم، جنب رودخانه ی خلیل دشت قرار دارد و به عقیده ی اهالی، آب این چشمه برای درمان بیماری های تنفسی و جهاز هاضمه مناسب است. مصرف آب چشمه که به رنگ نارنجی است، با مخلوط کردن شکر برای از بین بردن طعم تلخ آن، در بین اهالی رواج دارد.
ضمناً طعم آهن آب به دلیل مجاورت با معدن آهنی است که در حال حاضر غیرفعال
می باشد (کیان پور، 1386: ص 58)
آبشار ماسوله رودخان، در ضلع جنوب شهر ماسوله است و 20 متر ارتفاع دارد. آب این آبشار به سمت شهر می رود و به ماسوله رودخانه می پیوندد. آبشار خرم بو نیز در 5 کیلومتری غرب ماسوله واقع است.
نقشه ‏32 : پوشش گیاهی شهرک تاریخی ماسوله
بررسی نقش سیاستهای بهسازی شهری در تغییر و تحولات کالبدی شهر ماسوله
استاد راهنما : دکتر اکبر معتمدی مهر
ترسیم : سیامک فرهودی
بررسی نقش سیاستهای بهسازی شهری در تغییر و تحولات کالبدی شهر ماسوله
استاد راهنما : دکتر اکبر معتمدی مهر
ترسیم : سیامک فرهودی

منبع: طرح مهندسین مشاور شاران

پوشش گیاهی
شهر ماسوله با توجه به قرارگیری آن در ارتفاع 900 تا 1100 متر از سطح دریا، در
حوزه ی کوهپایه ای و کوهستانی شهرستان فومن واقع شده است. قلمرو رویش های گیاهی و کوهستانی و کوهپایه ای از ارتفاع 200 تا 1800 متر در نظر گرفته شده است. در این قسمت وجود کوهستان، توسعه ی اراضی کشاورزی را محدود و امکان رویش و پایداری جنگل های انبوه را میسر ساخته است. گونه های عمده ی گیاهی این قسمت به سه بخش قابل تقسیم می باشند:
بخش شاخه زاد: این بخش از ارتفاع 200 متری شروع و تا ارتفاع 400 متری ادامه دارد، گونه های گیاهی غالب این بخش عمدتاً شامل ممرز و انجیلی است که به سبب تجدید حیاط و یا تکثیر از طریق پاجوش و ریشه جوش شاخه زاد نمایانده می شود. در این قسمت به سبب سکونت محدود روستاییان تجدید حیات جنگلی مشاهده می گردد.
بخش شاخه و دانه زاد: این بخش از ارتفاع 400 متری تا 800 متری ادامه دارد، گونه های گیاهی عمده در این بخش را ممرز، انجیلی، توسکا، شمشاد، بلوط، آزاد و راش تشکیل می دهند. که عمدتا مصارف صنعتی دارند.
بخش دانه زاد صنعتی: این بخش از ارتفاع 800 متر تا 1800 متر ادامه دارد،
گونه های عمده این بخش را افرا، توسکا، راش، بلوط، نمدار، ملچ و شمشاد است که به سبب استفاده عمده در صنعت به بخش دانه زاد صنعتی معروف است.مراتع ماسوله بیشتر در دامنه های جنوب و جنوب شرقی ماسوله قرار دارند و درختان اندکی هم در آن ها مشاهده می شود. در این مراتع که دنباله ی مراتع استان زنجان است، گیاهان شبدر، گزنه ی سفید، کاهوی وحشی، گل گاوزبان، آلاله و دیگر گیاهان مرتعی می رویند که در گذشته دامداران از این مراتع برای چرای دام های خود استفاده می کردند (کیان پور، 1386: 64).
تصویر ‏31 : ماسوله در سال 1376
مأخذ: شهرداری ماسوله
ویژگی های جمعیتی و اجتماعی
مقدمه
در حدود 800 تا 1000 سال پیش مردمانی از نقاط مختلف سرزمین گسترده ی ایران از شرق (استان خراسان) و غرب (کردستان و آذربایجان غربی) به همراه برخی مردمان بومی منطقه (گیلان)، به دلایل نامعلومی به این منطقه کوچ کرده و زیست گاهی به نام کهنه ماسوله را در 6 کیلومتری شمال غرب شهر فعلی بنا نهادند. وجود گورستان و قبرهای بی شمار داخل بافت حاشیه ی شهر مؤید قدمت زیاد این بافت تاریخی می باشد. طی کاوش های انجام شده از محوطه ی باستانی کهنه ماسوله، سفالینه هایی متعلق به قرون پنجم تا هشتم هجری قمری به دست آمده است که دقیق ترین مستندات قابل توجه تاریخی می باشد. مردمان کهنه ماسوله به دلایل مختلف از جمله مشکلات خاصی که در کهنه ماسوله داشتند (بیماری، سیل و…) و همچنین وجود مقبره ی عون بن علی در محل ماسوله ی فعلی به این محل کوچ کردند. ماسوله ی امروزی در دامنه ی جنوبی کوه “صفحه گشته” از ارتفاعات ماسوله داغ واقع است و 7/9 هکتار وسعت دارد. مکانی که مملو از درختان بلند آزاد و بلوط بوده و همین درختان پس از قطع، فضای بسیار محدود و مسطح برای ساختمان ها ایجاد نموده و تنه ها و شاخه های آن ها استخوان بندی اصلی ساختمان ها را تشکیل داده است. وضعیت کوهستانی و شیب تند زمین، مردم سخت کوش و خلاق آن زمان را به ایجاد مجموعه فضاهای معماری برانگیخت تا با توجه به مضایق کمبود زمین مسطح و شیب زیاد، این مجموعه را به گونه ای بنا کنند تا بیشترین بهره از زمین برده شود. بدین دلیل سقف ساختمان ها، مسطح و به گونه ای طراحی شد تا امکان استفاده از این سطوح به عنوان معابر عمومی، نقاط مکث و… فراهم آید. این چنین بود که مجموعه ای اندیشمند و فاخر و به شدت متواضع و بدیع پدید آمد که مرکز تجارت زمان خود و انباشت و توزیع کالا به استان ها هم جوار گردید (سایت پایگاه میراث فرهنگی و گردشگری ماسوله، www.masouleh.ir)
در زبان پهلوی “ماس” به معنای سرزمین و “اوله” به معنای بلند و مرتفع می باشد و ماسوله یعنی سرزمین مرتفع. در مورد چگونگی شکل گیری ماسوله ی امروزی عقاید متفاوتی وجود دارد. “برطبق عقیده ی ساکنین ماسوله، این ناحیه سابقاً خورتاب خانی Xortāb Xāni، بیشۀ البقر Biša-tol-baqar و ماسالار Māsālār خوانده می شد. عده ای عقیده دارند که در قرن سوم هجری هنگامی که آقاسید جلال الدین اشرف از تارم فرار کرد، عون بن محمدبن علی که از همراهان او بود مجروح شد و به ماسوله آمد و پیش از مرگ خود به چوپانی گفت تا او را در همان جایی که دیهد است به خاک بسپارد. رفته رفته چوپان ها در حوالی قبر او خانه اهی خود را بنا نمودند. در تاریخ خطی سالوک معلم Sa lak Mallem نقل شده است که در هنگام شکست
سالوک معلم در پایین قلعه ی شمیران Šemirān دو نفر از مریدانش به نام های عین علی و زین علی که دو برادر بودند به ماسوله آمدند و مردم را دعوت به اسلام نمودند. مردم به دور این دو مبلغ گرویدند و قبر این دو نفر بعدها زیارتگاه اهالی گردید.
روایت دیگری مبنی بر آن است که در دوران خلافت مختار، زمانی که او قاتلین حضرت امام حسین را تعقیب می کرد، عده ای از ساکنین موصل و کرکوک به کوه های غربی گیلان گریختند و آن ها که از موصل بودند بنای پی ریزی ماسوله را نهادند و آن ها که از کرکوک بودند گرگان رود را بنا نهادند” (رابینو، 1386: 214-213)
پیشینه تاریخی شهر ماسوله
در مورد قدمت ماسوله بعضی معتقدند که قدمت آن به 1300 سال می رسد اما این قدمت در مورد ماسوله ی کنونی نیست بلکه مربوط به ماسوله کهنه می باشد. ماسوله ی کنونی قدمتی در حدود 800 سال دارد.
ماسوله در سفرنامه های سیاحان خارجی
جیمز بیلی فریزر: سیاح و نویسنده انگلیسی که در سال 1823 میلادی (1202 شمسی) برای نخستین بار از ماسوله دیدن کرده بود در سفر نامه اش می نویسد: “ماسوله یکی از
دیدنی ترین نقاط و جالب ترین جاهایی است که تا کنون دیده شده است. ماسوله روی دامنه ای که در طول یک شیب تقریبا عمودی کوه به سمت غرب کشیده شده بنا گردیده و مشرف به کوه مشجر و دهشت انگیزی است. روبروی آن، قله مرتفعی که پوشیده از درخت و دارای صخره ها و مراتعی است قرار دارد. از کوههای آن در حدود دوازده جویبار کف آلود فرو می ریزد تا رودخانه کوچکی را که در پایین دهکده جریان می یابد تشکیل دهد، خانه های ماسوله چه از نظر داخل و چه خارج کاملا با خانه های دهکده مجاور فرق دارد. بعضی از آنها سه طبقه است و دو طبقه آخر هر کدام دو ردیف پنجره دارد، که یکی بالا یکی هم پایین روی هم قرار گرفته و منظره آنچنان دلنشین بوجود می آورد که انسان از دیدن آن به یاد ساختمان های اروپا می افتد.
ملگونوف: گریگوری والریانوویچ ملگونوف سیاح و جغرافیدان روسی در ضمن دومین سفرش به گیلان ماسوله را در سال 1860 میلادی (1239 شمسی) این گونه می نمایاند: ماسوله در شش فرسنگی جنوب غربی فومن در ارتفاع 3500 پا از سطح دریا نامیده می شود و شهر نامیده می شود. در دوران حکومت کریم خان زند هدایت خان فومنی دژی در آنجا بنا نهاد و یکسال و نیم از خود دفاع کرد که پس از گشایش شهر بدست کریم خان دژ ویران گشت. بعدها هدایت خان خواست استحکامات این شهر را بازسازی کند اما صرفنظر کرد و به جای آن کلارودخان در یازده فرسنگی شهر واقع در جاده شفت ساخت و تعدادی توپ بدانجا منتقل کرد. تعداد خانه ها در ماسوله حدود دویست و پنجاه در است. کوهستانهای آن به داشتن معادن آهن مشهورند و اهالی آن بیشتر آهنگرند.
رابینو: رابینو که از سال 1906 تا 1912 (1285 تا 1291 ه.ش) کنسولیار انگلیس در رشت بوده در کتاب خود از ماسوله نوشته است: ماسوله را از سه طرف کوههایی احاطه نموده و این ناحیه روی شیبی تند که غالبا بهمن هایی از سنگ از آن فرو می ریزد واقع شده است، در آن حدود 500 خانه وجود دارد. این ناحیه به 5 محله تقسیم شده، کشه سر علیا، کشه سر سفلا، ریحانه بر، خانه بر، مسجد بر، اسد محله. دو حمام و دو یا سه کاروانسرا برای کاروانها در آنجا دیده می شود و دارای بازاری با چهارصد دکان است که بیشتر آنها خالی می ماند. دو آسیاب برای خرد کردن پوست انار در آنجا وجود دارد و پوست انار ساییده در دباغ خانه ها مصرف می شود.
مارسل بازن: پژوهشگر و محقق فرانسوی که در طی سالهای 1351 تا 1355 شمسی بمنظور نوشتن کتاب در مناطق تالش نشین گیلان بود در توصیف ماسوله می نویسد: این دهکده بزرگ کوهستانی به علت استقرار و تخصص اقتصادیش در گیلان، منحصر بفرد است ولو اینکه دیگر مانند دو قرن پیش، بنا بگفته گمیلن تنها محل گیلان که ظاهر یک شهر را دارد” نیست. در گذشته اقتصاد این شهر کوچک به دو فعالیت وابسته بود، فلز کاری متکی به بهره برداری از معادن آهن که در اوایل قرن بیستم و بعد از ریزشی که باعث بسته شدن دهانه معادن گردید در معرض نابودی قرار گرفت. دوم تجارت کاروانی از طریق یکی از عمده ترین مسیرهای بین گیلان و آذربایجان دره ماسوله رودخان و شاهرود بود که ترانزیت بین منطقه ای به حمل و نقل محلی تغییر یافته.
بافت شهری ماسوله
شکل پلکانی و مطبق شهر که در امتداد شیب کوه رو به جنوب و در طول خطوط توپوگرافی زمین کشیده شده است، پاسخگوی فعالیت های روزمره شهر ماسوله می باشد. این شکل شامل چهار محله اصلی است که همه آنها حول بازاری که به منزله قلب شهر می باشد جمع شده اند و این امر گویای این حقیقت است که کالبد بازار و حیات اقتصادی بازار اصلی ترین معیار در شکل گیری کل شهر بوده است. محلات اصلی چهار گانه در حال حاضر حدود 350 خانه مسکونی را در خود جای داده اند.در گذشته ای نه چندان دور تعداد این خانه ها به بیش از 600 واحد می رسیده است. بازار شهر نیز که مشتمل است بر حدود 120 باب مغازه چهار سطح ارتفاعی مختلف شکل گرفته و اصلی ترین معابر شهری مستقیماً به آن راه دارند. معابر شهری ماسوله به گونه ای هستند که امکان تردد وسایل نقلیه موتوری در آنها به هیچ وجه وجود ندارند. تا حدود پنجاه سال پیش و در فصول بهار و تابستان بازرگانان نواحی اطراف به کمک چهارپایانی چون قاطر و اسب و حتی در برخی موارد شتر در این معابر در حال تردد بودند و امروز مردمان ماسوله به کمک فرقون حمل و نقل کالا را در معابر انجام می دهند.
به دلیل شیب زیاد کوه محل استقرار این شهر تاریخی، از گذشته های دور و براساس تجربیات معماران تعمیدات مناسبی جهت دفع آبهای سطحی و همین طور فاضلاب اندیشیده و اجرا شده است. این تمهیدات شامل چهار شاخه اصلی الگوی شهری می باشد که فاضلاب همه ی خانه ها به علاوه آبهای سطحی جاری شده از طریق شاخه های فرعی تر را به این چهار شاخه رسانیده که در خاتمه به رودخانه ماسوله سرازیر می گردد. (شهرداری ماسوله، 1390).
تصویر ‏32: نمایی از شهر ماسوله 1388
مأخذ: شهرداری ماسوله
معماری شهر ماسوله
واحدهای ساختمانی تشکیل دهنده بافت تاریخی شهر ماسوله مشتمل بر بیش از 350 خانه مسکونی می باشند که شاخص ترین ویژگی آنها همجواری آنهاست. این همجواری به گونه ای در نظر گرفته شده که باعث می شود تمام خانه ها زنجیروار و به هم پیوسته در امتداد خطوط توپوگرافی زمین قرار داشته باشند.هر واحد مسکونی نیز بین یک تا چهار طبقه دارد. بیش از 70% آنها به صورت دو طبقه احداث شده اند. به طور معمول پائین ترین طبقه غیرمسکونی بود و کاربرد آنها چون انبار و طویله بوده است. راهروی ورودی خانه نیز در این طبقه واقع می باشد. طبقات فوقانی نیز همه شامل فضاهای مسکونی بوده اند. طبقه پائین از مصالح سنگی و طبقات فوقانی از خشت بنا می شده است. این معماری به گونه سازگار با شرایط اقلیمی، توپوگرافیکی و اجتماعی فضاهای داخلی تقریباً یکسانی را شامل می شده اند.این فضاها عبارتند از اتاق اصلی، اتاق زمستانی، راهرو ورودی، فضای راه پله، انبار و دستشویی، کوچکترین خانه با مساحتی حدود 60 مترمربع در دو طبقه تمامی فضاهای فوق را شامل می شده و تفاوت آن با بزرگترین خانه حدود 300 مترمربع بوده تنها در تعداد فضاها و وجود بالکن (تالار) می باشد.در هر حالت آفتاب گیری ساختمان، هدایت سریع آب باران جاری شده بر بام، همجواری دقیق و متناسب با ساختمان های طرفین و چگونگی ارتباط با شارع عام مهمترین معیارهای طرح یک خانه بوده است. (پایگاه میراث فرهنگی ماسوله، 1390)
شبکه معابر
معابر مهمترین اندامهای سازنده کالبد شهر هستند که بر نحوه قرارگیری قطعات و نظم بافت تاثیر می گذارند. الگوی معبر بندی حاکم بر شهر ماسوله ارگانیک است، بدین معنا که تمامی معابر در پاسخ به نیازهای جابجایی پیاده و هماهنگ با شیب طبیعی ایجاد شده اند و برای کاهش میزان شیب در امتداد خطوط توپوگرافی قرار گرفته اند. معابر اصلی امتداد کلی شرقی – غربی دارند و در فواصل نسبتاً معین میان آنها ارتباط کلی شمالی جنوبی به صورت پلکانی وجود دارد. مسیرها کم عرض و باریک هستند و با توجه به ابعادشان تنها تردد پیاده در آنها امکان پذیر است. مسیرها تماما به هم متصل بوده و کلیت شهر را پوشش می دهند. (بنیاد مسکن و شهرسازی رشت 1390)
حمل و نقل
شهر دارای یک دسترسی اصلی سواره از سمت فومن است که مسیر آن با حاشیه سبز و جنگلی ارتفاعات مجاور تعریف می شود. این مسیر اصلی در محل پل اول عریض شده و فضای گسترده ای را به عنوان ورودی شهر پدید آورد. این ورودی عموما به عنوان پارکینگ نیز استفاده می شود.
دسترسی و ارتباطات
محور ارتباط فومن – ماسوله، دهستان آلیان و بخش سردار جنگل را به مرکز شهرستان برقرار می کند. این محور در مرکز بخش سردار جنگل “ماکلوان” دو شاخه شده که یکی به دهستان آلیان و دیگری به ماسوله منتهی می گردد. آآمحور فومن ماسوله در شهر ماسوله پایان می یابد. ادامه راه مذکور که ارتباط شهرستان فومن را به ماژلان فراهم می نماید به صورت نیمه تمام باقی مانده است. قابل ذکر است که در صورت شکل گیری محور مذکور بن بست شهر فومن در ضلع جنوب غربی از بین خواهد رفت.
تصویر ‏33: ماسوله در سال 1310
مأخذ: شهرداری ماسوله

نظام فعلی و سیمای عمومی محلات
شکل گیری و مرزبندی محلات در شهر ماسوله نمودی از روابط اجتماعی و تبعیت از شکل طبیعی زمین بوده است. در حال حاضر به واسطه مهاجرت و دگرگون شدن طبقه بندی های قومی – اجتماعی این مرز بندی ها کمرنگ شده اند. با این وجود یاد کردن از محلات با نام های پیشین همچنان در بین مردم بومی رایج است.
محله خانه بر: قدیمی ترین و بزرگترین محله ماسوله است که در قمست شرقی شهر قرار دارد. بیشتریت تعداد واحدهای متروکه و مخروبه در آن به چشم می خورد. موزه حیات وحش، مساجد و شماری از بناهای واجد ارزش تاریخی از عناصر هویت بخش این محله بشمار می آیند. سه مسیر سواره فرعی به این محله می رسند.
محله مسجد بر: در جنوب ماسوله و در کنار ورودی اصلی آن قرار دارد. با قرار گرفتن در کنار ورودی اصلی شهر از مناسب ترین دسترسی برخوردار است. تنها عنصر خدمات عمومی واقع در این محله مدرسه شهر است که در جنوب آن قرار دارد.
محله کشه سر: مرتفع ترین محله ماسوله است. دسترسی سواره به این محدوده امکان پذیر نیست.
محله ریحانه بر: در قسمت غربی شهر و در جوار رودخانه قرار دارد. مسیر اصلی تردد گردشگران در سطح شهر از جنوب این محله عبور می کند و دسترسی سواره به این محله از ورودی اصلی شهر میسر است. مسجد ضرات ابوالفضل و موزه مردم شناسی و چند واحد تجاری سوغات فروشی در آن قرار دارد.
اسد محله: در غرب بازار واقع شده است و ورودی اصلی بازار نیز در آن قرار دارد. همچنین ورودی آبشار به این محله وارد می شود. بیشترین زمین های خالی شهر به صورت پیوسته در این محله قرار دارند.

نقشه ‏33 : موقیت چشمه های طبیعی شهر ماسوله
بررسی نقش سیاستهای بهسازی شهری در تغییر و تحولات کالبدی شهر ماسوله
استاد راهنما : دکتر اکبر معتمدی مهر
ترسیم : سیامک فرهودی
بررسی نقش سیاستهای بهسازی شهری در تغییر و تحولات کالبدی شهر ماسوله
استاد راهنما : دکتر اکبر معتمدی مهر
ترسیم : سیامک فرهودی

منبع: طرح مهندسین مشاور شاران

قومیت
ساکنان ماسوله تالش هستند. براساس شواهد تاریخی، قوم تالش از اقوام باستانی گیلان به شمار می رود، اما بر سر اصلیت آن ها و اینکه بازمانده ی چه سلسله و خاندانی هستند میان پژوهشگران اختلاف نظر وجود دارد. بعضی مانند احمد کسروی تالشی ها را بازمانده ی کادوسیان می دانند. کلمه ی کادوس در اصل کادوش یا کادِش بوده است، از آنجا که بسیاری از متون تاریخی در گذشته از زبان یونانی ترجمه شده اند و در زبان یونانی “ش” وجود ندارد، کادوش در زبان یونانی به کادوس تبدیل و ثبت شده است. در طول زمان حرف “ک” به “ت” و “دال” به “ل” و در پی آن واژه ی کادوس به “تالوش” و سپس به “تالش” بدل گردیده است. در هر صورت با توجه به گوناگونی نظرات و ویژگی های نژادی و زبانی تالشی ها، هم می توان آن ها را از شاخه ی اقوام آریایی دانست و هم آن ها را از جمله بومیانی به حساب آورد که پس از راه یافتن آریایی ها به ناحیه ی شمال غرب ایران و در پی آمیزش و هم زیستی با نوادگان آریایی تبار به آرامی ویژگی های نژادی و زبانی آن ها را پذیرا شدند. تالشی ها گیلان امروزه در مساحتی حدود 3672 کیلومترمربع در شهرستان های آستارا، تالش، ماسال، صومعه سرا و فومن پراکنده اند و بیشتر از راه دام داری و زراعت زندگی می کنند. مرکز تالشان شهر تالش یا هشتپر است که در مسیر راه انزلی – آستارا میان کوه و دریا جای دارد. ورود و نفوذ مستمر اقوام ترک به سرزمین تالش، بزرگترین تهدید برای هویت قومی، فرهنگی و زبانی تالشی ها می باشد (فاخته، 1387: 35-33).
زبان
زبان مردم ماسوله زبان تالشی است. “این زبان با گویش ها و لهجه های مختلف در نواحی ساحلی، جلگه ای و کوهستانی باختر دریای کاسپی از ناحیه ی لنکران در خاک جمهوری آذربایجان تا سر تا سر پاره ی باختری استان گیلان رایج است. نواحی تالش، ماسال، شاندرمن، رضوان شهر، ماسوله و بخش کوه پایه ای و کوهستانی شفت و فومن از نقاط اصلی گستره ی زبان تالشی در باختر گیلان به شمار می روند. زبان تالشی تشابه زیادی با زبان های ایران باستان هم چون زبان اوستایی، پهلوی و مادی دارد و پژوهشگرانی چون دیاکونوف، میللر و یارشاطر بر این باورند که بقایای زبان مادی در زبان تالشی و تاتی کنونی محفوظ مانده است. پژوهش های زبان شناسان نشان می دهد که زبان تالشی گاه از زبان دری و پهلوی میانه هم به زبان های کهن تر ایرانی چون زبان مادی نزدیک تر است” (همان: 47).

مذهب
اهالی ماسوله مسلمانند؛ مذهبشان شیعه ی اثنی عشری است و اقلیت مذهبی در میان
آن ها وجود ندارد. در ماسوله شواهد محرزی دال بر رواج مهرپرستی، که از ادیان باستانی است، وجود دارد که این خود قدمت این شهر تاریخی را می رساند.
جمعیت
شاخص جمعیت در شهر ماسوله متفاوت از سایر نقاط شهری است به گونه ای که ماسوله به جهت جمعیت متغیرش که در ایام گردشگری به 15 – 20 هزار نفر می رسد می تواند در زمره شهرهای متوسط گیلان قرار گیرد. بدین جهت در اهداف شهری جمعیت سیال آن می باید مورد توجه قرار می گیرد (شهرداری ماسوله). براساس آمار موجود در سرشماری نفوس و مسکن جمعیت شهر ماسوله در سال 1335، 1942 نفر بوده که آمار آن در فاصله سالهای 1335 تا 1345 به 1626 نفر کاهش یافت یعنی نرخ رشد آن 8/1- بوده است. تا سال 55 تعداد جمعیت به 1166 نفر کاهش یافت که نرخ رشد سالانه آن در طی سالهای 45 تا 55، 2/3- بوده است، این تعداد تا سال 1365 به 1132 نفر رسید که نرخ رشد سالانه آن طی سالهای 1355 تا 1365 به 3/0- تغییر یافت، در سال 1375 جمعیت شهر ماسوله به663 نفر کاهش شدیدی داشت که نرخ رشد سالانه آن را در طی سالهای 65 – 75، 2/5- رسیده است، نهایتا در سال 1385 این آمار به 559 نفر تقلیل یافت و نرخ رشد سالانه آن به 69/1- رسید.
جدول ‏34 : آمار جمعیت
سال
تعداد
فاصله بین سالها
نرخ رشد سالانه به درصد
1335
1942


1345
1626
45 – 35
8/1-
1355
1166
55 – 45
2/3-
1365
1132
65 – 55
3/0-
1375
663
75 – 65
2/5-
1385
559
85 – 75
69/1-
مأخذ: مرکز آمار ایران 1385، سرشماری عمومی نفوس و مسکن
در مورد پیشینه جمعیت ماسوله رابینو که از سال 1906 تا 1912 میلادی یعنی سالهای 1285 تا 1291 ه.ش) در گیلان بسر برده آماری از جمعیت گیلان تهیه کرده بود که در آمار مزبور تعداد جمعیت نقاط مختلف گیلان و نیز خانوارهای ساکن در نقاط مزبور 3500 نفر بوده است که تعداد خانوار آن به 700 نفر می رسیده است. (گیلان اصلاح عربانی، 1374: 285).

جمعیت شاغلین شهر ماسوله
در سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1385 در زمینه اشتغال جمعیت شهری، تعداد جمعیت ده سال به بالا ساکن شهر ماسوله را بالغ بر 515 نفر برآورد کرد که 255 نفر از آنان وارد بازار کار شده اند و میزان فعالیت عمومی جمعیت شهر در حدود 5/49 درصد است. این ارقام نشان از میزان متوسط ظرفیت بالقوه فعالیت جمعیت شهر و میزان وابستگی اقتصادی آنان می باشد.
بر پایه اطلاعات در دسترس در سال 1385 تعداد شاغلان ساکن شهر ماسوله بر 234 نفر است که 162 نفر که 2/69 درصد از آنان مرد و 72 نفر (8/30 درصد) دیگر زن هستند، بر پایه این ارقام اولا سهم نسبی زنان در میان شاغلان شهر کم بوده و به ازای بیش از هر دو نفر شاغل زن می باشد. ثانیا اندازه میزان واقعی جمعیت شهر در حدود 4/45 درصد است که اندازه متناظر آن در میان مردان 5/62 درصد به مراتب بیشتر از آن برای زنان 1/28 درصد بوده و حاکی از آن است که شدت نسبی مشارکت واقعی مردان ساکن شهر در فعالیتهای اقتصادی بیش از دو برابر زنان شهر است. ثالثا دامنه تفاوت اندازه میزان فعالیت عمومی و میزان واقعی جمعیت شهر (5/49 درصد و 4/45 درصد نشان می دهند زیاد بودن نسبی میزان بیکاری جمعیت فعال شهر است. رابعا اندازه میزان فعالیت واقعی جمعیت شهر در سطح متوسطی قرار دارد و این امر موجب فشار نه چندان زیاد جمعیت بر شاغلان و کاهش پتانسیل درون زای نظام اقتصادی شهر برای رشد و توسعه می شود.
جدول ‏35 : اشتغال جمعیت برحسب جنش در سال 1385
شرح
مرد و زن
مرد
زن
مرد و زن
مرد
زن
مرد
زن
تعداد
سهم نسبی (درصد)
نسبت جنسی
جمیعت ده ساله و بالاتر
515
259
256
100
100
100
3/50
7/49
جمعیت فعال
255
182
73
5/49
3/70
5/28
4/71
6/28
شاغل
234
162
72
5/45
5/62
1/28
2/69
8/30
بیکار
21
20
1
41
7/7
4/0
2/95
8/4
جمعیت غیرفعال
254
75
179
3/49
9/28
9/69
5/29
5/70
محصل
64
34
30
4/12
1/13
7/11
1/53
9/46
خانه دار
126
1
125
5/24
4/0
8/48
8/0
2/99
سایر
64
40
24
4/12
4/15
4/9
5/62
5/27
اظهار نشده و نامشخص
6
2
4
2/1
8/0
6/1
3/33
7/66
سالنامه آماری استان گیلان، سال 1385، مرکز آمار ایران
نوع فعالیت و تعداد شاغلین کارگاهها
تفاوت الگوی توزیع تعداد کارگاهها برحسب تعداد کارکنان آنها در فعالیت های مختلف باعث می شود که متوسط تعداد کارکنان هر یک از کارگاههای این فعالیت نیز با یکدیگر فرق کند و از آن جمله متوسط تعداد کارکنان هر کارگاه فعال در شهر ماسوله در فعالیت بازرگانی 1/1 نفر فعالیت صنعتی – کارگاهی 2/1 نفر، سایر خدمات عمومی و اجتماعی و شخصی 8/0 نفر (مساجد بدون کارکنان در این گروه قرار می گیرد) فعالیتهای هتل و رستوران 7/1 نفر، فعالیتهای بهداشتی و درمانی 6 نفر، فعالیتهای آموزشی 3/10 نفر، فعالیتهای اداره امور عمومی 5 نفرف فعالیت آب، برق، گاز 5/2 نفر، فعالیتهای ساختمانی 8 نفر است.
جدول ‏36 : برآورد ساختار بخشی و رشته فعالیتی اشتغال در شهر ماسوله در سال 1385
ردیف
شرح
تعداد شاغلان
سهم نسبی (درصد)
1
کل
234
100
2
بخش کشاورزی
9
8/3
3
کشاورزی و دامپروری و…
9
8/3
4
شیلات
0
0
5
بخش صنایع و معادن
56
9/23
6
معدن
0
0
7
صنعت
31
2/13
8
آب و برق و گاز
6
6/2
9
ساختمان
19
1/8
10
بخش خدمات
165
5/70
11
عمده فروشی، خرده فروشی و…
32
7/13
12
هتل و رستوران
49
9/20
13
حمل و نقل و انبارداری و ارتباطات
3
3/1
14
واسطه گریهای مالی
5
1/2
15
مستغلات و خدمات کسب و کار
2
9/0
16
اداره امور عمومی و دفاعی
23
8/9
17
آموزش
32
7/13
18
بهداشت و درمان و مدد کاری اجتماعی
11
7/4
19
سایر فعالیتهای خدمات عمومی و اجتماعی و شخصی
8
4/3
20
نامشخص و اظهار نشده
4
7/1
مأخذ: برآورد مشاور سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1385 – مرکز آمار ایران
شاغلان برحسب نوع فعالیت
نتایج سرشماری کارگاهی سال 1381 نشان می دهد که کل کارگاههای شهر ماسوله 246 نفر مشغول کار بوده اند. این سرشماری، از کل شاغلان کارگاههای اقتصادی شهر ماسوله، تعداد 57 نفر در هتل و رستوران و اغذیه فروشی، 51 نفر در امور بازرگانی، 31 نفر در واحدهای آموزشی، 27 نفر در کارگاههای صنعتی، 20 نفر در واحدهای اداری و دولتی، 16 نفر در کارگاههای ساختمانی، 12 نفر در واحدهای بهداشتی و درمانی و بقیه در کارگاههای سایر فعالیتهای اقتصادی مشغول بکار می باشند. (شهرداری ماسوله 1390)

جدول ‏37 : شاغلان بخش های خدمات و صنعت در سال 1390
ردیف
نوع فعالیت اقتصادی
تعداد کارگاهها
تعداد شاغلان
1
تولید محصولات غذایی
11
23
2
تولید پوشاک
2
6
3
تولید کفش
4
14
4
تولید محصولات چرمی
5
11
5
تولید محصولات فلزی
5
8
6
تولید و انتقال و توزیع برق
1
2
7
تولید و توزیع و انتقال آب
1
3
8
تولید ساختمان
3
21
9
خرده فروشی
45
60
10
تعمیر کالاهای شخصی و خانگی
2
3
11
هتل و مسافرخانه و مهمانپذیر
18
36
12
رستوران و بوفه و اغذیه فروشی و…
26
39
13
حمل و نقل
1
1
14
مخابرات
2
5
15
واسطه گیری مالی
1
1
16
خدمات تحقیق و توسعه
1
7
17
سایر فعالیت های کسب و کار
1
1
18
اداره امور عمومی و…
4
20
19
آموزش ابتدایی
1
6
20
آموزش متوسطه
2
25
21
بهداشت و درمان
1
9
22
مدد کاری اجتماعی
1
3
23
سازمان های دارای عضو
13
8
24
فعالیت های فرهنگی
2
3
25
فعالیت های ورزشی و تفریحی
3
9
26
سایر فعالیت های خدماتی
3
8
کل کارگاهها
332
159
ویژگی های اقتصادی
رونق اقتصادی مستمر این شهر از مهمترین عوامل شکوفایی و رشد اجتماعی مردمان شهر تاریخی ماسوله بوده است. برقراری ارتباط بین سه منطقه همجوارگیلان، خلخال و زنجان از طریق تبادل کالا، پایه و اساس اقتصاد ماسوله را شکل می داده است. گیلکهای ساکن جلگه از شرق، ترکان ساکن کوهستان از غرب و ترکان ساکن فلات از جنوب، در بازار این شهر همواره در تردد بودند و به خرید و فروش محصولات محلی یکدیگر می پرداختند. وجود این مسافران و بازرگانان همیشگی و غریبه در ماسوله فرهنگ خاصی را در میان مردمان ساکن شکل داده است که خاص این منطقه می باشد. احداث راههای ماشین روی جدید بین شهرهای همجوار، به تدریج باعث خلوت شدن و از رونق افتادن راههای کوهستانی شد و به اقتصاد متکی به بازار آسیب جدی وارد آمد. این رکود طی 60 سال اخیر منجر به تعطیل شدن فعالیت های اقتصادی رشد و به ناچار گروه کثیری از مردم به مرور زمان شهر را ترک گفتند. سیر مهاجرت مردم به شهرهای بزرگ همجوار به گونه ای بوده، که 3500 نفر جمعیت ثابت سال 1325 تنها 599 نفر در سال 1388 باقی مانده است. (شهرداری ماسوله، 1390)
وضعیت موجود گردشگری در ماسوله
همان طور که ذکر شد امروزه، گردشگری تنها منبع درآمد اهالی ماسوله است و اقتصاد ماسوله کاملاً وابسته به آن است و از آنجا که دیگر فعالیت ها در ماسوله از رونق افتاده و برای ایجاد فعالیت و اشتغال محدودیت هایی در ماسوله وجود دارد، مسلماً برای دستیابی به پایداری اقتصادی باید در ماسوله گردشگری بیشتر مورد توجه قرار گیرد.
ماسوله بافت ارگانیک و سیمای شهری منحصر به فردی دارد، پیشینه ی تاریخی و ارزش های میراثی آن در خور توجه است. آب و هوای معتدل و مطلوبی دارد و تنوع بسترهای زیست محیطی کوه و جنگل پیرامون آن بسیارند. از این رو ماسوله همیشه مورد توجه مسافران و گردشگران بوده و منبع اصلی درآمد ساکنین، بر خدمات گردشگری استوار است. تعطیلات نوروزی شلوغ ترین روزهای ماسوله است و پس از آن در فصل های بهار و تابستان بازدیدکنندگان بیشتری دارد. تعداد گردشگران از فصل پاییز کاهش پیدا می کند و در زمستان به کم ترین مقدار می رسد. تقریباً تمامی مسافرین به ماسوله صرفاً برای تفرج های کوتاه مدت آن هم اکثراً از شهرهای بزرگ اطراف، چند ساعته سفر می کنند و تا قبل از تاریک شدن هوا باز می گردند. با این که تعدادی مهمان سرا و خانه ای مهمان پذیر در ماسوله وجود دارد، تمایلی به اقامت شبانه در آن دیده نمی شود. جاذبه های گردشگری ماسوله و بسترهای طبیعی پیرامون آن بسیار است که تا کنون معرفی و تبلیغ نشده اند. مسیرها پیاده روی و کوه نوردی بسیاری توأم با مناظر بسیار جذاب طبیعی به ازای هر چهار فصل وجود دارند که می تواند در جذب مسافران بیشتر مؤثر واقع شود. اصولاً مشکل گردشگری در ماسوله کاهش مسافرین در فصل های سرد سال با توجه به جذابیت های آن در پائیز و زمستان و عدم تمایل مسافران به اقامت شبانه در آن است. در عین حال که ضعف جامعه ی محلی در بهره برداری از فرصت جذب گردشگران بالقوه، رونق اقتصادی شهر را تا حدود بسیار زیادی کاهش داده است (طرح باغ اندیشه).
آب و هوای مطلوب ماسوله در تعطیلات، گردشگران زیادی را به خود جذب می کنند چه بسا بسیاری از گردشگران که عموماً گردشگران تفرجی محسوب می شوند در یک سال چندین بار به این شهر مسافرت کنند (هر چند در حد چند ساعت).
در سال 83 برای اولین بار پایگاه میراث فرهنگی ماسوله با همکاری سازمان میراث فرهنگی و گردشگری استان گیلان آمار گردشگری شهر ماسوله را تهیه کرد. این آمار تعداد گردشگران را در ایام نوروز سال 1384 نشان می دهد. براساس این آمار از روز 27 اسفند سال 1383 تا 15 فروردین 1384، 88239 نفر گردشگر توسط 22883 خودرو به شهر ماسوله سفر کرده اند.
بیشترین تعداد گردشگران در ماسوله مربوط به تعطیلات نوروزی و روز اوج، روز سیزدهم فروردین است (که به طور مثال در 13 فروردین 85 حدود 14000 گردشگر در این شهر حضور داشته اند) و بعد از این ایام در فصل تابستان خصوصاً مرداد و شهریور تعداد گردشگران در این شهر بیشتر از سایر مواقع سال است. در آمارگیری سال 1385، تعداد کل وسایل نقلیه، تعداد افراد وارد شده به شهر و تعداد وسایل نقلیه ی مانده در شب، مدنظر قرار گرفته شده اند (طرح باغ اندیشه).
صنعت
کارگاههای صنایع دستی که شامل 3 کارگاه گره چینی، یک کارگاه چموش دوزی، یک کارگاه چاقوسازی و یک کارگاه آهنگری در حال حاضر مشغول به فعالیتند.
کشاورزی
مردم ماسوله از ابتدا به علت توپوگرافی و شیب منطقه کشاورز نبودند، دامداری تا حدودی رونق داشت که در سالهای اخیر به علت ممانعت سازمان منابع طبیعی کاسته شد، باغداری که شامل تعدادی درخت های گردو است یافت می شود.
کاربری اراضی
به منظور شناسایی فعالیت غالب و به تبع آن نقش عملکردی شهر ماسوله، کاربری اراضی موجود به لحاظ تعداد و سطح و سهم آنها از کل مورد بررسی قرار می گیرند. مطالعات کاربری زمین نشان می دهد که 06/40 درصد از تعداد کل قطعات و 79/18 درصد از سطح قطعات شهر به کاربری مسکونی اختصاص دارد که نشان گر نقش غالب سکونتی آن است. تعدد واحدهای تجاری و پذیرایی نشان از اتکا عملکرد شهر بر درآمدزایی از کافه ها و رستوران ها و فعالیت خرید گردشی دارد. سهم بالای مساحت پارکینگ ها از کل شهر نیز بیانگر کثرت مراجعه به شهر ماسوله است. بیش از 5/12 درصد از مساحت قطعات شهر به زمین های خالی اختصاص دارد و تعدد بناهای مخروبه و در حال ساخت به لحاظ تعداد و مساحت چشم گیر است. سطح قابل توجهی از قطعات شهر به فضای باز و سبز، باغ و باغچه اختصاص دارد که نشان از پیوند شهر با طبیعت و سرسبزی آن است (مهندسین مشاور شاران- طرح جامع ساماندهی شهر ماسوله 1387).
جدول ‏38 : کاربری های غالب شهر ماسوله
کاربری اراضی
مساحت
سهم از مساحت کل (درصد)
کاربری اراضی
تعداد
سهم از مساحت کل (درصد)
باغ
31895
39/23
مسکونی
415
06/40
فضای سبز
27128
04/19
زمین
132
74/12
مسکونی
26766
79/18
تجاری
104
04/10
زمین
18623
07/13
باغچه
62
98/5
مخروبه
4969
49/3
مخروبه
61
89/5
پذیرایی
2766
94/1
در حال ساخت
32
09/3
در حال ساخت
2702
90/1
انبار
32
09/3
سایر
27599
38/19
سایر
198
11/19
جمع کل
142448
100
جمع کل
1036
100
منبع: طرح مهندسین مشاور شاران
ضمناً ادارات ماسوله شامل: شورای شهر، شهرداریف سازمان میراث فرهنگی و گردشگری، اداره ی آب و فاضلاب، اداره ی برق، اداره ی پست و مخابرات، مرکز بهداشت، بهزیستی، کلانتری و یک شعبه بانک صادرات می باشد.
امکان فرهنگی درون شهر ماسوله نیز بدین شرحند: کتابخانه ی عمومی به نام ارشاد در قسمت بازار، سازمان حفظ و توسعه ی پایدار در کفی بازار، موزه ی مردم شناسی واقع در اسدمحله (ریحانه بر)، موزه ی حیات وحش در محله ی خانه بر و همچنین دبستان شهید نوردی (نام اولین شهید ماسوله در جنگ تحمیلی) ماسوله که قبلاً با نام ایمان خوانده می شده و هنوز فعال است. قابل ذکر است دانش آموزان ماسوله ای در مقطع راهنمایی باید به مدارس راهنمایی که در مسیر ماسوله به فومن قرار دارند و یا مدارس راهنمایی فومن، بروند و در مقطع دبیرستان اکثراً به فومن می روند.
تاسیسات و تجهیزات زیربنایی شهر
برق
از سال 1343 برق ماسوله توسط یک دستگاه موتور مولد برق 36 ولت توسط شهرداری تامین می شد. اما در سال 1347 با توجه به فرسودگی این مولد یک دستگاه موتور مولد 125 کیلوولت کنار شهرداری نصب شد و به ساکنین انشعاب برق تعلق گرفت. تعداد مشترکین تا سال 1363، به بعد ماسوله به شبکه سراسری متصل شد و در حال حاضر دارای 6 ترانفسورماتور هوایی است. تا انتهای سال 84 در شهر 560 اشتراک برق وجود داشته که حدود 100 اشتراک آن متعلق به واحدهای تجاری و 450 عدد به واحدهای مسکونی تعلق دارند که در مواقع بار زیاد مصرف شبکه برق رسانی جوابگوی همگی مشترکین نمی باشد و تعدادی از آنها قطع برق دارند. فرسودگی شبکه نیز در مشکل فوق می افزاید. (شهرداری ماسوله 1390)
شبکه فاضلاب
شبکه فاضلاب ماسوله قدیمی ترین زیر ساخت این شهر است که قدمتش با شهر ماسوله برابری می کند. این شبکه دارای چندین خط اصلی است که فاضلاب و آب های سطحی را از زیر شهر عبور داده و به رودخانه می ریزد. شیوه دفع فاضلاب در ماسوله بدین گونه است که ابتدا فاضلاب در کانالهای نسبتا کم عرض و سرپوشیده که در زیر خانه ها تعبیه شده جریان پیدا می کند و سرانجام سپس به رودخانه می ریزد.
آب آشامیدنی
در گذشته آب آشامیدنی شهر توسط چشمه های موجود تامین می شده است. در سال 1345 اولین منبع آب شهر به حجم 240 مترمکعب احداث شد در حال حاضر آب از پشت زمین ورزش به این منبع رسانده می شود و پس از آن در شهر توزیع می شود. در حال حاضر تعداد 520 انشعاب آب لوله کشی در ماسوله وجود دارد که 424 عدد آن متعلق به واحدهای مسکونی و 65 عدد آن متعلق به واحدهای تجاری است. در حال حاضر منبع جدید با ظرفیت 1000 مترمکعب در بالا دست محله کشه سر و پایین جاده خلخال احداث شده است، لذا به دلیل فرسودگی شبکه آبرسانی و مشکلات تعویض لوله ها بدلیل توپوگرافی ترمیم آنها هزینه زیادی را می طلبد.
تلفن
شهر ماسوله از سال 1369 دارای 100 شماره شهری بوده است. گسترش شبکه تلفن ماسوله همچنان ادامه داشته، بطوریکه در فروردین 1385 دارای 513 تلفن شده که 55 خط آن متعلق به مشترکین تجاری و 405 خط آن متعلق به واحدهای مسکونی است.
گاز
شهر تاریخی ماسوله فاقد لوله کشی گاز شهری می باشد. استفاده از کپسول های گاز مایع و گرمایش از طریق سوزاندن چوب متداول می باشد.
تاسیسات و تجهیزات روبنایی شهر
آموزش و پرورش
ماسوله در دوره مشروطیت دارای مدرسه بوده است. اولین مدرسه در سال 1290 شمسی در زمان قاجاریه توسط شیخی به نام شیخ علی طالقانی تاسیس یافت که در ادامه کار مصادف با نهضت جنگل گردید. در سال 1293 شمسی اولین مدرسه دولتی بهنام «مدرسه ایمان» در ماسوله آغاز به کار کرد و کلاس های اول تا چهارم دایر گردید. در سال 1373 به دلیل مهاجرت، دبیرستان این شهرک تعطیل گردید. لازم به توضیح است که بعد از رشت ماسوله اولین شهر گیلان است که در آنجا مدرسه تاسیس گردید. در حال حاضر ماسوله دارای تنها یک مدرسه ابتدایی و راهنمایی می باشد. بنای دیگر مدرسه شهر نیز بصورت نیمه کاره رها شده است.
کتابخانه عمومی
همزمان با انقلاب مشروطیت و تقویت روحیه ی آزادیخواهی به همت مرحوم حاج زین العابدین روستا و مرحوم سید داود علوی با هزار جلد کتاب خطی تاسیس گردید و بعد از مدتی تعطیل شد.
در سال 1340 شمسی مجدداً کتابخانه ای به نام کتابخانه و قرائت خانه ملی ایجاد شد که تا قبل از پیروزی انقلاب دارای حدود 4000 هزار جلد کتاب بود.
در سال 1373 اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی گیلان در راستای فعالیت های فرهنگی اقدام به احداث مجتمع فرهنگی و کتابخانه عمومی در دو طبقه و با زیر بنای 700 مترمربع نمود. این مجتمع در 19 خرداد 1373 توسط وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی افتتاح گردید.
تربیت بدنی
تربیت بدنی در سال 1338 تشکیل شد و با یک سالن پینک پنگ و یک سالن کشتی شروع بکار کرد. در سال 1360 منحل و در سال 1369 مجددا شروع به فعالیت نمود. در حال حاضر ماسوله دارای یک زمین فوتبال و یک سالن ورزشی با 300 متر زیر بنا در ورودی شهرک می باشد که مورد بهره برداری قرار می گیرد.
مرکز درمانی
در سال 1322 شمسی در ماسوله شروع به فعالیت کرد و بعدها دارای درمانگاه شد که یک پزشک خارجی و دو بهورز و یک مامای محلی آن را اداره می کردند. در سال 1373 یکی از اهالی خیر ماسوله به نام سید طاهر روحانی اقدام به احداث مرکز بهداشت و درمان شبانه روزی در سه طبقه نمود که در سال 1374 توسط وزیر بهداشت و درمان افتتاح گردید، از آنجایی که شهر ماسوله دارای اهالی سالمند می باشد این مرکز نمی تواند پاسخگوی نیازهای آنان باشد.
مقایسه تعداد ورود گردشگران با سال های گذشته
با توجه به جدول زیر شاهد آمارگیری پایگاه میراث فرهنگی شهر ماسوله از ورود گردشگران هستیم، که براساس این آمار در نوروز 1385 نسبت به نوروز سال 1384 حدود 70 درصد افزایش در تعداد گردشگران را شاهد بودیم که در نوروز 1386 به دلیل عدم تخصیص اعتبار آمارگیری انجام نشد، پس از آن در نوروز 1387 نسبت به نوروز سال 1385 حدود 32 درصد افزایش تعداد گردشگر وجودداشت اما در نوروز 1388 نسبت به نوروز سال 1387 تعداد گردشگر، 15 درصد کاهش داشته است و همچنین در نوروز 1389 نسبت به نوروز سال 1388، تعداد گردشگر، 10 درصد کاهش داشته است.
جدول ‏39 : آمار ورود گردشگر 1384 – 1389
سال های آمارگیری
از تاریخ
تا تاریخ
تعداد روز
تعداد وسایل نقلیه
تعداد نفر وارد شده
آمارگیری نوروز 1384
27/12/1383
15/1/1384
18
22883
88239
آمارگیری نوروز 1385
29/12/1384
13/1/85
14
34250
141241
آمارگیری نوروز 1386





آمارگیری نوروز 1387
28/12/1386
17/1/1387
19
48750
206625
آمارگیری نوروز 1388
29/12/1387
16/1/1388
19
42861
176135
آمارگیری نوروز 1389
27/12/1388
15/1/1389
18
39168
155128
وضعیت و تجهیزات و امکانات گردشگری
بدون شک برای گسترش گردشگری در ماسوله و ترغیب گردشگران برای اقامت طولانی تر در شهر، باید امکانات کافی در اختیار مسافران باشد. وضعیت کنونی امکانات گردشگری ماسوله بدین شرح است:
1.رستوران ها و اغذیه فروشی ها: 11 باب از واحدهای تجاری ماسوله به این نوع فعالیت ها اشتغال دارند. مسائل مربوط به این نوع فعالیت ها در ماسوله عبارتند از:
الف- کیفیت نامطلوب خدمات نسبت به هزینه ی دریافتی؛
ب- سد معبر توسط میز و صندلی ها؛
ج- نبود تنوع غذایی.
2.چای خانه ها و قهوه خانه ها: 11 باب قهوه خانه و چای خانه در ماسوله وجود دارد قهوه خانه های ماسوله اماکن مناسبی برای گفتگو و تبادل اطلاعات و نظرات و گذر وقت هستند ویژگی های قهوه خانه ها و چای خانه های ماسوله را می توان به این صورت بر شمرد:
الف- غیربهداشتی بودن (حداقل در ظاهر)؛
ب- سد معبر توسط میز و صندلی ها؛
ج- نامطلوب بودن محیط و مبلمان؛
د- عدم تنوع در خدمات (طرح باغ اندیشه)
1.امکانات اقامتی: پنج گونه مرکز اقامتی در شهر ماسوله وجود دارند که به شرح زیر هستند:
الف- هتل ها شامل: هتل منفرد (هتل ماسوله)، دارای 22 اتاق دو تخته و 3 سوئیت – هتل مهران، دارای 9 اتاق و 3 سوئیت.
ب- سوئیت ها شامل: سوئیت نوید با ظرفیت 5 اتاق – سوئیت کامران با ظرفیت 2 اتاق – سوئیت کاظمی با ظرفیت 2 اتاق – سوئیت قدیمی با ظرفیت 3 اتاق.
ت- خانه های مهمان پذیر: تعداد 53 واحد مسکونی در سطح شهر دارای مجوز رسمی از شهرداری ماسوله هستند که بیشترین تعداد آن ها در اسد محلهو سپس ریحانه بر و خانه بر قرار دارند.
ث- محل های کمپینگ موجود در شهر امکان برپایی 30 تا 40 چادر را به دست می دهد. این محل ها در سه نقطه از شهر قرار دارند: فضای مقابل باغ رحمتی خواه – صفه ی بالادست پارک ماسوله – محوطه ی کنار جاده ی خاکی.
ج- مهمان سراها شامل: مهمان سرای فرمانداری – مهمان سرای استانداری – مهمان سرای میراث فرهنگی (طرح مهندسین مشاور شاران)
1.پارکینگ ها: در ماسوله مساحتی معادل 3200 مترمربع به پارکینگ اختصاص یافته است. در حال حاضر در این پارکینگ ها 350 خودرو توقف می کند. اما براساس ضوابط و استانداردهای رایج پارکینگ ها، این سطح حداکثر برای 150 تا 200 پارکینگ کافی است. از سوی دیگر تعطیلات نوروزی ماسوله با مشکل کمبود پارکینگ برای گردشگران مواجه است (طرح باغ اندیشه)
1.امکانات رفاهی: خدمات رفاهی در سطح شهر شامل موارد زیر می باشد:
الف- خدمات بانکی در شهر ماسوله توسط بانک صادرات – تنها بانک موجود – ارایه می شود.
ب- مرکز درمانی واقع در ورودی سواره ی شهر، خدمات بهداشتی و درمانی به گردشگران را به عهده دارد. همچنین 10 سرویس بهداشتی در سطح شهر پراکنده اند که یکی از آن ها غیرقابل استفاده است.
ت- امنیت شهر عمدتاً از طریق نظارت اجتماعی تأمین می شود. اما شکل رسمی این امر از طریق نیروهای انتظامی که در ورودی اصلی پیاده ی شهر استقرار دارد تأمین می گردد (طرح مهندسین مشاور شاران).
ماسوله از جمله نقاط شهری است که به لحاظ شاخص های کمی (شمار جمعیت) جایگاه شهری نیافته است، بلکه به سبب ارزش کیفی آن و جذب جمعیت سیال مفهوم شهر پیدا کرده است. شهر ماسوله با پذیرش بیش از 20 هزار نفر جمعیت سیال (بطور تقریب) در ایام گردشگری، می تواند در زمره ی شهرهای متوسط استان گیلان قرار گیرد. از این رو در برنامه ریزی شهر ماسوله علاوه بر ساکنان بومی کنونی، توجه به جمعیت سیال و در نهایت جمعیت هدف (مجموع جمعیت ساکن، شاغل و گردشگر) باید مورد توجه قرار گیرند. این در حالی است که شرایط اکولوژیکی ماسوله و محدودیت های محیطی آن، که می تواند موجب آسیب پذیری شهر ماسوله گردد از اهمیت بالایی برخوردار است.جایگاه والای شهر ماسوله به لحاظ گردشگری در مقیاس محلی، منطقه ای و بین المللی که مدیون هویت میراثی آنست، می باید با پاسخگویی به انتظارات برخاسته از حفظ هویت میراثی آن، در کنار تأمین نیازهای مشروح ساکنان بومی، به حفظ معانی اصلی هویت بخش شهر منتج شود. این معانی اصلی که آمیزه ای از تاریخ و طبیعت می باشند، می بایست به حل و فصل واقع بینانه ی توسعه، عمران شهری و گردشگری در ابعاد کیفی بپردازد. از این رو موارد زیر در توصیف و انکشاف جایگاه و نقش شهر ماسوله حایز اهمیت است:
الف) شاخص های کیفی در تعیین نقش گردشگری – تفریحی شهر ماسوله و به تبع آن جایگاه اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و…. شهر ماسوله؛
ب) برنامه ریزی و طراحی ماسوله با در نظر گرفتن حوزه ی پیرامونی آن به منظور افزایش ظرفیت گردشگری، غنای بیشتر امر گردشگری و اکوتوریستی در ابعاد و ایام مختلف مبنی بر اقامت موقت، روزانه و هفتگی در بلند مدت (طرح مهندسین مشاور شاران)
فصل چهارم
فصل چهارم

یافته های تحقیق
یافته های تحقیق

فصل چهارم : یافته های تحقیق
بررسی کاربری ها در وضع موجود شهر ماسوله ( پیمایش میدانی )
كاربري مسكوني: در حال حاضر در شهر ماسوله 354 واحد مسكوني وجود دارد كه تعدادي از آنها در بخشي از سال فاقد ساكن هستند. متوسط قطعات زمين مسكوني شهر ماسوله 76 مترمربع مي باشد كه نشان دهنده ريزدانگي و فشردگي بافت است.مهمترين ويژگي واحدهاي مسكوني شهر ماسوله نوع عملكرد آنها هستند،يكي عملكرد سكونتي براي مردم و ديگري عملكرد اقامتي براي گردشگران كه به صورت موقت است.بر اساس آمارموجود 16 از اين واحدها در حال حاضر مهمان پذير نيز هستند.
كاربري تجاري: شهر ماسوله بيش از 130 واحد تجاري دارد شامل واحدهاي تجاري بازار و رستورانها و چايخانه ها مي باشند. براساس اطلاعات ميداني تعدادي از اين واحدهاي تجاري فقط در ايام خاصي از سال فعال هستند كه منطبق بر تقويم گردشگري شهر است يعني فقط در فصل بهار و تابستان فعاليت اقتصادي دارند .
هتل و مهمانسرا: شهر ماسوله داراي 8 هتل و مهمانسراي خصوصي و 2 واحد مهمانسرابراي ميراث فرهنگي و شهرداري است. وجود اين هتل ها و مهمانسراها در شهري با اين وسعت و جمعيت نشان دهنده نقش غالب گردشگري آن است. هر چند وجود اين هتلها در شهر ضروري است اما توجه به اين نكته بسيار مهم است كه بخشي از درآمد ساكنين شهر وابسته به اقامت گردشگران در منازل آنها است و افزايش هت لها منجر به كاهش درآمد ساكنين از اين محل مي گردد.
اداري: در شهر ماسوله ادارات دولتي مختلفي استقرار يافت هاند كه مهمترين آنها پايگاه ميراث فرهنگي و شهرداري هستند . ديگر اين ادارات آب و فاضلاب، مخابرات، برق و …هستند.
فرهنگي: در ماسوله دو كاربري عمده فرهنگي وجود دارد يكي موزه و ديگري كتابخانه است. اين مراكز ميتوانند اهميت زيادي در ارتقاء فرهنگي ساكنين و جذب گردشگران داشته باشند.
آموزشی : در ماسوله يك مدرسه ابتدايي و يك مدرسه راهنمايي وجود دارد.هرچند با توجه به جمعيت شهر اين مدارس پاسخگوي نياز شهر هستند اما لازم است از نظركيفيت فضاهاي آموزشي ارتقاء يابد و با توجه به فرسودگي اين بناها مقاوم سازي و مرمت آنها ضروري است.از سوي ديگر مهمترين مشكل از نظر ساكنين كيفيت نامطلوب فضاهاي آموزشي و دسترسي نامناسب آنها است ، هر چند به تازگي مركز آموزش ابتدايي ماسوله تخريب و قرار است با مكان جديدي به اين فعاليت تخصيص يابد .
مذهبي: ماسوله داراي 11 مسجد و حسينيه است در هر محله ماسوله حداقل يك مسجد قرار دارد كه اهميت زيادي در شك لگيري مفهوم محله و هويت بخشي بافت دارند.
درماني: ماسوله داراي يك درمانگاه و يك مركز بهزيستي است كه پاسخگوي مراجعين هستند. اين مراكز نيازمند تجهيز به شبكه اورژانس كارآمد هستند كه بتوانند در صورت لزوم در اسرع وقت به ساكنين و گردشگران خدمات اورژانس ارائه كنند.
اراضي باير و باز: بخش وسيعي از اراضي شهري ماسوله (حدود 200 قطعه) اراضي باير و باز هستند كه پتانسيل بالايي در ايجاد كاربري هاي مورد نياز شهر دارند. 126 قطعه از اين اراضي باير محسوب مي شوند و سطحي معادل 9468 مترمربع را به خود اختصاص داده اند. اراضي باير عمدتاً اراضي هستند كه در بافت شهر هستند و قابليت ساخت وساز بالايي دارند و در حال حاضر پيوستگي فضايي شهر را خدشه دار نموده اند، همچنين 63 قطعه زمين باز وجود دارد كه اين اراضي عمدتاً در داخل بافت پر شهر قرار نمي گيرند و دانه بندي درش تتري دارند. اين اراضي سطحي برابر 6695 مترمربع را در بر مي گيرند.
مخروبه و متروكه: در ماسوله بيش از 100 قطعه زمين مخروبه و متروكه وجود دارد كه عمدتاً شامل كاربري هاي مسكوني و تجاري قديمي هستند.
ورزشي: در ماسوله تنها يك سالن ورزشي وجود دارد كه در ابتداي ورودي شهر قرار گرفته و ساكنين دسترسي مطلوبي به آن ندارند.
پارکینگ : در ماسوله 3200 متر مربع زمين به پاركينگ اختصاص يافته است.بررسي كامل پاركينگ ها در مطالعات شبكه دسترسي ارائه مي گردد.
انبار:در ماسوله 11 انبار وجود دارد اين انبارها مجموعاً 724 متر مربع مساحت دارند و 7/0درصد از مساحت ماسوله را در بر مي گيرند.
نظامي و انتظامی:شهر ماسوله داراي يك كلانتري است كه در ابتداي ورودي سوم ماسوله قرار گرفته است. اين كاربري مساحتي معادل 393 مترمربع را به خود اختصاص داده است و سيماي شهري نامطلوبي از نظر ملحقات و رنگ نما ايجاد كرده است.
سرويس بهداشتي:ماسوله داراي 4عدد سرويس بهداشتي است. ضرورت ايجاد سرويس هاي بهداشتي وجود تعداد زياد گردشگران در اين شهر است . اما متاسفانه مكان يابي نادرست سرويس هاي بهداشتي كيفيت محيط را در برخي موارد كاهش داده است.
چشمه:در ماسوله بالغ بر 16 چشمه وجود دارد كه در حال حاضر 10 عدد آن در حال استفاده هستند. با توجه به اينكه ماسوله از نظر تقسيمات اداري سياسي ، شهر محسوب مي شود ، اما بعضي خدمات در مقياس يك شهر در آن وجود ندارد كه مي توان به غسالخانه ، دبيرستان ، شعب بانك ها و … اشاره نمود . كه البته وجه تاريخي اين شهر امكان استقرار هر نوع فعاليت جديدي را مقدور نمي سازد.
نقشه ‏41 : کاربری وضع موجود
بررسی نقش سیاستهای بهسازی شهری در تغییر و تحولات کالبدی شهر ماسوله
استاد راهنما : دکتر اکبر معتمدی مهر
ترسیم : سیامک فرهودی
بررسی نقش سیاستهای بهسازی شهری در تغییر و تحولات کالبدی شهر ماسوله
استاد راهنما : دکتر اکبر معتمدی مهر
ترسیم : سیامک فرهودی

بررسی و تحلیل سیاست های بهسازی شهر ماسوله
احياء ، حفظ و مرمت بناها و بافت تاريخي ماسوله توسعه كالبدي از درون
سياست ، استحكام بخشي و مرمت ويژه بناهاي با ارزش قديمي
سياست ، استحكام بخشي و مرمت بازار تاريخي
سياست ، استحكام بخشي و بهسازي بناهاي معمولي مطابق با نيازهاي زندگي جديد .
سياست ، حفظ و تداوم شكل كالبدي بافت شبكه معابر و بناها
سياست ،حفظ اندازه دانه بندي ابعاد پلاك
سياست ، ترميم بافت از طريق نوسازي زمين هاي باير ، مخروبه و متروكه مطابق با اولويت هاي مداخله
(پيوستگي و محصوريت)
سياست ، باز تعريف يا بازنگري حد و حدود معابر در تركيب با خطوط مالكيت
سياست ،تعيين و ترسيم دقيق حريم كالبدي
سياست ، حفاظت و مرمت كالبد شهري ماسوله
برجسته سازي و سامان دهي عناصر اصلي سازمان فضايي
سياست ، برجسته سازي فضاهاي عمومي شهر
سياست ، برجسته سازي محيط پيرامونی شهر
سياست ، برجسته سازي ورودي هاي اصلي ماسوله
سياست ، برجسته سازي مسير اصلي ماسوله
سياست ، برجسته سازي بناها نشانه اي و محيط پيراموني آن ها ( كتاب خانه ، مساجد ، موزه و …
سياست ، مناسب سازي پيرامون ماسوله رودخان ( منظرسازي ) : حفظ و مناسب سازي سيماي شهري
حفظ و ارتقاي كيفي سيماي شهري
سياست ، تدوين يا بازنگري ضوابط نما براي ساخت و ساز هاي جديد ( سازه ، اندازه ها ، تناسبات ،
مصالح ، تقسيمات ، تزئينات و … )
سياست ، تدوين يا بازنگري ضوابط براي تابلو و ويترين مغازه ها
سياست ، تدوين يا بازنگري ضوابط براي كف سازي معابر و سطوح بام
سياست ، تدوين يا بازنگري ضوابط براي سايه بان مغازه ها
سياست ، تدوين يا بازنگري ضوابط براي الحاقات موقت و دائم روي نماها .
سياست ، نوسازي زمين هاي باير
سياست ، آواربرداري و نوسازي زمينهاي مخروبه
سياست ، اصلاح تيرها ، رشته سيم ها ، و انشعابات هوايي برق و تلفن (مكان يابي و طراحي مجدد تجهيزات)
سياست ، تدوين برنامه جمع آوري ، تفكيك و انتقال زباله
سياست ، طرح نورپردازي معابر و نماها
سياست ، اصلاح و مناسب سازي نماي بناهاي جديد خارج از اصول معماري بافت موجود
سياست ، طراحي محيطي حريم ماسوله رودخان به كمك روش هاي منظرسازي
مناسب سازي مبلمان شهري
سياست ، تدوين يا بازنگري ضوابط براي رديف گلدا نها ( معابر و پنجره ها )
سياست ، تدوين يا بازنگري ضوابط براي سايه بان معابر و كافه ها
سياست ، تدوين يا بازنگري ضوابط براي سطلهاي زباله
سياست ، تدوين يا بازنگري ضوابط براي سطلهاي گلدان هاي بزرگ و كوزه ها
سياست ، مكان يابي و طراحي تابلوهاي اطلاع رساني به ويژه در مورد مكان هاي خاص
سياست ، تدوين يا بازنگري ضوابط براي جانمايي ، شكل و اندازه نيمكتها و ميز و صندلي هاي كافه اي
تعيين و تجهيز چشم اندازهايي از اطراف به ماسوله و بلعکس
سياست ، تعيين و ترسيم دقيق حريم چشم اندازي
سياست ، ممنوعيت اكيد ساخ توساز بنا در حريم چشم اندازي
سياست ، مناسب سازي چشم انداز شبانه شهر و اطراف به كمك نورپردازي
سياست ، تامين روشنايي و نورپردازي در شب
سياست ، چاره جويي براي كاهش اثرات نامطلوب حجم و شكل پاركينگ بر چشم انداز ماسوله
اولويت اقدامات مرمت و ساخت وساز
مطالعات انجام گرفته نشان ميدهد يكي از مسائل مهم در شهر تاريخي ماسوله اولويت بندي در مرمت بناها و صدور مجوز ساخت وساز براي اراضي باير و متروكه است.
الف ) مرمت : آمار واطلاعات موجود نشان ميدهد درسا لهاي اخير تعداد زيادي از بناهاي ماسوله به روش هاي مختلف مشاركت مرمت شده اند . اما شرايط آب و هوايي ماسوله مرمت، حفظ و نگهداري بناهاي باارزش ماسوله را ضروري مي سازد. در اين بخش بر اساس ارز شهاي كالبدي و فرهنگي الوي تهاي مرمت مشخص خواهند شد .
معيارهاي مورد نظر در الويت بندي مرمت بناها شامل موارد زير است :
ارزش تاريخي بنا
استحكام وپايداري بنا
وضعيت مرمت بنا
ارزش عملكردي بناها
بر اساس موارد مذكور نقشه زير الويت هاي مرمت را نشان مي دهد.
نقشه ‏42 : اولویت مرمت در شهر ماسوله
بررسی نقش سیاستهای بهسازی شهری در تغییر و تحولات کالبدی شهر ماسوله
استاد راهنما : دکتر اکبر معتمدی مهر
ترسیم : سیامک فرهودی
بررسی نقش سیاستهای بهسازی شهری در تغییر و تحولات کالبدی شهر ماسوله
استاد راهنما : دکتر اکبر معتمدی مهر
ترسیم : سیامک فرهودی

ماخذ: طرح جامع
ب ) ساخت و ساز : وجود اراضي باز ، باير ، مخروبه و متروكه در ماسوله يكي از مسائل الويت دار ماسوله است . آلودگي بصري ، آسيب به بناهاي همجوار و نزول ارزش هاي مكاني از عوارض اين اراضي هستند . از سويي مسوولين شهر جهت صدور مجوز ساخت وساز براي اين اراضي معيار و شاخص مناسبي در اختيار ندارند . در اين بخش با توجه به ارزش هاي كالبدي و فرهنگي ماسوله اراضي اولويت اول ساخت وساز مشخص مي شوند. معيارهاي مورد نظر در اولويت بندي ساخت وساز شامل موارد زيرمی باشند:
اراضي باير ، مخروبه ، متروكه
هم جواري با بناهاي باارزش تاريخي ماسوله : يكي از علل آسيب ديدگي و تخريب بناهاي ماسوله همجواري با اراضي باير و مخروبه است .
قرارگيري در محدوده كالبدي و مسيرهاي اصلي : اهميت حفظ و انسجام كالبدي شهر تاريخي موجب شده تا سياست توسعه درونزا در ماسوله پيگيري شود. از اين رو تنها براي اراضي امكان ساخت و ساز وجود دارد كه در محدوده حريم كالبد تاريخي ماسوله هستند و همچنين به لحاظ نقش گردشگري ماسوله اراضي كه در ورود يهاي و مسير هاي منتهي به بازار هستند در الويت خواهند بود.
بهبود پيوستگي فضايي : اراضي باير و مخروبه ماسوله انسجام و يكپارچگي اين شهر تاريخي را مخدوش كرد هاند از اين رو اراضي كه ساخت وساز در آنها تواند كيفيت فضايي ماسوله را ارتقا بخشد در الويت مداخله هستند . در صورتي كه اين اراضي مساحتي بين60 تا 100 مترمربع دانه بندي متداول در ماسوله داشته باشند در اولويت اول قرار گیرد.
بررسی نقش سیاستهای بهسازی شهری در تغییر و تحولات کالبدی شهر ماسوله
استاد راهنما : دکتر اکبر معتمدی مهر
ترسیم : سیامک فرهودی
بررسی نقش سیاستهای بهسازی شهری در تغییر و تحولات کالبدی شهر ماسوله
استاد راهنما : دکتر اکبر معتمدی مهر
ترسیم : سیامک فرهودی
نقشه ‏43 : اولویت ساخت و ساز
ماخذ : طرح جامع
طرح هاي بهسازی و ساماندهی کالبدی شهر ماسوله
منظرسازي پيرامون رودخانه ( منظرسازي )
برجسته سازي فضاهاي عمومي شهر ( بازار، بام كتابخانه، امام زاده و …)
تعيين حرائم قانوني زيست محيطي،چشم اندازي وكالبدي
مكان يابي نقاط كانوني و گستره هاي بصري شهر ماسوله
پاركينگ ( جانمايي و طراحي )
مناسب سازي مبلمان شهري
نورپردازي
طرح شماره یک : منظرسازي پيرامون رودخانه
الف : خلاصه وضع موجود
ماسوله رودخان لبه جنوبي شهر را تشكيل داده و در ميان دره جاري ست. به لطف ارزش هاي زيست محيطي به وجود آمده طرفين رودخانه، و چشم اندازهاي زيبا مانند آبشارها و رديف هاي درختي پيرامون آن، ماسوله رودخان يكي از مهم ترين عناصر منظرساز داخل و حتي خارج از حريم ماسوله به شمار مي رود. بنابراين محافظت، رسيدگي و منظرسازي حاشيه سرسبز و زيباي ماسوله رودخان از اهميت بسياري برخوردار است. اين لبه مهم و طبيعي شهر ماسوله كه نقاط اصلي ورود به شهر نيز در امتداد آن قرار دارند، اصل يترين راه دس ترسي به شهر ن يز محسوب شده و جريان تردد بالايي در آن وجود دارد.
ب : سياست هاي بهسازی و ساماندهی راهبردي
سياست ، مناسب سازي پيرامون ماسوله رودخان به كمك رو شهاي منظرسازي.
سياست ، طراحي محيطي پيرامون ماسوله رودخان به كمك روش هاي منظر سازي.
سياست ، ارتقاي كيفي محيط پيرامون منابع و ارزش هاي زيست محيطي ماسوله
سياست ، جمع آوري و انتقال نخاله هاي ساختماني و قطعات بزرگ بتني انباشته شده طرفين ماسوله رودخان.
سياست ، ممنوعيت اكيد ساخت و ساز در حريم ماسوله رودخان.
سياست ، اصلاح يا احداث مجدد پل ورودي بر ماسوله رودخان با توجه به نكات ايمني و بستر سيل خيز رودخانه.
سياست ، مكان يابي نقاط مستعد و ايمن حاشيه رودخانه براي توقف كوتاه مدت گردشگران.
سياست ، هدايت طرح هاي منظر سازي با توجه به بستر طبيعي و ارزش هاي زيست محيطي (حاشيه رودخانه)
ج : اصول اجرا
شادابي و سرزندگي لبه طبيعي رودخانه به عنوان اكوسيستم زنده و بسيار حياتي براي كل منطقه.
نقش گردشگري فراغتي حاشيه رودخانه.
فضاي سبز جذاب و شاداب
انطباق دسترسي ها، سازه و مصالح مصرفي پل ها در تقاطع با بستر طبيعي رودخانه.
ارتباط بصري با نشانه هاي موجود در ماسوله از سمت رودخانه.
حداكثر هماهنگي طراحي حاشيه رودخانه با عوارض طبيعي، چش ماندازهاي گياهي و سيماي شهري ماسوله .
حس كامل پيوستگي و تداوم كناره هاي ماسوله رودخان علي الخصوص در گذر از لبه جنوبي شهر ماسوله
طرح شماره دو: برجسته سازي فضاهاي عمومي شهـر ( بازار، بام كتابخانه، امام زاده و …)
الف : خلاصه وضع موجود
شهر تاريخي ماسوله به واسطه شكل ارگانيك و مطبق آن، مملو از فضاهاي شهري متنوع است .اين فضاها بسته به موقعيت قرارگيري شان در سازمان فضايي اهميت پيدا مي كنند و به همين دليل محدوده ها و نقاط اصلي فعالي تهاي عمده شهر به شمار مي روند . سرزندگي شهر ماسوله و مخصوصاً در روزهاي تعطيل و هجوم گردشگران بيشتر در اين نقاط به چشم مي خورد .ورودي هاي اصلي، محدوده بازار و گذرها و ميدانچه هاي ميان آن، كتاب خانه و سقف آن كه درست در ميان بازار قرار دارد، امامزاده و مساجد هر محله كه در نقشه چارچوب طراحي شهري نشان داده شد ه اند، از اين دسته فضاها به شمار مي روند. حفظ و مرمت ساختار كالبدي و فضايي از اهداف اصلي برنامه راهبردي تعيين شده است.
ب : سياست هاي بهسازی و ساماندهی راهبردي
سياست ، برجسته سازي فضاهاي عمومي شهر
سياست ، برجسته سازي ورودي هاي اصلي و فرعي
سياست ، برجسته سازي بناهاي نشان هاي و محيط پيراموني آن
ج : اصول اجرا
زيبايي عناصر كيفي فضا ( ساختمان، كف سازي، الحاقات، نماسازي و …)
هماهنگي عناصر كيفي با اسلوب معماري ماسوله
كاربست مصالح بومي
كاربست الگوهاي تزئيني بومي در طراحي و اجراي عناصر كيفي
حداقل مداخله حجمي در بافت و حد متعادل ساخ توساز براي تعريف ورودي ها
حداكثر استفاده از زمين هاي باير و مخروبه
طرح شماره سه : تعيين حرائم قانوني زيست محيطي،چشم اندازي وكالبدي
الف : خلاصه وضع موجود
شهر ماسوله و محيط پيرامون آن پيوسته مورد تعرض قرار مي گيرد، دست گاه هاي دولتي، اشخاص حقيقي و متوليان شهري عمده ترين معارضين به ماسوله و محيط پيرامون آن به شمار مي روند. ابهام در حوزه قانوني شهر و تركيب متنوعي از متوليان امور با سلايق و منافع مختلف، تبعات جبران ناپذيري براي شهر به بار آورده است. فقدان خواسته هاي قانوني متصل به حريمي مشخص كه چندوچون اقدمات عمراني را در ماسوله و اطراف آن هدايت و نظارت كند، تبعات منفي بسياري را براي شهر ب هوجود آورده است. اين مشكل چند وجه دارد :
ابهام در محدود ههاي حريم
ابهام در جايگاه قانوني حريم موجود و دستگاه اجرايي و نظارتي
ابهام در تركيب كلي اقدامات مجاز و غير مجاز
ابهام در ضرورتها و اولويتهاي موضوعي مؤثر در ترسيم حريم و تدوين ضوابط
تعدد متوليان تصميم گير براي ماسوله و پيرامون آن
ب : سياست هاي بهسازی و ساماندهی راهبردي
سياست ، تعيين و ترسيم دقيق حريم كالبدي و ضوابط مربوطه
سياست ، حفاظت و مرمت كالبد شهري ماسوله
سياست ، تعيين و ترسيم دقيق حريم چشم اندازي و ضوابط مربوطه
سياست ، ممنوعيت اكيد ساخت وساز بنا و اقدامات عمراني بزرگ در حريم چش ماندازي
سياست ، تعيين و ترسيم دقيق حريم زيست محيطي ماسوله و ضوابط مربوطه
سياست ، ممنوعيت اكيد مصرف منابع در حريم زيست محيطي ماسوله
سياست ، تهيه سند حرائم ماسوله براي تصويب در مراجع ذيصلاح قانوني
ج : اصول اجرا
كليت كالبدي شهر ماسوله با توجه به سياست توسعه كالبدي شهر از درون مبناي ترسيم حريم كالبدي شهر محسوب ميشود.
هر آن چه كه از ماسوله به سوي ارتفاعات اطراف ديد داريم مبناي ترسيم حريم چشم اندازي محسوب مي شود.
هر آن چه كه شهر و محيط پيراموني كالبدي و چشم اندازي ماسوله را تحت تأثيرات مستقيم زيست محيطي قرار مي دهد مبناي ترسيم حريم زيست محيطي شهر محسوب مي شود.( عوارض زمين، پوشش گياهي، منابع طبيعي، خطرات طبيعي، اقدامات مخرب محيطي مرتبط با شهر و …)
جايگاه قوي و قانوني محدود ههاي فوق در اسناد هدايت و توسعه شهر ماسوله با توجه به زمينه هاي حقوقي و اجرايي مراجع قانوني و تصميم گير و همين طور، مفاهيم موجود در محيط حقوقي كشوري و استاني.
انطباق موضوعي و مفهومي حريم هاي سه گانه با تعاريف جديد وزارت كشور از محدوده هاي شهري.
طرح شماره چهار : مكان يابي نقاط كانوني و گستره هاي بصري شهر ماسوله
الف : خلاصه وضع موجود
موقعيت ممتاز شهر ماسوله در ميان بستر طبيعي دره ماسوله رودخان و نيز شكل ارگانيك و پلكاني آن، هويت محلي آن را شكل داده اند . سرتاسر ماسوله و محيط پيرامون آن مملو از چشم اندازهاي بسيار دلپذير به اطراف است. اين چشم اندازهاي زيبا از ماسوله به اطراف و بالعکس كه به لطف شيب تند دره و پوشش گياهي انبوه پيرامون به وجود آمده اند، تنوع بسياري دارند . ميتوان از اين تنوع به نفع ارتقاي جذابيت هاي بصري ماسوله بهره گرفت . چشم اندازهاي به دقت انتخاب شده اي كه هريك منظره اي متفاوت و جذاب رو به ماسوله دارند به جذابيت هاي گردشگري ماسوله مي افزايند و نحوه پراكندگي آن ها در ارتفاعات اطراف به طولاني شدن مدت بازديد كنندگان از شهر كمك مي كند.
ب : سياست هاي بهسازی و ساماندهی راهبردي
سياست ، مكان يابي و تجهيز كانو ن ها و گستره هاي بصري رو به زيبا ترين چشم اندازهاي كالبدي و طبيعي
سياست ، مكان يابي و تعيين نقاط چشم اندازي مسلط
ج : اصول اجرا
تنوع در زاويه، اندازه و فاصله ديد ميان چشم اندازهاي مختلف رو به ماسوله از ارتفاعات اطراف.
فواصل مناسب براي رده هاي سني مختلف گرد شگران. اندازه معقول و متناسبي از ميزان پياده روي روي شيب و يا مسيرهاي پلكاني به سمت نقاط چشم اندازي
جذابيت نقاط چشم اندازي به عنوان ايست گاه هاي توقف كوتاه براي عكاسي و فيلم برداري.
جذابيت مسيرهاي پياد هروي به طرف نقاط چشم اندازي
حداقل تخريب و آثار زيانبار محيطي
حداكثر هماهنگي با خصوصيات طبيعي ( عوارض، پوشش گياهي و …)
طرح شماره پنج : پاركينگ ( جانمايي و طراحي )
الف : خلاصه وضع موجود
مسئله پاركينگ و توقفگاه سواري ها در ماسوله از حساسيت بالايي برخوردار است و بر سر چگونگي آن، ميان مسئولين شهر توافقي وجود ندشته و هميشه بحث انگيز بوده است . از طرفي ظرفيت فعلي پاركينگ هاي ماسوله براي روزهاي شلوغ تعطيلات نوروزي و رو زهاي پر رفت وآمد اواخر تابستان، به شكل قابل ملاحظه اي ناكافيست. نتيجه كار اختلاط شديد ترافيك سواره با جريان تردد پياده هايي ست كه ناچارند سواري خود را در فواصل دورتر و در امتداد جاده منتهي به ماسوله پارك كنند. اين اختلاط باعث درهم ريخته گي و بي نظمي ورودي اصلي ماسوله مي شود به طوري كه در برخي روزها و از ساعتي به بعد از ورود سواري ها به ماسوله جلوگيري مي شود. احداث پاركينگ هاي كافي براي اهالي و بازديد كنندگان از شهر يكي از نيازهاي اوليه شهر به نظر مي رسد و براي رفع آن راه هايي چون احداث پاركينگ طبقاتي با مصالح سنگين مطرح شده است . اين
پاركينگ ها با توجه به خصوصيات و شمايلي كه دارند، به هيچ وجه در زمينه معماري روستايي و محيط طبيعي ماسوله جايي نداشته به منظر و محيط پيرامون شهر آسيب هاي جدي مي رسانند . از اين رو چاره انديشي براي چگونگي رفع اين نياز بسيار حياتي ماسوله، سياست گذاري شده است.
ب : سياست هاي بهسازی و ساماندهی راهبردي
سياست ، جاره جويي براي كاهش اثرات نامطلوب احداث پاركينگ هاي موردنياز بر چشم انداز ماسوله به كمك روش هاي طراحي معماري.
سياست ، برآورد، مكان يابي، طراحي و احداث مقدار پاركينگ موردنياز.
سياست ، مناسب سازي و جانمايي مجدد ايس تگاه هاي ميني بوس و اتوبوس در موقعيت ورودي هاي اصلي.
ج : اصول اجرا
توزيع تعداد موردنياز پاركينگ ها در اطراف ماسوله در دسته هاي چندتايي
استقرار پاركينگ ها در ارتباط با عناصر سازمان فضايي و دسترسي هاي اصلي شهر
احداث پاركينگ هاي مطبق ، شبيه به معماري ماسوله
حداقل آسيب به محيط زيست ، پوشش گياهي و عوارض طبيعي
مديريت كارآمد پاركينگ ها در روزهاي شلوغ
حداكثر هماهنگي با عوارض طبيعي، چش ماندازهاي گياهي و سيماي شهري ماسوله .
امنيت حداكثر در پاركينگ ها براي محافظت از اموال گردشگران .
طرح شماره شش : مناسب سازي مبلمان شهري
الف : خلاصه وضع موجود
اقليم كوهستاني ماسوله، بازاريان، كافه داران و رستوران هاي شهر را واداشته تا براي آسايش گردش گران، اقدام به پوشاندن بخشي از گذرها با رو شهاي ابتدايي پلاستيك، طناب و سنگ اقدام كنند. اين شكل از پوشش سقف از طرفي به لطف رنگ هاي شاد، تنوع بصري مطلوبي ايجاد كرده و از طرفي ديگر به دليل اجراي ابتدايي و نامناسبي كه دارند، زشت و بدمنظره ديده ميشوند . مضاف بر اين كه به خوبي مهار نشده و چندان استوار به نظر نمي رسند.
از طرف ديگر وضعيت ديگر عناصر مبلمان شهري ماسوله چندان مطلوب نيست كه از آن جمله مي توان به شكل و اوضاع ناهماهنگ گلدان ها و كوزه ها، كف سازي ها، مجسمه ها، ميز و صندليها،تابلوهاي راهنما اشاره كرد.
ب : سياست هاي بهسازی و ساماندهی راهبردي
سياست ، تدوين يا بازنگري ضوابط براي رديف گلدانهای پنجره ای
سياست ، تدوين يا بازنگري ضوابط براي ساي هبان معابر و كاف هها.
سياست ، تدوين يا بازنگري ضوابط براي سطلهاي زباله
سياست ، تدوين يا بازنگري ضوابط براي گلدان هاي بزرگ و كوزه ها.
سياست ، مكان يابي و طراحي تابلوهاي اطلا عرساني ب هويژه براي مكان هاي خاص
سياست ، تدوين يا بازنگري ضوابط براي جانمايي، شكل و اندازه نيمكت ها و ميز و صندلي هاي كافه ها.
ج : اصول اجرا
هماهنگي شكل، اندازه و جنس گلدان هاي جلوي پنجره ها.
هماهنگي نوع و اندازه گُل هاي تزئيني جلوي پنجر هها.
هماهنگي شكل و اجراي ساي هبان هاي معابر.
سادگي روش ساخت و اجراي ساي هبان هاي معابر.
سازه ساده و ك مهزينه براي نصب و جمع آوري سايه بان هاي معابر كه به بدنه ساختمان ها مهار مي شوند.
حداقل آسيب به بدنه ساختما نها در اجرا و نصب ساي هبان هاي معابر.
تنوع در رنگ پارچه هايي كه براي سايه بان معابر استفاده مي شوند.
استحكام سايه بان ها براي شرايط مختلف جوي
اندازه مناسب براي سطل هاي زباله واقع در معابر
تنوع در شكل و اندازه سطل هاي زباله به منظور تفكيك زباله ها
سادگي در ساخت سطل هاي زباله در عين هماهنگي با اسلوب معماري بومي ماسوله
بهترين مكان براي نصب سلطل هاي زباله با توجه به حجم تردد عابرين در روزهاي مختلف سال.
اندازه مناسب براي تابلوهاي اطلاع رساني
جنس، رنگ و شكل متناسب تابلوهاي راهنما با معماري و محيط زيست ماسوله.
علائم و قلم فارسي و انگليسي متناسب با هويت تاريخي ماسوله .
بهترين مكان براي استقرار تابلوهاي راهنما با توجه به حجم تردد عابرين در روزهاي مختلف سال.
طرح شماره هفت : نورپردازي
الف : خلاصه وضع موجود
از عوامل بسيار تاثيرگذار بر سيماي شهري ماسوله مي توان به محوطه آرايي فضاهاي همگاني و نورپردازي شهر اشاره كرد. چرا كه با حداقل اجزا ميتوان فضا را براي فعاليت انساني مهيا كرد. نورپردازي از عوامل موثر در تامين ايمني و امنيت نيز به شمار مي رود كه با توجه به نقش گردشگري ماسوله از مهمترين خصوصيات مكان هاي جاذب توريست خواهد بود. از سوي ديگر مي توان با نورپردازي مناسب، به شكل گيري تصوير ذهني خاص ماسوله درشب نيز كمك كرده و با شاخص كردن مكان هاي خاص چون امام زاده، كتاب خانه و مسيرها، خوانايي بافت شهري ماسوله را ارتقا داد.
ب : سياست هاي راهبردي
سياست ، مناسب سازي چشم انداز شبانه شهر به كمك نورپردازي .
سياست ، تامين روشنايي و نورپردازي در شب
سياست ، افزايش ظرفيت برق رساني.
سياست ، اصلاح تيرها، رشته سيم ها و انشعابات هوايي برق و تلفن
سياست ، نورپردازي معابر .
ج : اصول اجرا
روشنايي كافي معابر براي تامين ايمني و امنيت.
نورپردازي بناهاي مهم در بافت ماسوله.
روشنايي كافي براي فضاهاي همگاني و پيرامون چشمه ها، حاشيه رودخانه و پارك.
چشم انداز مناسب تاسيسات برق رساني و سيم ها و تيرهاي رها شده در سطح معابر ماسوله.
نظام كاربري و فعاليت
در برنامه ريزي شهري تخمين و برآورد سطوح خدماتي و فعالي تهاي شهري براساس گروههاي هدف صورت ميگيرد و نظام برنامه ريزي كاربري زمين در شهر ماسوله با تكيه بر ايجاد خدمات مورد نياز گردشگران و جمعيت ساكن استوار است. در واقع ويژگي هاي خاص شهر ماسوله از نظر ارزشهاي تاريخي و معماري نيازمند نظام برنامه ريزي ويژه اي براي ماسوله است. در اين روش مطالعات ظرفيت سكونت، كاربري اراضي پيشنهادي و خدمات گردشگري به موازات پيش خواهند رفت.از اين رو در ابتدا با توجه به ظرفيت جمعيت پذيري و گردشگري ماسوله جمعيت بهينه (ساكن وگردشگر) مشخص خواهد شد.
از سياست هاي طرح ساماندهي و بهسازی ، حفظ و تثبيت جمعيت در شهر ماسوله و نيز حفظ ساختار كالبدي ماسوله و عدم گسترش شهر در محيط طبيعي پيرامون است .
اين سياستها منجر به شكل گيري راهبرد توسعه از درون مي گردد. در واقع سياست توسعه كالبدي ماسوله مبني بر ساخت و ساز مطابق با الگوي معماري بومي شهر در اراضي باير، مخروبه است .از اين رو با رويكرد توسعه از درون و در نظر داشتن تعداد و مساحت اراضي موجود بايستي حداكثر بهره برداري از اين اراضي صورت گيرد در واقع حداكثر بهر ه برداري به مفهوم ساخت ابنيه با طبقات زياد و يا ايجاد كاربري هاي صرفاً درآمدزا در شهر نيست بلكه به مفهوم استفاده بهينه از اين اراضي در راستاي اهداف طرح ساماندهي ميباشد.بررسي و امكان سنجي كاربري اين اراضي نشان ميدهد در بخش هاي مسكوني شهر بايستي اين اراضي به كاربري مسكوني و مهمانپذير اختصاص يابند و در بخش مركزي شهر و اطراف بازار استفاده بهينه از اين اراضي شامل ايجاد فعاليت هاي جاذب گردشگري و خدمات عمومي مورد نياز ساكنين است.
از مهمترين عوايد سياست توسعه از درون در شهر ماسوله ميتوان به موارد زير اشاره كرد.
حفظ ارزش هاي زيست محيطي ماسوله و جلوگيري از آلودگي و تخريب محيط زيست
ايجاد خدمات مورد نياز گردشگران و جمعيت ساكن در اين اراضي
عدم گسترش شبكه هاي زيرساختي در پيرامون
حفظ و ارتقاء كيفي سيماي شهري موجود (پيوستگي فضايي)
جلوگيري از روند تخريب ابنيه مجاور با اراضي باير و مخروبه
مرمت ابنيه
با توجه به ارزش هاي كالبدي تاريخي ماسوله ، شهرداري و پايگاه ميراث فرهنگي با مشاركت مردم سعي در مرمت و حفظ ارزش هاي تاريخي ماسوله و مرمت بناهاي مسكوني ساكنين داشته اند .نقشه ذیل، پراكندگي انواع مرمت در ماسوله را نشان مي دهد . هرچند تا كنون 5/45 درصد از بناهاي ماسوله مرمت شده اند اما كماكان تعدادزيادي بنا هستند كه نياز فوري به مرمت دارند .ضمناً با توجه به شرايط جوي ماسوله و ويژگي هاي اقليمي ، هزينه نگهداري و حفظ بناهاي ماسوله بالا به نظر مي رسد و لازم است مديريت شهري ، جهت تامين اين هزينه ها به منابع درآمدي پايداري دست يابد .
يكي از مهمترين نقاط آسيب پذير بناهاي ماسوله بام آنها محسوب مي شوند . بام بناها از يك سو به عنوان گذر داراي فرسايش است و از سوي ديگر تحت تاثير باران و برف قرار دارد . به همين جهت يكي از مهمترين اقدامات مرمت در ماسوله تا كنون مرمت بام بناها بوده است . مرمت بام به دو روش صورت مي پذيرد .روش اول كه روش سنتي مرمت محسوب مي شود ، مطابق با الگوي بومي معماري ماسوله است و الگوي دوم روشي جديد محسوب مي شود . مسلماً مرمت به روش سنتي بسيار ارزشمندتر از روش هاي جديد است ، نبود مصالح مورد نياز ،استادكاران اصيل و زمان زياد اين نوع مرمت از مشكلات اين نوع مرمت محسوب مي شوند .
نقشه ‏44 : وضعیت مرمت ابنیه در شهر ماسوله
بررسی نقش سیاستهای بهسازی شهری در تغییر و تحولات کالبدی شهر ماسوله
استاد راهنما : دکتر اکبر معتمدی مهر
ترسیم : سیامک فرهودی
بررسی نقش سیاستهای بهسازی شهری در تغییر و تحولات کالبدی شهر ماسوله
استاد راهنما : دکتر اکبر معتمدی مهر
ترسیم : سیامک فرهودی

نقشه ‏45: ابنیه مرمت نشده شهر ماسوله
بررسی نقش سیاستهای بهسازی شهری در تغییر و تحولات کالبدی شهر ماسوله
استاد راهنما : دکتر اکبر معتمدی مهر
ترسیم : سیامک فرهودی
بررسی نقش سیاستهای بهسازی شهری در تغییر و تحولات کالبدی شهر ماسوله
استاد راهنما : دکتر اکبر معتمدی مهر
ترسیم : سیامک فرهودی

ماخذ : طرح جامع
ظرفيت نهايي جمعيت ساكن در ماسوله
تعيين ظرفيت جمعيت پذيري شهر ماسوله براساس سياستهاي كالبدي و جمعيتي و گردشگري صورت مي گيرد. در بخش سياست هاي كالبدي ذكر شده شهر ماسوله داراي توسعه از درون خواهد بود و امكان توسعه ماسوله با توجه به شرايط ويژه تاريخي و حفظ محيط زيست در پيرامون وجود ندارد. از اين رو با محاسبه تعداد واحدهاي مسكوني در آينده ميتوان ظرفيت نهايي سكونت در ماسوله را محاسبه نمود.
در جدول زير اراضي فاقد كاربري مشخص شده اند:
جدول ‏41 : اراضی فاقد کاربری شهر ماسوله
کاربری
تعداد
مساحت
مخروبه
70
4483
بایر
126
9468
اراضی باز و باغچه
63
6693
متروکه
37
2142
در حال ساخت
30
1473
در حال مرمت
9
625
نقشه ‏46 : وضعیت ابنیه در شهر ماسوله
مشخصات كاربري ،تعداد ، مساحت
با توجه به موارد فوق 361 قطعه مسكوني موجود به همراه 70 واحد قطعه در حال ساخت ، در حال مرمت و باير و متروكه در آينده منحصرا داراي كاربري مسكوني خواهند بود و در نهايت 436 قطعه مسكوني در ماسوله وجود خواهد داشت. 20/1خانوار در هر قطعه و بعد خانوار 5/3 تا 4 نفر كه با در نظر گرفتن ظرفيت جمعيت پذيري ماسوله در آينده بين 1800 تا 2400 نفر خواهد بود.
نقشه ‏47 : شبکه معابر شهر ماسوله
بررسی نقش سیاستهای بهسازی شهری در تغییر و تحولات کالبدی شهر ماسوله
استاد راهنما : دکتر اکبر معتمدی مهر
ترسیم : سیامک فرهودی
بررسی نقش سیاستهای بهسازی شهری در تغییر و تحولات کالبدی شهر ماسوله
استاد راهنما : دکتر اکبر معتمدی مهر
ترسیم : سیامک فرهودی

ظرفيت اقامتي ماسوله براي گردشگران
همانطور كه اشاره شد، 25 درصد از خانوارهاي ماسوله در حال حاضر منازل خود را بعنوان محل اقامت در اختيار گردشگران قرار ميدهند از سوي ديگر در پرسشگری از ساكنين شهر مشخص شد كه بيش از 75 درصد از آنها حاضرند منازل خود را بعنوان محل اقامت در اختيار گردشگران قرار دهند.
390 واحد مسكوني در آينده امكان اقامت 900 تا 1200 نفر را فراهم مي كنند از سوي ديگر با توجه به سياستهاي حوزه گردشگري و كالبدي 106 قطعه زمين جهت احداث مهمان پذيرهاي ويژه گردشگران وجود دارد البته لازم به ذكر است اين واحد در واقع متعلق به ساكنين هستند و توسط انها در اختيار گردشگران قرار مي گيرند با فرض احداث 3 واحد مهمانپذير در هر قطعه و بعد گردشگر اين واحدها نيز امكان اقامت 1272 گردشگر را فراهم ميكنند در مجموع در ماسوله در هر شب امكان اقامت براي 2500 نفر در واحدهاي مسكوني و مهمان پذيرهاي ساكنين وجود دارد. از سوي طرح ساماندهي ماسوله سياست محدوديت توسعه هتل و مهمانسراها را در ماسوله دنبال مي كند از اين رو ظرفيت مهمان سراها و هتل هاي شهر ماسوله ثابت باقي ميماند و افزايش نخواهد يافت و با احتساب ظرفيت 600 نفري اين مهمان پذيرها در نهايت در هر شب 3100 نفر در ماسوله مي تواند اقامت داشته باشند. البته اين نكته بسيار قابل تامل است كه در ماسوله پس از پرشدن واحدهاي مسكوني، سريز جمعيت گردشگر به هت لها جهت اقامت مراجعه مي كنند. از سوي ديگر ماسوله امكانات زيادي براي جذب گردشگر تفرجي دارد. گردشگران تفرجي ماسوله عموماً جهت بازديد كوتاه مدت و استفاده از آب و هواي مطلوب ماسوله به اين شهر سفر مي كنند.
مي توان با فرهنگ سازي و افزايش آگاهي هاي عمومي و افزايش جاذبه ماسوله در بين گردشگران امكان ماندن اين گردشگران و ايجاد درآمد از اين طريق را فراهم نمود.
محاسبه ظرفيت گردش پذيري ماسوله
در اين طرح براساس روشهاي مختلف ظرفيت پذيرش گردشگر در ماسوله محاسبه مي شود و سپس با توجه به پيشنهادات طرح و راهكارهاي آن سياست برآورد جمعيت گردشگر آينده تعيين مي شوندتا به اثبات فرضیه دوم این پژوهش کمک نماید. لازم به ذكر است محاسبه گردشگر آينده در ماسوله در دو دسته گردشگراني كه شب مي مانند و گردشگران تفرجي صورت مي پذيرد.
نتايج آمارگيري در تابستان سال 1390 نشان مي دهد به طور متوسط در هر روز 7300 نفر از ماسوله بازديد كرده اند . در اين طرح سياستي براي افزايش تعداد گردشگران تفرجي پيگيري نمي شود اما سياست هاي در خصوص افزايش جذابيت هاي ماسوله و اقامت شبانه اين گروه تدوين شد هاست . درخصوص اين گردشگران انجام اقدامات زير ضروري است .
آموزش براي جلوگيري از آسيب به بافت باارزش ماسوله
معرفي جذابيت هاي گردشگري و افزايش تمايل آنها به اقامت در ماسوله
افزايش هزين هها براي اين گروه از جمله پاركينگ و يا دريافت وروديه به شهر
آموزش گردشگران براي جلوگيري از آلوده كردن ماسوله و محيط زيست
تحلیل سازمان کالبدی ( وضع موجود ) سال 1390
طبق تحلیل از وضعیت موجود شهر ماسوله و جهت دستیابی به اهداف تحقیق و اثبات فرضیه ها جدولی از نقاط قوت، ضعف ، فرصت و تهدید ارائه گردیده است.
جدول ‏42 : جدول SWOT تحلیل سازمان کالبدی شهر ماسوله
قوت
ضعف
فرصت
تهدید
الگوي معماري بومي و تاريخي
ماسوله
وجود بناهاي با ارزش قديمي
بازار تاريخي
بافت با ارزش تاريخي (شبكه معابر و بناها)
پايداري الگوي معماري بومي از لحاظ استحكام
كيفيت مطلوب فضاهاي عمومي و شهري ماسوله
در صد بالاي مالكيت در ماسوله (70 درصد)
ريز دانگي بافت در تطابق با شيب زمين
مرمت بناها توسط پايگاه ميراث فرهنگي و شهرداري
تعدد بناهاي كم دوام و بي دوام
وجود اراضي باير،مخروبه، متروكه
مرمت غير اصولي بناهاي باارزش
بناهاي نوساز با الگوي متفاوت از زمينه
همپوشاني معابر و خطوط مالكيت باعث مشخص نبودن مرز معابر ميشود
روند تخريب بافت برخي از فضاهاي شهري تعريف شده نيستند
قطع شدن پيوستگي كالبدي در همجواري با زمين هاي باير، مخروبه و …
مقاومت كم بافت شهري و ابنيه در برابرحوادث طبيعي تعدد فضاهاي رها شده
بالا بودن هزينه و زمان مرمت
بهره گيري از اراضي باير، مخروبه، متروكه
امكان استفاده از نيروي پايگاه ميراث در مرمت بناها
امكان استفاده از بام منازل به عنوان فضاهاي عمومي
اعتبارات ميراث فرهنگي و گردشگري براي مرمت ساختمان ها .
توجه سازما نهاي ملي و بين المللي به ماسوله
مطالعات گونه شناسي پايگاه ميراث فرهنگي ماسوله
خطر تخريب ابنيه همجوار با اراضي باير، مخروبه ، متروكه
مرمت غير اصولي بناهاي باارزش
خطرات ناشي از زلزله و ساير سوانح طبيعي
تغيير سيماي كالبدي شهر با ساخت و سازهاي جديد غير اصولي
حجم زياد گردشگران در سطح بام و خطر آسيب به ساختمان
فقدان ملاك مشخص براي ارزش گذاري و شناسايي ابنيه با ارزش
مداخلات سليقه اي مديريت شهري و ساخت و سازهاي بدون ضابطه .
ابهامات در حرايم ابنيه و شهر ماسوله .
سرعت بالاي تخريب و نوسازي نسبت به مرمت
ابهام در خطوط مالكيت و معابر
آسيب ناشي از رطوبت در بناها
ماخذ : نگارنده
نقشه ‏48 : محلات و طرح شماتیک شهری ماسوله
تصویر ‏41 : نمونه ای از فضاهای خالی و زمینهای آماده به ساخت
نقشه ‏49 : فضاهای پر و خالی در شهر ماسوله
نقشه ‏410 : فضاهای پارکینگ و نحوه دسترسی
تصویر ‏42 : پارکینگ
تصویر ‏43 : بافت کهن در شهر ماسوله
تصویر ‏44 : بافت بهسازی شده در شهر ماسوله
تصویر ‏45 : مسیر ویژه رفت و آمد فرقون و حمل وسایل
فصل پنجم
فصل پنجم

نتیجه گیری پیشنهادات
نتیجه گیری پیشنهادات

فصل پنجم : نتیجه گیری و پیشنهادات
اصول، سیاست ها و دستورالعمل های پیشنهادی در سیاستهای بهسازی شهری
در این فصل اصول، سیاست ها و دستورالعمل های پیشنهادی مرمت شهری با استناد بر مطالعات صورت گرفته در فصول پیشین تدوین گردیده است، که چگونگی این مراحل در زیر شرح داده می شود.
در ضمن شایان ذکر است که برای هماهنگی با روش های مرمت شهری در مقیاس جهانی، همان پنج روش عام مداخله ( حفاظتی – بهداشتی، حفاظتی – تزئینی، موضعی – موضوعی، مرمت جامع شهری و بازسازی شهری) مورد نظر قرار گرفت، تا بتوان بنا به مورد از آنها سود برد :
در مرحلۀ اوّل، با توجه به نظریه های جهانی مرمت شهری، اهداف، نظریه های پایه ای، اصول، دستورالعمل ها، شیوۀ مداخله استخراج گردید که در جدول شمارۀ پنج نشان داده شده است.
در مرحلۀ دوم، با توجه به تجربه های جهانی مرمت شهری در شهرهای مختلف جهان، اهداف، سیاست های کالبدی و سیاست های حمل و نقل، شیوۀ برنامه ریزی و شیوۀ اقدام به دست آمد. نتایج حاصل از این مرحله در جدول شمارۀ شش منعکس شده است.
در مرحلۀ سوم، با توجه به منشورها و قطع نامه های جهانی مرمت شهری، اهداف، اصول کاربری پیشنهادی و شیوۀ مداخله به دست آمد. نتایج حاصل از این مرحله را می توان در جدول ذیل مشاهده کرد.
جدول شمارۀ 1 : روش مداخله ، هدف + نظریه + اصول + دستورالعمل + شیوۀ اقدام
جدول شمارۀ 2: روش مداخله ، هدف + سیاست ها (کالبدی +حمل و نقل )+ شیوۀ برنامه ریزی + شیوۀ اقدام
جدول شماره 3 : روش مداخله ، هدف + اصول + کاربری پیشنهادی + شیوۀ اقدام
بر اساس روش مداخله در مراحل سه گانۀ فوق، می توان به تدوین نظامی ترکیبی و منسجم پرداخت که در آن بتوان به مجموعه ای از اهداف، نظریه ها، اصول، سیاست های کالبدی، سیاست های حمل و نقل، دستورالعمل ها، کاربری های پیشنهادی، شیوۀ برنامه ریزی و شیوۀ اقدام رو به رو شد. عناصر متشکل این نظام، دقیقاً با یکدیگر مربوط بوده و بر هم تأثیر می گذارند.
تدوین نظام منسجم پیشنهادی، که در آن مجموعه ای از اهداف، نظریه ها، اصول، سیاست های کالبدی و سیاست های حمل و نقل، دستورالعمل ها کاربریهای پیشنهادی، شیوه برنامه ریزی، شیوه اقدام بر اساس روش های پنجگانه مرمت شهری و سیاست های بهسازی است. این امر با پایه قرار دادن روش های پنجگانه به صورت فهرستی تلفیقی ارائه می شود.
هدف اصلی این فهرست آن است که نشان دهد که در مرمت بنا، مجموعه و یا بافت های کهن شهری، نباید امر مرمت را به عنوان یک هدف غایی و تمام شده تلقی کرد. زیرا مرمت امری آئینی است که باید به صورت بطئنی و پیوسته در طول زمان و لحظه به لحظه صورت گیرد. این فهرست نشان می دهد که الزاماً روش مداخلۀ خاص، شیوۀ خاصی از مداخله، یا کاربری ویژه، یا … طلب نمی شود، بلکه مجموعه از روش ها است که می تواند به هنگام مرمت بنا، مجموعه و یا بافت های کهن کاربست یابد.
الف – روش مداخلۀ حفاظتی – بهداشتی (فهرست پیشنهادی):
1- هدف مداخله :
• ساماندهی محیط شهری از طریق بهبود کارکرد با تخریب کالبد
• تأکید بر امر حفاظت و بهداشت توأمان
• تجدید حیات مدنی و بالا بردن کیفیات و معیارهای زندگی شهری با توجه به حفاظت مشروط از بخش تاریخی
• رونق صنعت گردشگری
• ارتقای کیفیت حفاظتی محیط شهری
• ارتقای کیفیت بهداشتی محیط شهری
2- نظریه های پایه ای مداخله :
• تأکید بر معاصرسازی
• گسترش امر مرمت به محیط های پیرامونی بنا
• تبعیت شکل از عملکرد
• منطقه بندی شهر بر اساس چهار عملکرد اصلی(سکونت، کار، آمد و شد و اوقات فراغت)
3- اصول :
• هندسه گرایی (بر مبنای پاسخگویی به تولید انبوه)
• تفکیک کارکردهای شهری (بر مبنای منطقه بندی)
• جدایی حرکت سواره از پیاده (بر اساس سلسله مراتب دسترسی های کند و سریع)
• ارزش نهادن به شواهد هنری و نه الزامات تاریخی
• حفظ ارزش های معماری مشروط بر ارتقای کیفیت بهداشتی محیط شهری
• دگرگونی در تغییر کاربری های شهری با توجه به سازگاری های محیطی، کالبدی، عملکردی و …
• بهبود وضعیت اجتماعی شهرها و رفع نابسامانی های شهری از دیدگاه اجتماعی – روانی
• معاصرسازی فضاها برای ارتقای صنعت گردشگری
4- سیاست های کالبدی :
• تخریب بناهای فاقد ارزش و غیر بهداشتی
• تخریب بناهای فاقد ارزش همجوار با بناهای با ارزش به منظور دسترسی بهتر و بهبود وضع بهداشت مشروط به مستندسازی آنها
• پاکسازی و حفاظت بافت(به منظور دگرگونی رابطه توده و فضای شهری)
• تخریب محلات کثیف و قدیمی غیر بهداشتی
• مداخله وسیع، یکباره و قهرآمیز در بافت
• تشدید آهنگ دگرگونی همراه با تخریب وسیع
• انتقال کاربریهای ناسازگار به خارج از بافت تاریخی شهر
• ارائه شهرسازی جدید برای قسمت های تخریب شده
• مرمت بناهای با ارزش قدیمی پس از تخلیه تهیدستان شهری از آنها
• سامان دادن ساخت و سازهای جدید از نظر مسائل بهداشتی و حفاظتی
• حفاظت و ارزش نهادن به ساختمان ها و مجموعه های تاریخی با ارزش قابل نگهداری از نظر میراث فرهنگی و تمدنی موجود در شهر قدیم
• ساماندهی بناها و بدنه خارجی ابنیه در هماهنگی با بناهای پیرامون
• بهسازی و نوسازی بناهای با ارزش قدیمی – تاریخی
• توجه به نمای بنا یک بار به طور منفرد و یک بار در مجموعه بافت پیرامون
• ضابطه مند کردن ساخت و سازهای جدید در حد مصالح، ارتفاع و هماهنگی با بناهای پیرامون
• توجه به سبک های معماری به کار رفته در بناهای قدیمی به منظور هماهنگی ساخت و سازهای جدید در بافت قدیم، بی آنکه سبک های قدیم تقلید شوند.
• بازبینی، هماهنگی، نظارت و ساماندهی ساخت و سازهای جدید در بافت قدیم
• توجه به معماری منظر شهری و معماری شهری
• حفظ وضع موجود مشروط بر پاسخگویی به نیازهای معاصر
• معاصرسازی به هنگام بازسازی
• الهام گرفتن از سازه های فضایی بافت قدیم در ساخت و سازهای جدید برای تطابق زمینی و مکانی آنها
• حفاظت منطقی ابنیه با ارزش
• اعطای عملکرد جدید به بنا یا مجموعه، مشروط بر عدم دگرگونی عمده
• حفظ مشروط شالوده و سازمان کالبدی بافت قدیم
• پرهیز از تکرار طراحی بدنه شهر قدیم در ساخت و سازهای جدید
5- سیاست های حمل و نقل :
• تنظیم آمد و شد سواره در درون بافت مرکزی از طرق احداث گذرهای زیرزمینی یا احداث مسیرهای کمربندی
• ایجاد توقفگاههای متعدد و پراکنده در پیرامون و درون بافت مرکزی
• ایجاد شبکه های دسترسی سواره و پیاده
• بالابردن میزان دسترسی درونی شهر قدیم و توسعه شبکه ارتباطی موجود
• آرام سازی عبور و مرور در شهر قدیم (محدودیت های تردد وسیله نقلیه خصوصی)
• تقویت شبکه وسایل حمل و نقل عمومی
6- دستورالعمل ها :
• ساماندهی کالبدی – فضایی شهر قدیم با توجه به بهبود و معاصرسازی کارکردهای شهری
7- کاربری های مجاز :
• ایجاد کاربریهای اوقات فراغت
• ایجاد کاربری های فرهنگی و گردشگری
• معاصرسازی کاربری های مختلط شهری
8- شیوۀ برنامه ریزی :
• تعیین محدودۀ تاریخی برای ساماندهی امر مداخله و مرمت شهری
• تعریف سلسله مراتب تقسیمات کالبدی شهری قدیم و تعیین حد برای هر یک از این تقسیمات
• تعیین دستورالعمل ارزش یابی برای بنا، مجموعه و بافت
• تعریف و تعیین نقش بافت مرکزی و کهن، در طرحهای شهری و در برنامه های منطقه ای و آمایشی
• تعریف نقش فرهنگی شهر قدیم در کل شهر و در منطقه شهری پیرامونی