چکیده
این آزمایش به منظور بررسی مقايسه‌ای اثر جيره‌های حاوی آویشن، گل‌گاو زبان و سينبيوتيک بر عملکرد، فراسنجه‌هاي بيوشيميايی خون، تعداد سلول‌هاي خوني و برخي صفات لاشه جوجههای گوشتی انجام شد. اين آزمايش در 6 تيمار با 4 تکرار و هر تکرار شامل 8 قطعه جوجه در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی انجام شد. در اين آزمايش از 192 جوجه خروس گوشتی سويه راس 308 با 6 جيره آزمايشی شامل 1- جیره شاهد (بدون ماده افزودنی)، 2- جیره حاوی 1/0 درصد (از ماده خشک جیره) سین‌بیوتیک، 3- جیره حاوی 50/0 درصد (از ماده خشک جیره) پودر آویشن، 4- جیره حاوی 75/0 درصد (از ماده خشک جیره) پودر آویشن، 5- جیره حاوی 50/0 درصد (از ماده خشک جیره) پودر گل‌گاو زبان و 6- جیره حاوی 75/0 درصد (از ماده خشک جیره) پودر گل‌گاو زبان استفاده شد. نتایج نشان داد که در کل دوره پرورش مواد افزودنی باعث کاهش مصرف خوراک جوجه‌ها در مقایسه با تیمار شاهد شدند (05/0>P). بیشترین میانگین افزایش وزن بدن در پایان دوره مربوط به جوجه‌های تغذیه شده با جیره حاوی سین‌بیوتیک بود که تنها با جیره حاوی 50/0 درصد (از ماده خشک جیره) پودر آویشن تفاوت معنی دار نشان داد (05/0>P). مواد افزودنی بهطور معنی‌داری ضريب تبديل خوراک را در مقایسه با گروه شاهد بهبود بخشيدند (05/0> P). مواد افزودنی بر غلظت گلوکز، HDL و LDL کلسترول سرم جوجه‌ها اثر معنی‌داری نداشتند (05/0 P). بالاترین غلظت پروتئین سرم مربوط به جوجه‌های تغذیه شده با جیره حاوی سین‌بیوتیک بود (05/0> P). تیمارهای آزمایشی بر تعداد گلبول‌های قرمز، میزان هموگلوبین و درصد هماتوکریت خون جوجه‌ها اثر معنی‌داری نداشتند (05/0 P). تیمارهای آزمایشی بر درصد هتروفیل خون جوجه‌ها اثر معنی‌داری نداشتند (05/0 P). با توجه به نتایج این آزمایش به نظر می‌رسد که جیره‌های حاوی مواد افزودنی در مقایسه با گروه شاهد اثر مطلوب‌تری بر عملکرد و برخی فراسنجه‌های خونی جوجه‌ها داشتند.

واژههای کليدی: آویشن، جوجههای گوشتی، سین‌بیوتیک، گل‌گاو زبان، عملکرد

فهرست مطالب

عنوان صفحه

فصل اول (مقدمه و هدف)………………………………………………………………………………………………………………1
1-1- مقدمه ……………………………………………………………………………………………………………………………………1
1-2- اهداف تحقیق ……………………………………………………………………………………………………………………….. 4
فصل دوم (بررسی منابع…………………………………………………………………………………………………………………..5
2-1- اهميت صنعت طيور ………………………………………………………………………………………………………………..6
2-1-1- ارزش غذایی گوشت طیور…………………………………………………………………………………………………….6
2-1-2- قابلیت هضم و جذب ……………………………………………………………………………………………………………7
2-1-3 – سرعت رشد ……………………………………………………………………………………………………………………..7
2-2- دستگاه گوارش طيور ……………………………………………………………………………………………………………….7
2-2-1- دهان (حفره دهاني- حلقي) …………………………………………………………………………………………………..8
2-2-2- مري و چينه‌دان …………………………………………………………………………………………………………………..8
2-2-3- معده ………………………………………………………………………………………………………………………………..9
2-2-3-1- پيش معده (معده غده‌اي) …………………………………………………………………………………………………9
2-2-3-2- سنگدان (معده ماهيچه‌اي) ………………………………………………………………………………………………..9
2-2-4- روده باريك …………………………………………………………………………………………………………………….10
2-2-5- روده بزرگ ……………………………………………………………………………………………………………………..11
2-2-6- روده كور ………………………………………………………………………………………………………………………11
2-2-7- كلواك …………………………………………………………………………………………………………………………..11
2-2-8- طحال ………………………………………………………………………………………………………………………………11
2-2-9- بورس فابرسیوس ……………………………………………………………………………………………………………….12
2-3- تیموس ……………………………………………………………………………………………………………………………….12
2-4- ميكروفلور طبيعي دستگاه گوارش طيور …………………………………………………………………………………….13
2-5- مواد افزودني در تغذيه طيور …………………………………………………………………………………………………….14
2-5-1- آنتي‌بيوتيك‌ها …………………………………………………………………………………………………………………..16
2-5-1- 1- نگراني‌هاي ناشي از كاربرد آنتي بيوتيك‌ها ………………………………………………………………………..17
2-5-2- پروبيوتيك‌ها …………………………………………………………………………………………………………………….19
2-5-2-1- نحوه تأثير پروبيوتيك‌ها ………………………………………………………………………………………………….20

فهرست مطالب

عنوان صفحه
2-5-3- پري‌بيوتيک‌ها …………………………………………………………………………………………………………………..21
2-5-3-1- نحوه عمل پري‌بيوتيك‌ها ………………………………………………………………………………………………..22
2-5-4- سين بيوتيک …………………………………………………………………………………………………………………….23
2-5-4-1- اثر سین‌بیوتیک بر عملکرد طیور ……………………………………………………………………………………….24
2-5-4-2- اثر سین‌بیوتیک بر بیوشیمی خون ………………………………………………………………………………………25
2-6- گياهان داروئي …………………………………………………………………………………………………………………….26
2-7- آشنايي با گياه دارويي آويشن ………………………………………………………………………………………………….29
2-7-1- آويشن ……………………………………………………………………………………………………………………………29
2-7-2- سازگاري و مناطق پراكنش ………………………………………………………………………………………………….30
2-7-3- تركيبات شيمياي موجود در اسانس ……………………………………………………………………………………….30
2-7-4- مواد شيميائي موثره و خواص درماني آويشن ………………………………………………………………………….31
2-7-5- گلدهي و گرد‌افشاني آویشن ……………………………………………………………………………………………….33
2-7-6- رده بندي و گونه‌هاي آويشن ……………………………………………………………………………………………….33
2-7-7- گونه‌هاي مهم جنس آویشن در ايران …………………………………………………………………………………….34
2-7-8- اثر آويشن بر عملكرد و سيستم ايمني جوجه‌هاي گوشتي …………………………………………………………..34
2-7-9- اثر آويشن بر فراسنجه‌هاي بيوشيميايي خون …………………………………………………………………………..35
2-8- گل‌گاو زبان ………………………………………………………………………………………………………………………..36
2-8-1- سازگاري و مناطق پراكنش ………………………………………………………………………………………………….39
2-8-2- تركيبات شيميايي گياه ………………………………………………………………………………………………………..39
فصل سوم (مواد و روش‌ها……………………………………………………………………………………………………………..40
3-1- مکان آزمایش ……………………………………………………………………………………………………………………..41
3-2- آماده سازي سالن …………………………………………………………………………………………………………………41
3-3- مديريت جوجه‌ها ………………………………………………………………………………………………………………….41
3-3-1- نور …………………………………………………………………………………………………………………………………42

فهرست مطالب

عنوان صفحه

3-3-2- دما …………………………………………………………………………………………………………………………………42
3-3-3- تهویه ………………………………………………………………………………………………………………………………43
3-3-4- رطوبت ……………………………………………………………………………………………………………………………43
3-3-5- آبخوری و دانخوری‌ها ……………………………………………………………………………………………………….43
3-3-6- برنامه واکسيناسيون …………………………………………………………………………………………………………….44
3-4- تيمارهای آزمايشی و بالانس جيره‌ها ………………………………………………………………………………………..45
3-4-1- جيره‌هاي آزمايشي …………………………………………………………………………………………………………….45
3-4-2- تيمارها و تکرارهاي آزمايشي ………………………………………………………………………………………………47
3-5- صفات مورد بررسی ……………………………………………………………………………………………………………….48
3-5-1- اندازه‌گيری خوراک مصرفی ……………………………………………………………………………………………….48
3-5-1-1- محاسبه خوراک مصرفي دوره‌ای هر واحد آزمايشی …………………………………………………………….48
3-5-1-2- محاسبه ميانگين خوراک مصرفي روزانه هر جوجه ………………………………………………………………48
3-5-1-3- محاسبه میانگین خوراک مصرفي دوره‌ای هر جوجه ……………………………………………………………48
3-5-2- اندازه‌گيري ميانگين وزن بدن ………………………………………………………………………………………………49
-5-2-1- محاسبه میانگین افزايش وزن روزانه جوجه‌ها ………………………………………………………………………..49
3-5-3- اندازه‌گيری ضريب تبديل غذايي ………………………………………………………………………………………….49
3-6-کشتار و خونگيری ………………………………………………………………………………………………………………….50
3-6-1- پارامترهاي اندازه‌گيري شده بعد از کشتار ………………………………………………………………………………50
3-6-1-1- وزن اندام‌هاي گوارشي …………………………………………………………………………………………………..50
3-6-2- پارامترهای خونی………………………………………………………………………………………………………………51
3-6-2-1- روش اندازه‌گيری کلسترول سرم ………………………………………………………………………………………52
3-6-2-2- اندازه‌گيری مقدار تری‌گليسريد سرم …………………………………………………………………………………53
3-6-2-3- اندازه‌گيری مقدار ليپو پروتئين با دانسيته بالا ( HDL)و پائين LDL)) سرم………………………………..53
3-6-2-4- اندازه‌گيری کل پروتئين سرم …………………………………………………………………………………………. 54
3-6-2-5- اندازه گيری مقدار گلوکز سرم ………………………………………………………………………………………..55
3-7- طرح آماری و تجزيه واريانس داده‌ها ………………………………………………………………………………………..55
فصل چهارم (نتایج و بحث) ……………………………………………………………………………………………………….57
4-1- اثر تيمارهاي آزمايشي بر پارامترهاي عملکردي …………………………………………………………………………..58
فهرست مطالب
عنوان صفحه

4-1-1- خوراک مصرفي (جوجه / گرم خوراک مصرفي) …………………………………………………………………..58
4-1-2- میانگین افزایش وزن (جوجه/گرم) ……………………………………………………………………………………….61
4-1-3- ضریب تبدیل خوراک مصرفی(گرم/گرم) ……….. …………………………………………………………………..64
4-2- اثر جيره هاي آزمايشي بر تلفات و مرگ و مير ……………………………………………………………………………67
4-3- تاثيرتيمارهاي مختلف آزمايشي بر فراسنجه هاي بيوشيميايي خون …………………………………………………..67
4-3-1- غلظت گلوکز سرم ……………………………………………………………………………………………………………68
4-3-2- غلظت پروتئين کل سرم خون ……………………………………………………………………………………………..68
4-3-3- غلظت تري‌گليسريد سرم خون ……………………………………………………………………………………………..69
4-3-4- غلظت کلسترول ………………………………………………………………………………………………………………..70
4-3-5- غلظت ليپوپروتئين‌هاي با دانسيته بالا (HDL) سرم خون …………………………………………………………….72
4-3-6- غلظت ليپوپروتئينهاي با دانسيته پایين (LDL) سرم خون ………………………………………………………….73
4-4- تأثیر تیمارهای آزمایشی بر تعداد سلول‌های خونی ……………………………………………………………………….77
4-4-1- تأثیر تیمارهای آزمایشی بر تعداد گلبول‌های سفید خون (WBC) ……………………………………………….77
4-4-2- تاثیر تیمارهای آزمایشی بر گلبول‌های قرمزخون (RBC)، هموگلوبین و هماتوکریت …………………….78
4-4-3- شمارش تفریقی گلبول‌های سفید سرم جوجه‌ها در 21 و 42 روزگی ……………………………………………78
4- 4- 4- نسبت هتروفيل به لنفوسيت ( H/L ) در سرم جوجه‌ها ……………………………………………………………..79
4-4-تاثیر تیمارهای آزمایشی بر وزن نسبی اندامهای داخلی …………………………………………………………………..83
4-4-1-تاثیر تیمارهای آزمایشی بر وزن نسبی اندامهای داخلی در 42 روزگی …………………………………………..83
نتيجه‌گيري ……………………………………………………………………………………………………………………………………85
نتیجه‌گیری کلی …………………………………………………………………………………………………………………………….86
پیشنهادات …………………………………………………………………………………………………………………………………….86
منابع …………………………………………………………………………………………………………………………………………….87

فهرست جداول

عنوان صفحه

جدول 2 -1- مقایسه ترکیب شیمیایی صد گرم گوشت های مختلف …………………………………………………………6
جدول 2-2- نوع و ميزان ترکیبات شیمیایی آويشن ………………………………………………………………………………32
جدول 2-3- ترکیبات شیمیایی و موثره گل‌گاو زبان …………………………………………………………………………….38
جدول 3-1- برنامه دماي سالن (درجه سانتیگراد) …………………………………………………………………………………42
جدول 3-2- برنامه واکسیناسیون ………………………………………………………………………………………………………44
جدول 3-3- مواد خوراکی و ترکیب شیمیایی جیره‌های آزمایشی (درصد) ………………………………………………46
جدول 3-4- ترکیبات شیمیایی آویشن ………………………………………………………………………………………………47
جدول 4-1 مقایسه گروهی تیمارهای آزمایشی مربوط به خوراك مصرفي ……………………………………………….60
جدول 4-2-تاثیر جیره‌های آزمایشی بر خوراک مصرفی (جوجه/گرم) در دوره های مختلف پرورش ………….60
جدول 4-3- مقایسه گروهی تیمارهای آزمایشی مربوط به افزايش وزن ……………………………………………………63
جدول4-4- تأثیر جیره های آزمایشی بر میانگین افزایش وزن(جوجه/گرم)در دوره های مختلف پرورش ………64
جدول 4-5- مقایسه گروهی تیمارهای آزمایشی مر بوط به ضر يب تبديل ………………………………………………..66
جدول4-6- تأثیر تیمارهای آزمایشی بر ضریب تبدیل خوراك در دورههای مختلف پرورش ………………………67
جدول 4-7 مقایسه گروهی تیمارهای آزمایشی از لحاظ گلوكز،پرو تئين كل وليپيد هاي سرم جوجه گوشتي…74
جدول4- 8 – اثر تیمارهای آزمایشی بر غلظت گلوكز، پروتئين كل و لیپیدهای سرم جوجه های گوشتی در 21 و 42 روزگی(گرم در دسی لیتر) ………………………………………………………………………………………………………….74

فهرست جداول

عنوان صفحه

جدول 4-9- اثر تیمارهای آزمایشی بر گلوكز و پروتئين كل و لیپیدهای سرم جوجه های گوشتی در 21 و 42 روزگی…………………………………………………………………………………………………………………………………………75
جدول 4-10- جدول تجزیه واریانس صفات ارزیابی شده بیوشیمی خون در 21 و 42 روزگی ……………………..76
جدول 4-11- میانگین بیوشیمی خون در 21 و 42 روزگی به همراه خطای استاندارد (SE) …………………………76
جدول 4-12- مقایسه گروهی تیمارهای آزمایشی در 21 و 42 روزگی ………………………………………………….. 80
جدول4-13- میانگین گلبول‌های سفید، گلبول‌های قرمز ، هموگلوبین و هماتوکریت سرم خون در 42 روزگی…………………………………………………………………………………………………………………………………………80
جدول 4-14- میانگین شمارش تفریقی انواع گلبولهای سفید جوجه ها در 21 و 42 روزگی …………………………81
جد ول 4-15- اثر تیمارهای آزمایشی بر تعداد گلبولهای سفید (در میکرولیتر) در 21 و 42 روزگی ………………82
جدول 4-16- تاثير تيمارهاي مختلف آزمايشي بر وزن نسبي اندام هاي داخلي (درصد از وزن لاشه) …………….84

فصل اول

1-1- مقدمه

در سالهاي اخير با رشد روز افزون جمعیت نیاز به مواد غذایی در جوامع مختلف انساني نیز افزایش يافته است. بخشی از این مواد غذایی مانند گوشت، شیر و لبنیات توسط حیوان تاًمین می‌شود. تأمین پروتئین حیوانی مورد نیاز جامعه به سبب نقشی که در رشد و سلامت فکری و جسمی جامعه دارد از شاخص‌های بارز رشد و توسعه یک کشور محسوب می‌شود. با توجه به مصرف سرانه اقلام پروتئینی و ظرفیت واحدهای تولیدی کشور، بدیهی است که برای جلوگیری از خروج مبالغ هنگفتی ارز جهت تأمين اين اقلام، باید با روش‌ها و راهكارهاي مناسب افزايش توليد داخلي را مد نظر قرار داد.
ارزش پروتئين به خصوص نوع حيواني آن بيشتر از ساير مواد غذايي در تغذيه و سلامت جسم و روان انسان اهميت دارد. در شرايط كشور ما به علت كمبود مراتع طبيعي مرغوب، پرورش دام به تنهايي نمي‌تواند تمام ن يازهاي پروتئين حيواني جامعه را تأمين كند، از اين رو پرورش طيور مي‌تواند تا حد زيادي در تأمين پروتئين حيواني نقش داشته باشد.
به طور كلي براي هر فرد متوسط مصرف سالانه 5/25 كيلوگرم مواد پروتئيني به طور خالص توصيه شده است كه بايد حدود 7 كيلوگرم آن از منابع حيواني باشد. سازمان خواربار كشاورزي جهاني(F.A.O) میزان پروتئين حيواني مورد نياز براي انسان را به طور متوسط 19 گرم در روز توصيه كرده است.
تحقيقات انجام شده در دهه80-70 در ايران نشان داد كه با افزايش درآمد خانوارها تقاضا براي مصرف گوشت مرغ بالاترين رشد 275 درصد را به خود اختصاص داده است.با توجه به اينكه حدود 70 درصد هزينه توليد در جوجه‌های گوشتي مربوط به تغذیه مي‌باشد به همین دلیل تلاش‌های زیادی برای استفاده بهینه از مواد غذایی و کاهش هزینه خوراک صورت گرفته است. بيماريهاي روده‌اي به سبب اثرات سوئي كه بر عملكرد و توليد، ميزان تلفات وسلامت توليدات طيور براي مصرف انسان دارد يكي از مهمترين نگراني‌هاي صنعت طيور به شمار مي رود. براي رفع اين نگراني‌ها بيش از 5 دهه استفاده از آنتي بيوتيك‌هاي محرك رشد به واسطه اثرات مثبتي كه بر روي تعادل جمعيت ميكروبي روده و جلوگيري از حضور برخي باكتري‌هاي بيماري زاي روده اي مانند سالمو نلا، اشريشياكلي، كليستريديوم پرفرانژس، بهبود افزايش وزن و ضريب تبديل غذايي دارند، رواج زیادی داشته است [155].
با وجود تمامي اثرات مثبت آنتي بيوتيك‌ها، تحقيقات اخير نشان مي‌دهند كه بقاياي آنتي بيوتيك‌هاي موجود در لاشه طيور، باعث ايجاد سويه‌هاي مقاوم در بدن انسان شده و مانع درمان بسياري از بيماري‌ها مي‌شود [4]. بنابراين كاربرد آنتي بيوتيك‌ها در خوراك دام و طيور به عنوان مواد افزودني در بسياري از كشورها محدود شده [90] به طوری که در سال‌هاي اخير استفاده از آن‌ها در تمام كشورهاي عضو اتحاديه اروپا ممنوع شده است [151]. حذف آنتي بيو تيك‌ها از جيره طيور مي‌تواند میزان مرگ و مير در ارتباط با عفونت‌هاي روده‌اي را افزايش دهد [184]. در توليد جوجه ‌هاي گوشتي بازده اقتصادي داراي اهميت فراواني مي‌باشد و بايد در نظر گرفت كه ممنوعيت استفاده از آنتي بيوتيك‌ها باعث كاهش توليد وبازده خوراك مي‌شود [65]. بنابراين متخصصين اين صنعت تركيبات متعددي مانند اسيدهاي آلي ، عصاره های گیاهی، پروبیوتیک ها ، پری بیوتیک ها و یا ترکیبی از پروبیوتیک + پری بیوتیک (سین بیوتیک) را به جای استفاده از آنتی بیوتیک ها به عنوان محرک رشد در حیوانات مورد آزمايش قرار داده اند [65]. سین بیوتیک ترکیبی از پروبیوتیک‌ها و پری‌بیوتیک‌هاست که باعث بهبود بقاء و جایگزینی مکمل‌های میکروبی زنده جیره در دستگاه گوارش می شود. این اثرات به دلیل فعال کردن متابولیسم تعداد محدودی از باکتری‌ها یا بطور انتخابی باعث تحریک رشد آنها می‌شود و از این طریق باعث بهبود سلامتی حیوان می شود [29]. توصيه شده است كه تركيبي از پروبيوتيك و پري‌بيوتيك ( سين‌بيوتيك) به دلیل اثر هم‌افزایی در مقایسه با استفاده از پروبيوتيك یا پري‌بيوتيك به تنهایي، در جلوگيري از بيماري‌های گوارشي موثرتر می‌باشد [174]. مطالعات نشان میدهد که استفاده از پري‌بيوتيک‌ها و پروبيوتيک‌ها با هم، باعث بهبود در عملکرد رشد جوجه‌هاي گوشتي مي‌شوند. [47] در سال های اخیر استفاده از مواد افزودنی با منشاء گیاهی در جیره طیور رو به افزایش بوده که در این رابطه نتایج سودمندی بر عملکرد تولیدی طیور گزارش شده است [135]. عصاره‌هاي گياهي به علت دارا بودن خواص آنتي باكترياي و آنتي‌اكسيداني به صورت سنتي براي درمان و كنترل بعضي از بيماري‌ها استفاده مي‌شوند [199]. گياهان نقش مهمي در حفظ سلامت بشر و بهبود کيفيت زندگي انسان‌ها ايفا مي‌کنند. از این ترکيبات در مواردی از قبيل چاشني يا طعم دهنده خوراک، به عنوان شربت، کاربرد در مواد آرايشي، در رنگرزي و تهيه دارو استفاده می‌شود. طبق گزارش سازمان بهداشت جهاني نزدیک به 80 درصد مردم جهان از طب سنتي استفاده می‌کنند که بيشتر به شکل استفاده از عصاره‌هاي گياهي و يا ترکيبات فعال آن‌ها مي باشد [73]. امروزه نزديک به نيمي از داروهاي توليد شده در آمريکا از گياهان منشا مي گيرند به طوري که نزديک به 40 درصد نسخه‌هاي تجويز شده توسط پزشکان شامل داروهاي با منشا گياهي در کشورهاي توسعه يافته مي باشد [ 73]. امروزه گیاهان دارویی به عنوان افزودنیهای خوراکی طبیعی در جیره طیور به منظور بهبود عملکرد و افزایش پاسخ ایمنی پرندگان به جای آنتیبیوتیکها مطرح شدهاند [84]. طی سالهای اخیر تحقیقات گستردهای بر روی موادی که قابلیت جایگزینی آنتیبیوتیکها را در جیره طیور داشته باشند و علاوه بر آن فاقد آثار زیانبار بر سلامت طیور و مصرفکنندگان محصولات طیور باشند، صورت گرفته است و در یک مسیر تکاملی تحقیقات همچنان ادامه دارد. نتایج تحقیقات بيانگر اين است که استفاده از گیاهان دارویی [66و97]، پروبیوتیکها و اسیدهای آلی [134] در جیره جوجههای گوشتی میتواند باعث افزایش عملکرد رشد و نیز بهبود وضعیت سلامت طیور شود. این ترکیبات میتوانند واکنشهای ایمنی بدن پرندگان شامل دفاع عمومی و اختصاصی را تنظیم و تحریک کنند [66]. طبق تحقیقات انجام شده، ترکیبات طبیعی موجود در گیاهان دارویی یا مشتقات آن‌ها مانند اسانسهای گیاهی، فلاونوئیدها، کاروتنوئیدها، ساپونین، استروئیدهای گیاهی، ترکیبات فنلی، سولفیدها، لکتینها، پلیپپتیدها، پلیساکارید غیر نشاستهای و برخی الیگوساکاریدها با دارا بودن تأثیرات متفاوت، قادر به افزایش قابلیت هضم [97]،افزايش وزن بدن [15] و نیز به دلیل خواص ضدباکتریایی باعث کاهش تعداد باکتریهای مضر موجود در دستگاه گوارش [14 ] و تحریک سیستم دفاعی بدن طیور هستند [66] مزیت مهم مصرف این ترکیبات در جیره طیور در مقایسه با آنتی‌بیوتیک‌ها بی‌ضرر بودن آن‌ها برای مصرف کنندگان می‌باشد [125] بعضی از این ترکیبات میتوانند باعث توقف رشد میکروبهای روده و خنثیسازی سموم یا متابولیتهای مضر آن‌ها شوند و با کنترل تراکم آن‌ها در محیط روده به تعادل میکروفلور کمک کنند [125].
مطالعات کمی در ارتباط اثر استفاده ازگیاهان و کار برد متابولیت‌های ثانویه آن‌ها برای درمان و پیشگیری از امراض یا افزایش عملکرد حیوانات انجام گرفته است. به هر حال به دلیل محدودیت‌های اخیر در استفاده از محرک‌های رشد آنتی بیوتیکی، تمایل به جستجو در مواد افزودنی جایگزین اهمیت بیشتری پیدا کرده است. با توجه به این نیاز، شناخت خصوصیات گیاهان و خاصیت ضد میکربی آن‌ها اهمیت بیشتری پیدا کرده است. آويشن و گل گاوزبان به عنوان دو گیاه دارویی ارزشمند دارای خواص دارویی و غذایی زیادی می باشند[98و 28]. با توجه به خواص دارویی متعدد ( آنتی باکتریایی، آنتی اکسیدانی و …)، این امکان وجود دارد که استفاده از آن‌ها به عنوان افزودنی خوراکی در جیره جوجه‌های گوشتی باعث بهبود عملکرد تولیدی شده و به عنوان جایگزین آنتی بیوتیکی در جیره طیور استفاده شود. از آويشن در صنايع غذايي، دارويي، بهداشتي و آرايشي نیز استفاده می‌شود. روغن آويشن داراي خواصي نظير ضد اسپاسم، باد شكن، ضد قارچ، ضد عفوني‌كننده، ضد كرم، ضد رماتيسم و خلط‌آور مي‌باشد. اسانس آويشن از جمله ده اسانس معروفی است كه داراي خواص ضد باكتريايي و ضد قارچي،آنتي اكسيدانی، نگه‌دارنده طبيعي غذا و تأخير‌دهنده پيري پستانداران مي‌باشد و دارای جايگاه خاصي در تجارت جهاني می‌باشد [101و126 ] و همه ساله در سطح وسيعي از كشورهاي اسپانيا، آلمان، فرانسه، پرتقال، آمريكا، چك، مجارستان و شمال آفريقا كشت مي‌شود در ايران نيز سطح زير كشت اين گونه رو به افزايش است [7]. گل گاو زبان در طب سنتي به عنوان آرام بخش، مدر، معرق، رقيق‌كننده خون و در درمان سرما‌ خوردگي استفاده مي‌شود. تاكنون در تحقيقات داروشناسي،اثر ضد اضطرابي و آرام بخشي، كاهش درد ناشي از التهاب و آنتي‌اكسيداني براي گاو زبان به اثبات رسيده است [162و179و161و169]. با توجه به فراوانی این دو گیاه در نقاط مختلف کشور، می تواند با محرکهای رشد افزودنی سنتتیک رقابت کنند، از طرفی چون كه قسمت عمده اقلام خوراك طيور ( ذرت،كنجاله سويا، ويتامين ها و … ) و مواد افزودني جيره ( پرو بيوتيك ها، پري بيوتيك ها، گليسيريدهاي اسيد بوتيريك، آنزيم ها و …) از خارج از کشور تامین می شود، که مستلزم خروج مقادير زيادي ارز از كشور مي‌باشد، لزوم بررسي اثر گیاهان دارويي ازجمله آويشن وگل گاو زبان و تشخيص ضرورت استفاده از آن‌ها در تغذیه جوجه‌های گوشتی ضروری به نظر می‌رسد.

1-2- اهداف تحقيق

بررسي مقايسه اي اثر جيره‌هاي حاوي نسبت‌هاي مختلف آويشن و گل گاو زبان بر عملکرد جوجه‌هاي گوشتي در مقايسه با جيره‌هاي حاوی سين بيوتيک.
بررسي اثر جيره هاي حاوي نسبت‌هاي مختلف آويشن و گل گاو زبان بر فراسنجه‌هاي بيوشيميايي و برخي پارامترهاي سيستم ايمني جوجه‌هاي گوشتي در مقايسه با جيره‌هاي حاوی سين بيوتيک.

فصل دوم

بررسی منابع

2-1- اهميت صنعت طيور

ارزش پروتئين به خصوص نوع حيواني آن بيشتر از ساير مواد غذايي در تغذيه و سلامت جسم و روان انسان اهميت دارد. در شرايط كشور ما به علت كمبود مراتع طبيعي مرغوب، پرورش دام به تنهايي نمي‌تواند تمام نيازهاي پروتئيني حيواني جامعه را تأمين كند، از اين رو پرورش طيور تا حد زيادي در تأمين پروتئين حيواني می‌تواند نقش داشته باشد، زیرا نیاز به سرمايه زیادی نداشته و از طرفی زودبازده می‌باشد. با تدوين برنامه صحيح، علمی و عملی قادر خواهيم بود علاوه بر تأمین نیاز داخلی، به صادرات این محصول نیز چشم بدوزیم [27].

2-1-1- ارزش غذایی گوشت طيور

هدف اصلي مصرف گوشت توسط انسان، تأمين اسیدهای آمینه ضروری برای بدن می‌باشد. طبق جدول 1-1 كه از طرف انستيتو تغذيه و خوار بار ايران منتشر شده است، مقايسه تركيبات گوشت طيور را با ساير دام‌ها (در صد گرم) نشان مي دهد. طبق این اطلاعات پروتئين گوشت طيور به ميزان قابل توجهي از گوشت ماهي و ساير دام‌ها يبشتر است [26].

جدول2 -1- مقایسه ترکیب شیمیایی صد گرم گوشت های مختلف
نوع گوشت میزان کالری درصدپروتئین درصد چربی
گوشت گاو
گوشت گوساله
گوشت گوسفند
گوشت بره
گوشت غاز و اردک
گوشت بوقلمون
گوشت ماهی سفید گوشت مرغ 239
207
317
167
340
268
104
200 7/18
8/18
7/15
18
2/16
1/20
19
2/20 2/18
14
7/27
10
30
2/20
5/2
6/12
2-1-2- قابلیت هضم و جذب

گوشت مرغ از نظر ترکیب پروتئین و تناسب و تعادل اسید آمینههای ضروری، در مقایسه با گوشت قرمز کمبود ندارد، با این تفاوت که میزان کلسترول آن کمتر، نسوج آن نرمتر و سهلالهضمتر از سایر گوشتها میباشد. از نظر مسائل اقتصادی و سهولت تهیه، نیز نگهداری و پرورش طیور برای تولید گوشت بهخصوص در شرایط خاص کشور ما قابل توصیه میباشد [26].

2-1-3 – سرعت رشد

از نظر سرعت رشد شاید هیچ دامی را نتوان با طیور مقایسه نمود. بهعنوان مثال امروزه نژادهای مخصوصی از جوجه گوشتی در بازارهای دنیا و ایران وجود دارد که در مدتی در حدود 40 روز جوجه یک روزه 40 گرمی به نیمچه گوشتی 2 کیلویی تبدیل می‌شوند. به عبارت دیگر در این مدت محدود 50 برابر وزن اولیه خود رشد می‌کنند. بدین ترتیب با پرورش طیور به سرعت میتوان گوشت مورد نیاز جامعه را تأمین کرد [26]

2-2- دستگاه گوارش طيور

دستگاه گوارش طيور در مقايسه با دستگاه گوارش ساير حيوانات تفاوت ويژه‌اي دارد. اندازه دستگاه گوارش طيور، به اندازه جثه، نوع و ميزان غذاي مصرفي و گونه پرنده وابسته است. دستگاه گوارش در مرغ‌هاي مادر، بزرگتر از جوجه‌هاي گوشتي است. همچنين در بعضي پرندگان مانند شتر‌مرغ دستگاه گوارش نسبت به جثه بسيار بزرگ‌تر از پرندگان كوچك می‌باشد. بروس دستگاه گوارش مجرائي است كه به محيط خارج دنياي متابوليك حيوان ارتباط دارد. تكامل و آناتومي دستگاه گوارش تا حد زيادي نوع غذائي را که براي حيوان مفيد است مشخص می‌کند [9]. دستگاه گوارش به عنوان یک اندام پشتیبان، جهت افزایش بازده هضم و جذب مواد مغذی و فراهم نمودن نیاز اندامهایی از جمله ماهیچهها در آغاز زندگی نقش مهمی دارد[171]. غذاي طيور بايد از قابليت هضم بالايي برخوردار باشد. اين دستگاه از مجراي گوارشي و غدد ضميمه تشكيل شده است. لوله گوارشي خود شامل دهان، مري، چينه‌دان، پيش معده، سنگدان، روده كوچك، رودههاي كور، روده بزرگ و معقد ميباشد. وظيفه دستگاه گوارش هضم و جذب مواد مغذي موجود در خوراكها است [13].

2-2-1- دهان (حفره دهاني- حلقي)

دهان در طيور فاقد لب و دندان است و كام نرم در طيور وجود ندارد [12]. حفره‌هاي دهاني در اين حيوانات به وسيله منقارها از محيط بيرون جدا می‌شود. منقارها به صورت 2 منقارسخت و شاخي هستند كه بر روي هم قرار گرفته و از عقب به هم متصلند. منقار پايين به استخوان دنداني پايين(آرواره پايين) و منقار بالا كه انتهاي نوك آن مقداري به طرف پايين خميده است به استخوان فك بالا متصل مي‌باشد. سوراخ بيني در طيور در سطح پشتي منقار بالا قرار دارد. بنابراين حفره دهاني در طيور از بالا به وسيله كام سخت و از طرفين به وسيله گونه‌ها و در جلو به وسيله منقار‌ها محدود مي‌شود. كام سخت در سقف حفره دهان داراي سوراخي در وسط است كه به حفره هاي بيني ارتباط دارد. در پرندگان هر دو فك بالا و پايين متحرک بوده اگر چه حركت فك بالا بسيار كمتر است [40].

2-2-2- مري و چينه‌دان

لوله‌اي است قابل انعطاف و عضلاني كه از حلق تا پيش معده ادامه دارد. اين لوله در اواسط مهره‌هاي گردن (مجاور مهره پنجم گردن) پهن شده، كيسه‌اي به نام (چينه دان) را به وجود مي‌آورد. ديواره مري و چينه دان از سه لايه تشكيل شده است كه به ترتيب از خارج به داخل عبارتند از : لايه سرورزي، لايه عضلاني (طولي و حلقوي) و لايه مخاطي.
سطح داخلي چينه دان از سلول هاي مخاطي پوشيده شده است. اين سلول ها داراي ترشحات مخاطي مي باشند که ترشحات آن‌ها موجب لغزنده شدن و تسهیل عبور غذا از این مجرا خواهد شد [35]. وظيفه اصلي چينه‌دان ذخيره غذا است هر چند كه ممكن است عمل هضم روي غذا به مقدار جزيي در چينه‌دان انجام شود. به علت عدم جويدن و توقف غذا در دهان طيور، تأثير بزاق حيوان در هضم غذا در چينه‌دان انجام می‌شود. اندازه و شکل چینهدان بر حسب عادات تغذیه‌ای و نوع پرنده متفاوت است. این عضو ممکن است یک قسمتی، دو قسمتی و یا دوکی شکل باشد [58].چینهدان تعدادي از پرندگان دانهخوار، دو قسمتی و بزرگ و در برخی از آن‌ها بسیار حجیم است. این عضو در پرندگان دیگري نظیر جغد و پرندگان حشره خوار يا وجود ندارد و یا در صورت وجود، رشد ناچیزي دارد. اندازه چینهدان در بین نژادهاي مرغ و حتی بین جنسهاي نر و ماده یک نژاد تفاوتهاي قابل توجهی دارد نقش اصلی چینهدان ذخیره مواد غذایی است. چینهدان در تعدادي از گونههاي پرندگان، به خصوص در خانواده کبوترها، مولد شیره مخصوص چینهدان است و تکثیر سلولهاي مخاطی و تولید شیره توسط هورمون پرولاکتین صورت گرفته و کنترل میشود. این پرندگان، شیره را در چینهدان به دهان بازگردانده و جوجهها را به وسیله آن غذا میدهند. ساختمان میکروسکوپی چینهدان مشابه این ساختمان در مري است[35].

2-2-3- معده

معده در طيور شامل دو قسمت است: 1-پيش معده (معده غده اي) 2- معده ماهيچه‌اي يا سنگدان

2-2-3-1- پيش معده (معده غده‌اي)

عضوي دوكي شكل است كه در قسمت چپ حفره بدن قرار دارد. كار اصلي معده حيوانات را در طيور، پيش معده انجام مي‌دهد. در سطح داخلي پيش معده طيور برجستگي هايي وجود دارند که دارای غدد ترشحي هستند که به داخل پيش معده مي‌ريزند. اين ترشحات شامل اسيد معدي و آنزيم‌هاي هضم كننده پروتئين مي‌باشند [35].

2-2-3-2- سنگدان (معده ماهيچه‌اي)

ديواره معده ماهيچه‌اي بسيار سفت و ضخيم است ولي ضخامت آن در سطح پشتي بيشتر از سطح شكمي آن مي‌باشد که در حفره شكمي در زير استخوان خاجي قرار دارد. ديواره داخلي آن از لايه ضخيمي از بافت مخاطي تشكيل شده و محكم به لايه زيرين خود (لايه عضلاني) چسبيده است. [58 ]. نقش اين عضو در گوارش پرندگان بسيار مهم است، زيرا همان طور كه گفته شد طيور فاقد دندان يا عضو خردكننده غذا مي‌باشند، بنابراين پس از آن كه غذا داخل چينه دان نرم و در داخل پيش معده با شيره معده مخلوط شد، در داخل سنگدان به وسيله حركات شديد و انقباضات عضلات خرد مي‌شود.

2-2-4- روده باريك

روده باریک بعد از سنگدان قرار گرفته و مانند روده باريك حيوانات پستاندار از سه قسمت دئودنوم (دوازدهه)، ژژنوم و ايلئوم تشكيل شده است. در رودهی باريک هورمونهايي ترشح مي‌شوند که به طور عمده در تنظيم اعمال معدي-رودهاي مؤثر هستند. جذب اکثر عناصر غذايي در رودهی باريک صورت ميگيرد [12].
اعمال روده باريک هضم آنزيمي و جذب فرآوردههاي نهايي هضم ميباشد. در بين گونههاي مختلف، روده باريک نسبت به ساير اندامهاي پيشين از لحاظ شکل و عملکرد، کمتر تغيير کرده است و اين ناشي از آن است که محتويات مختلف غذاهاي متفاوت به وسيله پيش معده و سنگدان به صورت يکنواخت و معلق در مايعي به نام «کیم » ، تبدیل می‌شود. دوازدهه از سنگدان شروع و حلقهاي را در اطراف پانکراس (لوزالمعده) تشکيل ميدهد. مجاري صفراوي و لوزالمعده به دوازدهه وارد ميشود. قسمت انتهايي خم دوازدهه ژژونوم است که در نهایت به ايلئوم ميپيوندد. تمايز بافت‌شناسي اين سه قسمت نامشخص است و براي تمايز آن‌ها از خصوصيات آناتوميکي ماکروسکوپي استفاده ميشود. با اين تعريف محل اختتام دوازدهه در نقطهاي است که رودهی کوچک از اتصال با لوزالمعده جدا ميشود. ژژونوم از انتهاي دوازدهه شروع و به زائدة ويتيلن (مکل) ختم ميشود. اين زائده باقيمانده کيسهی زرده است و تقريباً در ميانه روده باريک قرار دارد. سرانجام ايلئوم از محل زائدهی ويتيلين تا محل اتصال روده باريک امتداد مييابد [21].

2-2-5- روده بزرگ

روده بزرگ در طيور شامل يك جفت زايده به نام روده كور (سكوم) و يك بخش كوتاه و مستقيم به نام راست روده (ركتوم) است كه به كلواك ختم مي‌شود. روده کور از رکتوم منشأ و بلافاصله پس از محل اتصال روده کوچک و رکتوم قرار دارد[12]. اين قسمت در حقيقت محل ريختن بقاياي هضم نشده غذا است. غذاي هضم نشده بوسيله حركات روده بزرگ به طرف كلواك رانده مي شود.

2-2-6- روده كور

روده کور به صورت دو زايده به طول 14 تا 23 سانتيمتر در دو طرف راست روده قرار دارد. اين دو زايده در محل اتصال روده باريك به روده فراخ به آن ها متصل مي‌شوند. [ 12].

2-2-7- كلواك

کلوآک آخرين قسمت دستگاه گوارش طيور و حفره مشترك بين دستگاه توليد مثل، دفع ادرار و مدفوع مي‌باشد. كلواك شيپوري شكل و داراي دو ناحيه گوارشي و ادراري– تناسلي است. ناحيه گوارشي آن به راست روده متصل و محل تجمع مدفوع مي‌باشد. در انتهاي اين ناحيه اسفنگتري وجود دارد كه باعث نگهداري و تجمع و دفع مدفوع مي‌شود.كلواك محلي است كه از يك طرف بقاياي هضم نشده غذا (مدفوع) و ادرار و از طرفي نيز محل اتصال مجراي تناسلي و محل ريخته شدن اسپرم در آن مي‌باشد. نكته مهمي كه بايد مورد توجه قرار گيرد اين است كه چون طول دستگاه گوارش پرندگان كم مي‌باشد لذا زودتر گرسنه مي‌شوند و نياز به غذا خوردن در آن‌ها داراي دوره كوتاه‌تري است [ 12].

2-2-8- طحال

طحال بزرگترین عضو لنفاوی است و اعمال متعددی را از جمله تولید سلول های خونی (لنفوسیتها )، متابولیسم هموگلوبین و آهن، انهدام گلوبول‌های قرمز، تصفیه خون، ذخیره خون، فاگوسیتوز و واکنش های ایمنی را برعهده دارد. می‌توان گفت مهمترین عمل طحال تصفیه ایمونولوژیک خون است [ 22]. طحال اندامی لنفاوی است که به سیستم گردش خون وابسته است. طحال پرندگان تقریبا کروی شکل و در سایر گونه‌ها کشیده است. طحال جایگاه نگهداری و انباشت خون است و اندازه آن در هر زمان می تواند متفاوت باشد. همچنین طحال مکان اصلی پاسخ های ایمنی در مقابل آنتی ژن‌های حمل شده در خون است [41].

2-2-9- بورس فابرسیوس

این اندام کیسه‌ای در انتهای کلواک طیور و در سطح پشتی آن وجود دارد که محل تکامل لنفوسیت‌های B است و در داخل آن چین‌های طویلی به نام پلیکا یا پلیسه مشاهده می‌شود. به طور معمول تعداد این چین‌ها 10 الی 12 عدد می‌باشد. سطح رویی این چین‌ها را بافت پوششی استوانه‌ای شبه مطبق پوشانده است. این بافت پوششی در نواحی اتصال هر گره لنفاوی با آن تغییر شکل داده و به بافت پوششی استوانه‌ای ساده‌ای به نام اپیتلیوم وابسته به فولیکول تبدیل می‌شود. اپیتلیوم وابسته به فولیکول پل ارتباطی میان محتویات داخل بورس و فولیکول‌های لنفاوی است [ 22].

2-3- تیموس

تیموس عضو لنفاوی اولیه‌ای است که لنفوسیت‌های Tدر آن بالغ می‌شوند. غده تیموس معمولاً از دو بخش و هر بخش از بخش‌های کوچکتری تشکیل شده است. بخش کورتکس شامل از لنفوسیت‌های به هم فشرده و بخش مدولای تیموس از سلول‌های پوششی و لنفوسیت‌های پراکنده است. سلول‌های پوششی تیموس، هورمون‌های تیموس را می‌سازند که در تکامل لنفوسیت‌های T دخالت دارند [41]. این عضو در پرندگان به صورت یک جفت در طرفین گردن و در امتداد ورید وداج واقع شده و هر یک، از چندین لوب تشکیل شده است که با فاصله از یکدیگر قرار دارند. رنگ لوب‌های تیموس قرمز تا زرد است. در طیور بالغ به طور معمول هر تیموس از 3 تا 8 لوب با اندازه‌های متفاوت تشکیل شده است. تیموس بر خلاف سایر ارگانهای لنفاوی فاقد فولیکول لنفاوی است. به علاوه تنها عضو لنفی است که از دو منشأ رویانی ساخته شده است. بعضی از هورمون‌های جنسی در تحلیل تیموس نقش دارند و بافت چربی جایگزین آن می‌شود. اجزای اصلی سازنده تیموس لنفوسیت‌ها، سلول‌های دندریتی، سلول‌های پوششی و تعداد كمي ماکروفاژها هستند. سطح خارجی تیموس توسط کپسولی از رشته‌های ضخیم همبندی پوشیده می‌شود. بافت همبند کپسول در نزدیک غده از جنس بافت همبند سست شده که به داخل غده وارد و آن را به لوبول‌های ناقصی تقسیم می‌کند. هر لوبول از دو بخش قشری و مرکزی تشکیل شده است. لوبول‌های تیموس بسیار فعالند و لنفوسیت‌ها در بخش قشری به طور مداوم تولید می‌شوند، بسیاری از آن‌ها به مرکز تیموس می‌آیند و از طریق گردش خون از تیموس خارج می‌شوند [22].

2-4- ميكروفلور طبيعي دستگاه گوارش طيور

پيش از تفريخ، لوله دستگاه گوارش طيور عاري از ميكروب مي باشد[166]. 5 تا 6 ساعت پس از تفريخ، مدفوع طيور حاوي جمعيتي در حدود 1010 – 109 در هر گرم از مواد هضمي مي‌باشد [176]. ميكروفلور طبيعي دستگاه گوارش را مي‌توان به سه گروه تقسيم كرد. گروه عمده يا غالب (بيش از 90 درصد) و مطلقاّ بي‌هوازي هستند نظير لاكتو باسيل‌ها، بيفيدوباكتريوم ها و باكتريوئيدها. گروه دوم گروه همراه كه كمتر از 5 درصد بي‌هوازي اختياري مانند اي‌كولاي و انتروكوكوس و گروه سوم كه كمتر از1 درصد از آن‌ها را تشكيل مي‌دهند نظير كلستريديوم‌ها و استافيلوكوكوس‌ها. تعداد هر گروه از باكتري‌ها به طور سريعي با رشد حيوان افزايش پيدا مي‌كنند [125]. به دليل pH پايین‌تر و عبور سريعتر مواد هضمي در معده و بخش بالايي روده كوچك، اين قسمت‌ها به نسبت حاوي تعداد كمتري باكتري هستند و لاكتو باسيلوس و استرپتوكوكوس مقاوم به اسيد در اين بخش‌ها غالب مي‌باشند. ايلئوم داراي ميكروفلوراي گوناگون با تعداد بيشتری سلول‌هاي باكتريایی مي‌باشد چون در اين قسمت سرعت عبور مواد هضمي كمتر مي‌باشد [88]. اولين فايده ميكرو فلور طبيعي روده‌اي، مقاومت در برابر تشكيل كلوني توسط باكتري‌هاي بيماري‌زا و ميكروب‌هاي خارجي مي‌باشد [88 و 176]. دومين سودمندي ميكروفلور طبيعي اين است كه باعث تحريك توسعه سيستم دفاعي روده‌اي ميزبان شامل لايه مخاطي، اپيتليال تك لايه‌اي و لامينا پروپريا با سيستم سلول‌هاي ايمني كه در زير اپيتليوم قرار دارند، مي‌شود[125]. فايده ديگر ميكرو فلور طبيعي روده تأمين مواد مغذي مي‌باشد كه توسط ميكرو فلور توليد مي‌شود و مورد استفاده ميزبان قرار مي‌گيرد. اين مواد مغذي شامل اسيدهاي چرب زنجير كوتاه، اسيدهاي آمينه و ويتامين‌هاي گروه B و K مي‌باشد [176] .باكتري‌هاي همزيست با ميزبان در جوجه‌هاي گوشتي، لاكتات، استات، پروپيونات و بوتيرات توليد مي‌كنند[191]. اين اسيدهاي چرب در تأمين انرژي براي حيوان نقش دارند. اسيدهاي چرب زنجير كوتاه تكثير سلول هاي اپيتليال دستگاه گوارش را تحريك می‌کنند و اندازه پرزها را افزایش و درنتیجه سطح جذبي روده را افزايش مي‌دهند [166].
با وجود اين مزيت‌ها، ميكرو فلور طبيعي هزينه‌هايي نيز براي حيوان به همراه دارد. اين نكته به طور عموم پذيرفته شده است كه بسیاری از گونه‌هاي باكتري با ميزبان براي مواد مغذي رقابت مي‌كنند[186]. باكتري‌هاي تخمير كننده اسيدهاي آمينه، كاتابوليت‌هايی سمي توليد مي‌كنند كه بر تخريب و دوباره‌سازي سلول‌هاي روده‌اي و عملكرد رشدي حيوان موثر است[86]. گزارش شده است آمونياكي كه از طریق دآميناسيون اسيدهای آمينه و هيدروليز اوره توليدمي شود درغلظت‌هاي بالا روند رشد پرنده را كند مي‌كند [186]. هدف نهايي دستكاري ميكروفلور طبيعي روده از طريق جيره، دستيابي به ميكروفلور بهينه (حد اكثر سودمندي با حد اقل هزينه) مي‌باشد.

2-5- مواد افزودني در تغذيه طيور

گوشت طيور حدود 27 درصد از گوشت مورد نياز دنيا را تأمين مي‌کند، و ميزان پروتئين آن حدود 2/20 درصد مي‌باشد. هر شخص روزانه به 70-60 گرم پروتئين نياز دارد که حدود يک سوم آن بايد از منابع حيواني تأمين شود. پس طيور به دليل تأمين کنندگي بخش مهمي از پروتئين مورد نياز انسان سلامت در تغذيه آن حائز اهميت بسزائي است. حدود 70-60 درصد هزينه يک واحد دامپروري يا مرغداري مربوط به تغذيه آن مي‌باشد و مابقي آن به مديريت دامدار بر مي‌گردد. با در نظر گرفتن رشد فزآينده جمعيت در جهان و کاهش زمين‌هاي زير کشت جهت توليد خوراک طيور، استفاده از مواد افزودني به عنوان يک راه حل در به کارگيري هر چه بهتر خوراک مي‌تواند مد نظر قرار گيرد. امروزه از مواد افزودني خوراكي ضد ميكروبي، به طور گسترده‌اي در پرورش حيوانات مزرعه‌اي براي افزايش بهره‌وري و فراهم نمودن شرايط اكولوژيكي مناسب سيستم گوارشي به منظور افزايش سرعت رشد، كاهش هزينه‌هاي خوراك، كاهش ريسك و خطر بروز بيماري‌ها استفاده مي شود [30]. افزودني‌های خوراكي تركيب يا مخلوطي از تركيبات مغذي يا غير مغذي هستند كه به خوراك اصلي يا اجزاي آن به منظور انجام يك وظيفه خاص و معمولاً به مقادير اندك اضافه می‌شود. افزودنی‌ها موادی هستند که به میزان خیلی کم در جیره طیور به کار می‌روند و استفاده از آن‌ها به دلیل تأمین هیچکدام از نیازمندی‌های مواد مغذی دام نمی‌باشد [76]. اضافه کردن هر افزودنی به جیره طیور در جهت بهبود عملکرد و تأمین سلامت می‌باشد. تأمین سلامت طیور از یک سو باعث افزایش راندمان می‌شود که سود اقتصادی بیشتری را در پی دارد و از سوی دیگر می‌تواند تضمین کننده سلامت مصرف کننده باشد. اثرات سودمند ديگر استفاده از افزودنيها در حيوانات مزرعهاي، بهبود مصرف خوراک، افزایش ترشحات هضمي و تقویت سيستم ايمني ميباشد [73]. افزودنيهاي غذايي در طراحي بهترين و كارآمدترين جيرههاي غذايي از جايگاه بسيار ارزشمندي در تغذيه طيور برخوردارند. اين افزودنيها نه تنها سبب تحريك رشد و بهبود بازده غذايي طيور ميشوند بلكه در سلامتي پرندگان نيز نقش ارزندهاي ايفا ميكنند [152]. امروزه به منظور تحريک رشد، تقويت سيستم ايمني، رفع کمبودهاي غذايي و پيشگيري از بيماريها از مواد افزودني درجيره طيور استفاده ميشود [196].
با توجه به بالا بودن سرعت رشد در جوجه‌هاي گوشتي و ضرورت رشد مناسب دستگاه گوارش (کمي و کيفي) و به منظور استفاده بهينه از خوراک و ايجاد شرايط مناسب جهت بالفعل نمودن پتانسيل ژنتيکي پرنده، ضروري است که مواد افزودني مناسبي با توجه به طبيعت و متابوليسم دستگاه گوارش به خوراک آن‌ها افزوده شود. با توجه به امکان بروز عوارض جانبي ناشي از مصرف برخي مواد افزودني توسط طيور و تغيير در ترکيب ميکروفلور روده، مقاومت‌هاي باکتريايي و از طرفي خطر آلوده شدن فرآورده‌هاي دامي و تهديد سلامت مصرف‌کننده به همراه آلودگي زيست محيطي، دقت و توجه کافي در انتخاب و کاربرد اين مواد را در تغذيه طيور به امري جدي و حياتي تبديل کرده است. ميکروب‌هاي بيماري‌زاي موجود در روده باريک با ميزبان بر سر تصاحب مواد مغذي رقابت دارند و با توليد سموم و متابوليت‌هاي کاهنده رشد باعث افزايش بروز بيماري و کاهش بهره‌وري خوراک می‌شوند [30]. استفاده از افزودني‌هاي غذايي در تغذيه طيور به عنوان يک راه حل در بکارگيري هر چه بهتر خوراک توسط طيور محسوب مي‌شود.

2-5-1- آنتي‌بيوتيك‌ها

آنتي‌بيوتيك به معنای ضد حيات است. آنتي‌بيوتيك‌ها تركيبات شيميايي مشتق شده يا توليد شده به وسيله ارگانيسم‌هاي زنده هستند كه قادرند در غلظت‌هاي كم، چرخه حياط ديگر ارگانيسم‌ها را متوقف کنند [13]. حضور طولاني مدت آنتي بيوتيك‌ها در جمعيت هاي ميكروبي سبب ايجاد مقامت به آن‌ها در اين جمعيت‌ها مي‌شود. آنتي‌بيوتيک‌ها گروهي از ترکيبات شيميايي هستند که به صورت بيولوژيکي توسط گياهان يا ميکروارگانيسم‌هاي معيني (معمولاً قارچ‌ها) توليد مي‌شوند و دارای خاصيت مهارکنندگی رشد باکتري‌ها مي‌باشند. برخي از آنتي‌بيوتيک‌ها بر عليه باکتري‌هاي گرم منفي یا مثبت موثر هستند در حالي که تعدادي از آن‌ها که به آنتي‌بيوتيک‌هاي وسيع الطيف مشهورند بر عليه دامنه‌اي از باکتري‌هاي گرم منفي و مثبت موثرند. به عبارت ديگر آنتي‌بيوتيک‌ها افزودني‌هاي غذايي هستند که به منظور جلوگيري از رشد پاتوژن‌هاي روده‌اي و بهبود عملکرد در تغذيه طيور به کار می‌روند [ 13]. آنتي بيوتيک‌ها ممکن است شرايط رشد ميکروب‌هاي توليدکننده مواد مغذي را بهبود دهند و از رشد ميکروارگانيسم‌هاي تخريب‌کننده مواد مغذي ممانعت کنند، همچنین مانع رشد ميکروارگانيسم‌هايي شوند که مقادير فراواني آمونياک و ساير محصولات نيتروژني سمي را در روده توليد مي‌کنند. سموم توليد شده توسط ميكروب‌هاي بيماري‌زا در داخل روده نه تنها بر هضم مواد تأثير گذار هستند بلكه به ساختار پرزهای روده آسيب و جذب مواد مغذي را تحت تأثير قرار مي‌دهد، نازك شدن ديواره روده به دليل افزودن آنتي‌بيوتيك‌ها به جیره كه موجب بهبود بازده جذب مواد مغذي مي‌شوند، نیز گزارش شده است [45]. آنتی‌بیوتیک‌ها در بیشتر موارد ممکن است باعث پيشگيري يا درمان بيماري‌هاي حاد پاتولوژيکي شوند و يا ممکن است هزينه نگهداري مربوط به تخريب و بازسازي اپيتليوم روده را کاهش دهند [13]. افزايش جمعيت جهان و به دنبال آن افزايش نياز به مواد پروتئيني حيواني عامل موثري درتوسعه صنعتی پرورش دام مي‌باشد. از طرفي زندگي شهر نشيني و كاهش اراضي كشاورزي باعث شده است که تدابيري در جهت استفاده بهترو پر بازده‌تر از خوراك مورد استفاده دام و طيور به کار گرفته شود. به همين منظور روش‌هاي مختلف عمل‌آوري خوراك و استفاده از مواد افزودني غذايی مانند آنتي بيوتيك‌ها مورد استفاده قرار گرفت. پرورش متراكم جوجه‌هاي گوشتي خطر بروز بيماري‌هاي عفو ني را افزايش مي‌دهد. اكثر بيماري‌هاي عفوني توسط آنتي‌بيوتيك‌ها كنترل و درمان مي‌شوند. تعدادی از آنتی بیوتیک‌ها محرک رشد هستند، که اثر آن‌ها در ارتباط با میکروارگانیسم‌های گرم مثبت می باشد. علت اینکه آنتی بیوتیک‌ها بر باکتری‌های گرم مثبت اثر می‌گذارند این است که ساختار دیواره سلولی این دسته از باکتری‌ها پیچیدگی کمتری نسبت به باکتری‌های گرم منفی دارند. ساختار دیواره سلولی در باکتری‌های گرم مثبت به طور عمده شامل پپتیدوگلیکان و اسید تئیکوئیک و اسید تئیکورونیک ، و در باکتری‌های گرم منفی به طور عمده شامل لیپوپلی‌ساکارید می‌باشد [92]. در صنعت پرورش طيور به منظور كاهش تلفات و افزايش عملكرد جوجه‌هاي گوشتي از طريق تأثير بر فلور ميکروبي دستگاه گوارش استفاده از تركيبات آنتي‌بيوتيكي متداول است [85]. گزارش شده است تغذیه جیرهی حاوی پنیسیلین وزن جوجههای گوشتی را تا 9 درصد افزایش داده و وزن روده را تا 17 درصد با همان طول کاهش داده است [87] . آنتیبیوتیکها براي بهبود سلامت پرندگان، پیشگیري از بیماريها، بهبود سرعت رشد و ضریب تبدیل خوراك استفاده می‌شود ] 155 [ .

2-5-1- 1- نگراني‌هاي ناشي از كاربرد آنتي بيوتيك‌ها

بكار بردن مدام آنتي بيوتيك‌ها موجب پیدایش نسلي از باكتري‌ها مي‌شود كه مبارزه با آن‌ها با آنتي‌بيوتيك هاي معمولي امكان‌پذير نخواهد بود و در صورت امکان، ميكروفلوراي دستگاه گوارش حیوان را مختل مي‌کندكه باعث تاخیر در بهبودی می‌شود. اولين نگراني‌ها درباره مقامت آنتي بيوتيكي و توصيه‌ها براي ممنوعيت استفاده از آن در خوراك دام و طيور، توسط اسوان (1969)، در گزارشي به پارلمان انگلستان گزارش شد. این موضوع زمانی مطرح شده که سالمونلوزیس در گوساله های شیری به انسان منتقل شد و به هنگام درمان گوساله‌ها، سالمونلا به 8 آنتی‌بیوتیک موجود در آن زمان مقاومت نشان داد و درمان انسان با همین آنتی بیوتیک‌ها نیز غیر مؤثر بود. این مشکل منجر به گزارش کمیته اسوان شد که نقطه آغاز نگرانی عمومی در مورد استفاده از آنتی بیوتیک ها در تغذیه حیوانات بود. جالب اینکه کمیته مذبور استفاده از ترکیبات غیردرمانی را که به طور همزمان در طب انسانی استفاده می شد را ممنوع کرد [89و13 ]. مقاومت علیه برخی از عوامل بیماریزای داخلی شامل سالمونلا ، اشرشیاکولی ، کمپیلوباکتر و انتروکوکسی در خوراک حیوانات نگرانی‌های زیادی در خصوص سلامت انسان ایجاد کرده است زیرا این باکتری‌ها میتوانند به انسان منتقل شوند. این قبیل عوامل بییماریزا از طریق زنجیره غذایی از حیوان به انسان منتقل می‌شوند و ممکن است دارای ژن‌های مقاوم به آنتی‌بیوتیک‌ها باشند و یا ژن‌های مقاوم آن‌ها به فلور میکروبی موجود در انسان منتقل و تکثیر یابند [188]. مقاومت به پنی‌سیلین نیز در ابتدا در مقابل باکتری ای- فاسیوم در سال 1983 مشاهده شد، سپس در سال 1988 اولین مورد مقاومت به وانکومایسین به عنوان یک آنتی بیوتیک در اروپا ثبت شد. در این تحقیق کمتر از 2 درصد از باکتری‌های فاسیوم به آمپی‌سیلین وانکومایسین مقاوم بود، در حالیکه 83 درصد باکتری ای- فاسیوم جدا شده و 52 درصد از این باکتری به ترتیب به آمپی‌سیلین وانکومایسین مقاوم بود [180]. از دهه 1940، استفاده از آنتی‌بیوتیک‌ها در جیره خوک‌ها و سایر حیوانات اهلی به عنوان محرک رشد تغییراتی را در عملکرد حیوان به وجود آوردند. در ایالات متحده تعداد محدودی از آنتی‌بیوتیک‌ها استفاده می‌شوند. بسیاری از تغییرات در استفاده از ترکیبات ضدمیکروبی برای بهبود رشد در طول 60 سال اخیر در کشورهای مختلف روی داده است. سوئد نخستین کشوری بود که در سال 1986 استفاده از آنتی بیوتیک‌های محرک رشد را برای خوراک دام و طیور حذف کرد [189]. با توجه به گزارشات مقاومت انتروکوکسی نسبت به وانکومایسین در پی به کارگیری اواپارسین در مزرعه طیور و جدا کردن این باکتری مقاوم از غذای حیوانی، دولت دانمارک در سال 1995 استفاده از اواپارسین را در همه کشورهای اتحادیه اروپا ممنوع اعلام کرد. در سال 1997 کمیسیون اتحادیه اروپا استفاده از اواپارسین را در همه کشورهای اروپایی ممنوع اعلام کرد. در ژانویه 1998، دولت دانمارک آنتی بیوتیک ویرجینیامایسین را ممنوع و در فوریه 1998 تولید کنندگان طیور به طور اختیاری استفاده تمامی آنتی بیوتیکهای محرک رشد را متوقف کردند. در سال 1999، اتحادیه اروپا 4 آنتی بیوتیک محرک رشد شامل ویرجینیامایسین، اسپیرامایسین ، تایلوزین و باسیتراسین روی را که در درمان انسان نیز استفاده می‌شوند، در خوراک طیور ممنوع اعلام کرد [ 90]. استفاده از سایر آنتی‌بیوتیک‌های محرک رشد در ژانویه 2006 از طرف اتحادیه اروپا ممنوع شد هر چند در خیلی از کشورها هنوز از نظر قانونی مصرف آنتی‌بیوتیک‌های محرک رشد ممنوع نشده است، استفاده از آن بیشتر به صورت اختیاری توسط تولیدکنندگان متوقف شده است [121]. ممنوعیت استفاده از آنتی‌بیوتیک‌های محرک رشد وقتی اولین بار در اروپا اعلام شد، صنعت طیور با افزایش تلفات و شیوع بیماری و افت در تولید مواجه شد. ضریب تبدیل خوراک از 78/1 قبل از ممنوعیت به بالای 84/1 بعد از ممنوعیت در اواخر سال 1999 در دانمارک افزایش پیدا کرد [149]. بسیاري از کشورها علاقهمند به کاهش یا حذف استفاده از ترکیبات ضدمیکروبی در غذاي حیوانات هستند تا سرعت توسعهی مقاومت میکروبی کاهش پیدا کند [131].
با توجه به مشکل مطرح شده برای استفاده آنتی‌بیوتیک‌های محرک رشد، تحقیقات و آزمایشات زیادی در زمینه یافتن جایگزین مناسبی برای آن‌ها صورت گرفته است. اکثر جایگزین‌های معرفی شده برای آنتی‌بیوتیک‌های محرک رشد عمل خود را در ارتباط با بهبود عملکرد طیور از طریق تاثیر بر فلور میکروبی دستگاه گوارش اعمال می‌کنند.

2-5-2-پروبيوتيك‌ها

مفهوم پروبيوتيك در اواسط قرن 20 از يك فرضيه‌اي به وجود آمد. ابتدا توسط دانشمند روسي صاحب جايزه نوبل به نام Elie Metchnikoffkoff ارائه شد [87]. واژه پروبيوتيک از دو کلمه يوناني «پرو» و «بيوتيک» به معني «براي حيات» منشأ گرفته است [ 4]. پروبيوتيك به مكمل خوراكي زنده‌اي اطلاق مي شود كه به طور مناسبي بر حيوان از طريق بهبود تعادل ميكروبي روده اي تأثير مي‌گذارد[87].
پروبيوتيك‌هاي كه در سطح گسترده به کار می‌روند اسيد لاكتيك توليد مي‌كنند و متعلق به گونه لاكتوباسيلوس وبيفيدوباكتريوم مي‌باشند. اثر مفيد پروبیوتیک‌ها بر جمعيت ميكروبي شامل جلوگيري از پاتوژن‌ها،تنظيم سيستم ايمني، قابليت نفوذ موكوسال، قابلیت كلني‌سازي و بهبود گوارش مي‌باشد [96].
توانايي پروبيوتيک‌ها در افزايش رشد و بهره‌وري در جانوران از راه‌هاي كاملاِّ طبيعي،تأييد شده است. پروبيوتيک‌ها، حیوان را در برابر عفونت‌هاي سالمونلايي و زهرابه‌اي كه به وسيله گونه‌هاي خطرناك باكتري E.coli توليد مي‌شود، محافظت مي‌كنند [76] و موجب افزايش ميکروفلور مفيد در سيستم گوارش طيور مي‌شوند [173 و 87].
پروبيوتيک‌ها، از راه تقويت توليد انترفرون (Interferon)، افزايش ايمنوگلوبولين‌ها، افزايش سلول‌هاي بيگانه خوار، سيستم ايمني طبيعي بدن را در برابر عفونت‌هاي برخاسته از ميكروب‌هاي بيماري‌زا حفظ مي‌كنند. پروبيوتيک‌ها، عفونت كلستريديايي را كه اغلب به سبب بالا بودن تراكم در مزارع دامي ديده مي‌شوند كنترل و از بين مي‌برند [52 و 60 ]. برخي از باکتري‌هاي موجود در پروبيوتيک‌ها (بخصوص لاکتوباسيل‌ها) قادرند سيستم ايمني بدن را تحريک کنند، اين نکته نشان مي‌دهدکه پروبيوتيک‌ها علاوه بر ممانعت از بروز بيماري‌هاي روده، قادر هستند بر شرايط بروز بيماري حتي در اندام‌ها و در قسمت‌هاي مختلف بدن که در فاصله نسبتاً دوري از دستگاه گوارش قرار دارند نيز تأثيرگذار باشند [ 87].

2-5-2-1- نحوه تأثير پروبيوتيك‌ها

در سالهاي اخيرپرو بيوتيك‌ها به خاطر اثرات مفيد بر خصوصيات توليدي جايگاه ويژه‌اي را در تغذيه طيور به خود اختصاص داده‌اند [ 87 و 4]. پروبيوتيك‌ها، ميكروارگانيسم‌هاي زنده‌اي هستندكه قادرند در روده حيوان كلونيزه و تثبيت شوند. هر پروبيوتيك در غلظت مشخص و دلخواه تنها در صورتي نتايج مفيدي در پی دارد كه تعداد ميكروارگانيسم‌هاي آن در حدود 109×3 گرم در هر CFu/g2 باشد [4]. از جمله فوايد پروبيوتيك‌ها در طيورمي‌توان به بهبود تعادل ميكروبي فلور روده، كاهش ميزان وقوع اسهال، تحريك سيستم ايمني بدن، كاهش تلفات و افزایش مقاومت طيور در مقابل استرس اشاره كرد [4 و 80]. ايجاد تعادل در پروبيوتيك‌ها و باكتري‌هاي مقيم روده حداقل بايد106 – 107 پروبيوتيك مصرف شود. پروبيوتيك‌ها با افزايش موكوس روده‌اي و تحريك سيستم ايمني توان رقابت براي بيرون راندن باكتري‌هاي بيماري‌زا را دارند [Abaza, 2008]. همچنين مشخص شده که پروبيوتيک‌ها مي‌توانند باعث افزايش فعاليت فاگوسيتوزي گلبول‌هاي سفيد شوند [107] و با تحريك توليد اسيد لاكتيك سبب كاهش pH روده و از استقرار باكتري‌هاي بيماري‌زا جلوگیری کنند [191]. مصرف پروبيوتيك باعث افزايش آنزيم‌هاي گوارشي مي‌شود كه در نتيجه آن قابليت هضم غذا بالا رفته و مصرف خوراك افزايش پيدا مي‌یابد [104]. برخي از پروبيوتيك‌ها نيز در شرایط آزمايشگاهی از خود اثرات آنتي‌اكسيداني نشان داده‌اند.
استفاده از محصولات پروبيوتيكي طي سال‌هاي اخير گسترش يافته و باعث افزايش عملكرد جوجه‌هاي گوشتي و توليد محصولات عاري از هر گونه بقاياي پروبيوتيكي شده است .شواهد اخير نشان مي‌دهد كه استفاده از پروبيوتيك‌هاي ميكروبي مي‌تواند نقش مهمي در آينده صنعت طيور داشته باشد. هر چند اين روش هنوز ناقص است اما مي‌تواند ابزار مفيدي براي به حد اكثر رساندن توليدات طيور و بهبود سلامت و تأمين ايمني منابع غذايي مورد استفاده جوامع بشري باشد [4].

2-5-3- پري‌بيوتيک‌ها

پري‌بيوتيک‌ها مواد خوراکي غير قابل هضمي هستند که از طريق تحريک رشد يا فعاليت يک يا تعداد محدودي از گونه‌هاي باکتريايي که هدف آن‌ها بهبود سلامتي ميزبان است، به طور موثري بر ارتقاء سلامتي پرنده تأثير مي‌گذارند [155]. پری‌بیوتیک‌ها مهمترین ماده مغذی برای باکتری‌ها در قسمت خلفی دستگاه گوارش هستند که ممکن است از رشد برخی از گونه‌های باکتریایی بیماری زا جلوگیری کنند و اثر مفیدی برای رشد بعضی گونه‌های باکتریایی مفید داشته باشند [89]. هر جزئي از غذا كه وارد رودۀ بزرگ شود مي‌تواند نوعي پروبيوتيك باشد. پري‌بيوتيك‌ها باعث افزايش دسترسي مواد مغذي غير قابل هضم بوسيله تخمير باكتري‌‌ها، تغييرات در متابوليسم چربي‌ها، توليد بعضي از آنزيم‌هاي هضمي و نهايتاً باعث بهبود الگوي بيوشيميايي و فيزيولوژيكي روده مي‌شوند [143 و 67] پري‌بيوتيك‌‌ها احتمالاً به دليل متصل شدن با آن‌ها و يا اعمالي كه سبب جدا شدن پيوند آن‌ها مي‌شوند، جذب مواد معدني را بهبود می‌دهند [190] پري‌بيوتيک‌ها باعث افزايش دسترسي مواد مغذي غير قابل هضم بوسيله تخمير باکتري‌ها، تغييرات درمتابويسم چربي و توليد بعضي از آنزيم‌هاي هضمي می‌شوند [143]. چندين مطالعه نشان داد که افزودن پري‌بيوتيک به جيره جوجه‌هاي گوشتي مي‌تواند منجر به بهبود عملکرد جوجه‌ها از طريق بهبود ميکروفلور دستگاه گوارش شود [156]. مکمل اليگوساکاريد تعداد باکتري‌هاي پاتوژن در روده را از جمله‌ E.coli و سالمونلا را کاهش و تعداد باکتري هاي مفيد از جمله لاکتوباسيل‌ها را افزايش داد [148]. چنين تغييراتي در جمعيت باکتريايي روده منجر به کاهش در شيوع اسهال [148] و افزايش در تقويت سيستم ايمني مي‌شود [155]. پري‌بيوتيك‌ها زماني كه به طور مثبت بر باكتري‌هاي سودمند تأثير مي‌گذارند مفيد به حساب مي‌آيند. فارتينگ و كلي (2007)، و مارتيوو همكاران (2002)، گزارش كردند كه پري‌بيوتيك‌ها زمان عبور مواد غذاي از دستگاه گوارش را كاهش و وزن مدفوع را افزايش مي‌دهند. پري‌بيوتيك‌هايي كه تا به حال بيشتر مورد بررسي قرار گرفته‌اند شامل فروكتو اوليگو ساكاريدها و مانان اوليگو‌ساكاريد مي‌باشد. پري بيوتيک‌ها مي‌توانند غذايي مناسب براي باکتري‌هاي مفيد روده باشند و موجب برتري جمعيت ميکروبي مفيد روده شوند به طوري که جايگزيني آن‌ها در روده باعث از بين رفتن يا کاهش باکتري‌هاي بيماري زا در روده مي‌شود [192].

2-5-3-1- نحوه عمل پري‌بيوتيك‌ها

1- تحريك انتخابي رشد يا فعاليت يك يا تعداد محدودي از گونه‌هاي باكترياي
2- به عنوان سوبستراي رشد براي افزايش پتانسيل باكتري‌هاي مفيد كه در سكوم وكولن زندگي مي‌كنند، اهميت دارند.
3- افزايش مقاومت در برابرعوامل عفوني و بيماري‌ها
4- افزايش قابليت دسترسي مواد مغذي غير قابل هضم به وسيله باكتري‌هاي تخمير كننده و تغيرات مفيد در متابوليسم چربي‌ها
5- افزايش آميلاز پانكراس، مقدار گلوكز سرم، افزايش توانايي جذب مقدار بالاي پروتئين در ژژنوم و كاهش ليپيد سرم و تخم مرغ و چربي حفره بطني [175].

2-5-4- سين بيوتيک

سين‌بيوتيك شامل مكمل‌هاي غذايي متشكل از پروبیوتیک و پري‌بيوتيك می‌باشد كه دارای مکانیسم عمل مشتركی هستند. توصيه شده است كه تركيبي از پروبيوتيك و پري‌بيوتيك يعني سين‌بيوتيك به دلیل اثر هم‌افزایی در مقایسه با استفاده از پروبيوتيك یا پري‌بيوتيك به تنهایي، در جلوگيري از بيماري‌های گوارشي موثرتر می‌باشد [57]. مزاياي بالقوه درمان سين‌بيوتيكي به خوبی آشكار مي‌باشد اما مشكل اصلي استفاده از پروبيوتيك و پري‌بيوتيك به تنهایي، تعيين بهترين تركيب براي هر نوع بيماري و نوع موجود است [65].
افزودن سين‌بيوتيك به گونه‌هاي بيمار داراي شرايط حاد و مزمن تقريباّ هميشه نتايج خوبي به همراه داشته است و نتيجه بدي در حالت كلینيكي مشاهده نشده است [174]. به نظر می‌رسد که سين‌بيوتيك داراي اين پتانسيل است تا بتواند ابزاري ارزان قيمت و قوي براي درمان بلند مدت گونه‌هاي بيمار با شرايط مزمن مانند بيماري كبدي و گونه‌هاي بيمار با شرايط حاد متفاوت، باشد [65].سین بیوتیک همچنين باعث جذب مواد معدني و جلوگيري از اسهال و بهبود فرآيند هضم غذا می‌شود [47 و 65]، اما به هر حال مكانيسم عمل سين‌بيوتيك‌ها ناشناخته است. دليل اصلي ارجحيت سين‌بيوتيك‌ها این است كه پروبيوتيك‌ها بدون پري‌بيوتيك‌ها نمي‌توانند در محيط گوارشي روده حفظ شوند زيرا پري‌بيوتيك‌ها نوعي سوبستراي خوراكي براي پروبيوتيك‌ها به حساب مي‌آيند [78]. زماني كه سین‌بیوتیک يا مكمل غذايي با هم ديگر به كار مي‌روند تأثير مثبت ناشی از آن عموماً يكي از اين سه الگو را دنبال مي‌كند: 1- اضافه كردن،2- سينرژيسم 3- تقويت. تأثير اضافه كردن زماني رخ مي دهد كه اثر این دو ترکیب بكار رفته با هم به مجموع اثرات هر کدام به تنهايي نزديك باشد. سينرژيسم زماني رخ مي‌دهدكه اثر تركيب شده‌اي از دو محصول تا حد زیادی بيشتر از مجموع اثرات هر عامل تنها باشد. اصطلاح تقويت به صورت متفاوت به كار مي رود. بعضي فارماكولوژيست‌ها اصطلاح تقويت را با سينرژيسم به جاي هم بكار مي‌برند تا يك تأثیر بيشتر از اضافه كردن را توصيف نمايند و ديگران از آن براي توصيف تأثیری استفاده مي‌كنندكه تنها زماني كه دو تركيب با هم استفاده می‌شوند، موجود مي‌باشد [145]. سين‌بيوتيك‌ها با بهبود ماندگاري وجايگزيني مكمل‌هاي غذايي ميكروبي زنده در مجراي دستگاه گوارش از طريق تحريك رشد و يا توسط رها‌سازي يك يا تعداد محدودي از باكتري‌ها بر سلامت ميزبان تأثير مي‌گذارند و از اين طريق به رفاه ميزبان كمك مي‌كنند [145].
پروبيوتيك و پري‌بيوتيک علاوه بر فعاليت ضد ميكروبي داراي مزاياي ديگر از قبيل ‌افزايش جذب مواد معدني، افزايش سرعت تبديل پپسينوژن به پپسين در اثر كاهش اسيديته دستگاه گوارش، كمك به فعاليت بهتر آنزيم‌هاي گوارشي، افزايش ترشح پانكراس، كاهش توليد آمونياك و ساير متابوليت‌هاي ميكروبي و افزايش قابليت هضم و جذب پروتئين و انرژي به واسطه كاهش رقابت ميكروبي با ميزبان براي ‌مواد غذايي مي‌باشند [53].
مهمترین اثر سین‌بیوتیک این است که تعداد باكتري‌هاي پروبیوتیک‌ در طول نگهداري ماده غذایی و نیز در عبور از قسمت‌هاي مختلف دستگاه گوارش در حد بالایی حفظ می‌شوند. پري‌بیوتیک به کار رفته در ترکیب غذاهاي سین‌بیوتیک در روده انسان هم تعداد پروبیوتیک‌هاي غذا را افزایش می‌دهد و هم جمعیت پروبیوتیک‌هاي ساکن در روده را افزایش می‌دهد. در غذاهاي سینبیوتیک لبنی عرضه شده در بازارهای اروپا و ژاپن، از لاکتوباسیلوس اسیدوفیلوس، لاکتوباسیلوس کازئی، بیفیدوباکتریوم انیمالیس، بیفیدوباکتریوم بیفیدوم، بیفیدوباکتریوم بروي، بیفیدوباکتریوم اینفانتیس و بیفیدوباکتریوم لانگوم به عنوان پروبیوتیک و از فروکتوالیگوساکارید، گالاکتوالیگوساکارید، لاکتولوز، اینولین و نشاسته مقاوم به عنوان پري‌بیوتیک استفاده شده است. به طور کلی هزینه تمام شده براي تولید محصولات سین بیوتیک از بقیه محصولات اندکی بالاتر است. به همین دلیل، دانشمندان در صددند تا از پروبیوتیک‌هایی که قادر به تولید پري بیوتیک‌ها در مرحله تخمیر ماده غذایی باشند، استفاده کنند [68 و 71 ].

2-5-4-1- اثر سین‌بیوتیک بر عملکرد طیور

پیرای و همکاران (2007)، گزارش کردند که استفاده توأم از پري‌بيوتيک‌ها و پروبيوتيک‌ها باعث بهبود در عملکرد رشد جوجه‌هاي گوشتي شد [157]. سين بيوتيک در جلوگيري و درمان آلودگي‌هاي روده‌اي و اسهال موثر مي‌باشد و بيماري‌هاي التهابي روده که از عوامل سرطان راست روده-کولون مي باشد را کاهش مي‌دهند [62]. سين‌بيوتيک‌ها مي‌توانند باعث بهبود زيست فراهمي ميکروارگانيسم‌هاي پروبيوتيکي شوند از طرفي باعث مي‌شوند پروبيوتيک‌ها از پري‌بيوتيک‌ها به عنوان سوبسترا براي تخمير استفاده کنند [57]. استفاده از ترکيب پروبيوتيک و پري‌بيوتيک در جيره جوجه‌هاي گوشتي در بیشتر آزمايش‌ها باعث افزایش مصرف خوراک و به دنبال آن بهبود عملکرد رشد شد [134 و 111]. استفاده بهينه از مواد افزودني از طريق بهبود در هضم، جذب، ابقاي مواد مغذي و در دسترس قرار دادن هر چه بهتر اين مواد، باعث بهبود راندمان مصرف خوراک مي‌شوند. پروبيوتيك و پري‌بيوتيك از طريق بهبود تعادل ميکروبي روده و افزايش فعاليت آنزيم‌هاي گوارشي باعث افزايش قابليت دسترسي مواد مغذي غير قابل هضم و تغييرات مفيد در متابوليسم مواد خوراكي و در نتيجه بهبود راندمان خوراک مصرفي مي‌شوند [44]. گزارشات متعددي در رابطه با بهبود افزايش وزن در اثر افزودن پروبيوتيك و پري‌بيوتيك به جيره جوجه‌هاي گوشتي وجود دارد [ 145 و 142]. اين مواد افزودني از طريق بهبود استفاده از پروتئين، چربي، ويتامين و مواد معدني، افزايش عمل پپسين در هنگام كمبود اسيدكلريدريك، افزايش و تقويت بتا-گالاكتوسيداز و تخمير لاكتوز، سنتز برخي ويتامين‌ها، متعادل نمودن اعمال و وظايف روده و بهبود حركات روده، باعث تقويت و تحريك رشد و سلامت پرنده به دلیل تسهيل در دسترس قرار گرفتن مواد مغذي مي‌شوند [174]. باكتري‌هاي اسيد لاكتيك هضم پروتئين‌ها را از راه‌هاي مختلف افزايش مي‌دهند براي مثال زماني كه اسيديته معده، تا حدی پايين باشدكه عمل پپسين با مشكل مواجه شود، اسيد لاكتيك توليد شده در اثر تخمير قندها مي‌تواند شرايط مطلوب را پديد آورد. علاوه بر این، آنزيم‌هاي هضم كننده پروتئين با باكتري‌هاي اسيد لاكتيك به هيدروليز و هضم پروتئين‌ها كمك مي‌كنند [155و47]. پروبيوتيك و پري‌بيوتيك با افزايش ارتفاع پرزها، افزايش عمق کريپت، نازک شدن اپيتليوم و کاهش سلول‌هاي جامي روده جذب مواد مغذي را تقويت و هزينه‌هاي متابوليکي سيستم روده‌اي- معده‌اي را کاهش مي‌دهد. اين کاهش در هزينه‌هاي انرژي مي تواند صرف اهداف توليدي مانند رشد شود [65].
عشایریزاده و همکاران (2009) کاهش میزان مصرف خوراک و افزایش درصد وزن نسبی قلب و بورس را در جوجه‌های گوشتی سویه راس 308 مصرف کننده مخلوط پروبیوتیک و پریبیوتیک به عنوان سینبیوتیک را گزارش نمودند [164].

2-5-4-2- اثر سین‌بیوتیک بر بیوشیمی خون

زارعی و همكاران (2009)، گزارش کردند كه استفاده از وعده‌هاي غذايي با و بدون مكمل سين‌بيوتيك اثر منفي بر تعداد تمايز دهنده سلول‌هاي سفيد خون و پارامترهاي شيميايي خون در مرغ‌هاي تخمگذار نداشت [194 و 78]. طبق گزارش آواد و همکاران (2008)، سين‌بيوتيك مي تواند منجر به جذب بهتر گلوكز در طيور شود [78 و 54] لیونگ و شاه (2006)، گزارش کردند كه استفاده از سين‌بيوتيك در جوجه‌هاي گوشتي غلظت اسيدهاي آلي را تنظيم و سطح كلسترول پلاسما را پایين آورد به طوری كه مصرف بالاي سين بيوتيك غلظت ليپوپروتئين‌های با چگالی پایین را به پايین‌ترين حد کاهش داد [76].
عشایریزاده و همکاران(2009)، کاهش غلظت کلسترول سرم را در جوجههای گوشتی سویه راس 308 مصرف کننده مخلوط پروبیوتیک و پریبیوتیک به عنوان سینبیوتیک را گزارش نمودند [164]. سین‌بیوتیک بایومین‌ایمبو میتواند با ایجاد و تقویت لاکتو باسیلوسهای دستگاه گوارش موجب کاهش راندمان اسیدهای صفراوی در شیرابه هضمی میگردند که به نو به خود باعث کاهش قابلیت هضم چربی گشته ودر نتیجه آن غلظت فراسنجههایی لیپدی خون (مانند تری گلیسرید) کاهش می یابد [124 و 138]

2-6- گياهان داروئي

قدمت شناخت خواص دارويي گياهان، شايد بيرون از حافظه تاريخ باشد. يكي از دلايل مهم اين قدمت ،حضور باورهاي ريشه‌دار مردم سرزمين‌هاي مختلف در خصوص استفاده از گياهان دارويي است. برای مثال اين باور كه «هيچ دردي نيست كه با گياهان درمان نشود». سابقه طولانی استفاده از گیاهان معطر در مصر و استفاده از برگ بو در روم باستان گواه این ادعاست [7]. اما با گذشت زمان استفاده از گیاهان دارویی جنبه علمی به خود گرفت تا جایی که از گیاهان دارویی به عنوان افزودنی‌های خوراکی در تغذیه انسان استفاده شد. امروزه در مجامع علمي، برخورد با موضوع گياهان دارويي اغلب به اين صورت نيست كه اين گياهان جمع‌آوري ودر بسته بندي‌هاي تميز و مرتب به مصارف دارويي برسند، بلكه با مسئله چنين برخورد مي‌شود كه با حفظ استعدادهاي اصيل ژنتيكي آن‌ها، پس از غني شدن از ماده موثره دارويي مورد نظر، تحت راهبردهاي خاص زراعي، در فرآيند استخراج و فرمولاسيون آن ماده موثره قرار مي‌گيرد و سرانجام دارو پس از فرآوري و آماده سازي‌هاي لازم به مصرف عمومي مي‌رسد. گياهان داروي گياهاني هستند كه يك يا برخي از اندام‌هاي آنها حاوي ماده موثره است. اين ماده كه كمتر از يك درصد وزن خشك گياه را تشكيل مي‌دهد، داراي خواص دارويي موثر بر موجودات زنده است. همچنين كاشت، داشت و برداشت اين گياه به منظور استفاده از ماده موثره آن‌ها انجام مي‌گيرد [29]. گياهان دارويي حاوي مواد موثره، در مقايسه با عموم گياهان كه به طور عام و روزمره مورد استفاده انسانند، در موارد خاص قابل استفاده‌اند. به هر حال همان گونه كه بسياري از متخصصان اين رشته نيز معترفند، بايستي اساساّ بيماران را بسوي مصرف گياهان دارويي سوق داد. بسياري از كشورهاي آسيايي و اروپايي به خصوص كشورهایي كه زمينه اين علم در آن‌ها از سابقه بيشتري برخوردار است تحقيقات وسيع و دامنه‌داري را در اين راستا شروع كرده‌اند. طي ساليان متمادي، داروهاي طبيعي به خصوص گياهان دارويي حتي در برخي موارد تنها راه درمان محسوب مي‌شوند. حفظ سلامتي و تلاش براي درمان سريع بيماي‌ها از جمله دغدغه‌هاي جوامع بشري بوده و در اين زمينه هر ساله چند صد ميليارد دلار در كل جهان هزينه مي‌شود. گياهان دارويي در طول تاريخ توانسته‌اند جايگاه خود را در زندگي انسان به عنوان گياهان شفا بخش و درمان‌گر باز كنند. امروزه با توجه به گسترش فرهنگ حفظ سلامت در ميان اقشار مختلف مردم استفاده از گياهان دارويي به صورت گوناگون مانند تازه و خشك، قرص و كپسول، اسانس و عرقيات، دمنوش و جوشانده متداول شده و گردش مالي 50 مليارد دلار را در سال 2006 را به خود اختصاص داده است [7]. گياهان، منبع با ارزشي از محصولات طبيعي براي حفظ سلامت انسان، به ويژه در دهه اخيربود ه‌اند [144]. در مجموع بسياري از عصاره‌هاي طبيعي گياهي بستري براي طب جديد فراهم آورده‌اند [109]. امروزه نزديک به نيمي از داروهاي توليد شده در آمريکا از گياهان منشا گرفته‌اند. به طوري که نزديک به 40 درصد نسخه‌هاي پزشکان شامل داروهاي با منشأ گياهي در کشورهاي توسعه يافته مي‌باشد [83]. گياهان دارويي نه تنها به طور گسترده در طب، بلكه در صنايع غذایي، عطر سازي و دندان پزشكي نيز به صورت‌هاي مختلف مورد استفاده قرار گرفته‌اند علاوه بر اين در صنعت تغذيه حيوانات نيز به علت محدوديت استفاده از دامنه وسيع آنتي‌بيوتيك‌هاي محرك رشد، گياهان و عصاره‌هاي آن‌ها نقش مهمي را بازي می‌کنند [109].
گياهان دارويي به دليل داشتن خواص آنتي‌اكسيداني و ضد ميكروبي و طببيعي بودن آن‌ها به نظر مي‌رسد كه جايگزين مناسبي براي آنتي بيوتيك‌ها باشند به طوري كه اخيراّ بررسي اثر گياهان دارويي به عنوان افزودني‌هاي جديد و جايگزين بر عملكرد طيور هدف بسياري از تحقيقات بوده است [17]. اضافه کردن هر نوع افزودنی به جیره طیور در جهت بهبود عملکرد و تأمین سلامت می‌باشد. تأمین سلامت طیور از یک سو باعث افزایش راندمان می‌شود که سود اقتصادی بیشتری را در پی دارد و از سوی دیگر می‌تواند تضمین کننده سلامت مصرف کننده باشد. این امر در ابتدا برای پیشگیری از بیماری‌ها و ایجاد سلامتی و همچنین برای تحریک رشد از انواع آنتی‌بیوتیک‌ها استفاده می‌شد. افزايش مقاومت پرندگان عليه بيماري‌هاي مختلف باعث کاهش مرگ و مير و در نتيجه کاهش زيان‌هاي اقتصادي در صنعت طيور مي‌شود. در سال هاي اخير استفاده از مواد افزودني با منشاء گياهي به عنوان جایگزین آنتی‌بیوتیک‌ها در صنعت پرورش طيور رو به افزايش است [79]. اسانس‌ها با منشاء گياهي جزئي از افزودني‌هاي خوراکي هستند که در حال حاضر در تغذيه طيور مورد توجه است. اسانس‌های گیاهی فعاليت دستگاه‌های مختلف بدن طیور را افزایش و باعث بهبود عملکرد می‌شوند. بنابراين اسانس‌های گياهي موجود در جيره مي‌توانند به عنوان جايگزيني براي آنتي‌بيوتيک‌ها استفاده شوند. همچنين آنتي‌بيوتيک‌ها و عصاره‌هاي گياهي مي‌توانند کنترل‌کننده و يا محدود‌کننده رشد و کلني‌سازي گونه‌هاي پاتوژن و غير پاتوژن زيادي از باکتري‌ها در قسمت انتهايي دستگاه گوارش باشند [97]. توليد جوجههاي گوشتي امروزه به صورت اختصاصي انجام ميشود و تمركز بر روي پرندگان با كارآيي بالا مي‌باشد. فاكتورهاي اصلي در توليد موفق جوجه‌های گوشتي با پتانسيل ژنتيكي بالا، تنها سلامت و مواد غذايي متعادل ميباشد و از طرفي ديگر تقاضا براي توليد گوشت و تخم مرغ با كيفيت بالا و مناسب و قيمت پايين بدون وابستگي به آنتي بيوتيك‌ها و ساير مواد دارويي در آب و غذاي جوجه‌ها بالا مي‌باشد [133]. از اين رو بهرهبرداري از افزايش دهندههاي رشد را ميتوان با استفاده از گياهان دارويي بهتر كرد كه اثر مثبتي بر راندمان خوراك، افزايش وزن، قدرت زنده ماندن، افزايش سيستم ايمني بدن و ساير بيماريهاي روده‌اي دارند [19]. گياهان به عنوان جايگزينهاي محرك رشد مزيتهاي متعددي از قبيل ارزان و قابل در دسترس بودن، ايجاد ايمنيت و كاهش خطر سميت را دارند. همين استفاده از مواد افزودني طبيعي به جاي آنتي‌بيوتيك‌ها در جيره طيور باعث سودآوري بيشتر شده است. استفاده از اثرات ضد ميكروبي گياهان دارويي از گذشته‌هاي دور مورد نظر بوده است و تحقيقات اخير نيز در اين زمينه بیانگر اهميت و كاربرد اين گونه گياهان است. بنابراين مسئله گياهان دارويي به عنوان محرك رشد در جيره طيور اهميت بالايي دارد. مواد فعال گياهان دارويي در برگ‌ها، شاخهها، دانهها و در پوسته آنهاست كه فعاليت بالايي در مقابل بيماريها و بهبود هضم مواد و به دنبال آن بهبود در عملكرد دارند. گیاهان دارویی میتوانند به عنوان جایگزین مناسب آنتی بیوتیکها به کار گرفته شوند و استفاده از روغنهای استخراج شده از گیاهان، کارآیی سیستم ایمنی طیور را بهبود میبخشد. [154 و 147].
از طرف دیگرخاصیت ضد میکروبی موجود درگیاهان با از بین بردن و یا کاهش جمعیت میکروبی مضر در دستگاه گوارش، زمینه مساعد برای هضم و جذب و متابولیسم مواد مغذی را فراهم می‌کند و همچنین الیاف خام تأمین شده توسط گیاهان دارویی از جمله عوامل مناسب دیگری در جهت کارکرد صحیح دستگاه گوارش و در راستای استفاده بهتر از مواد مغذی میتواند به شمار آید [101]. بيشتر تحقيقات، سودمندي بعضي از گونه‌های گياهي و عصاره آن‌ها را در كاهش كلسترول خون، افزايش خوش خوراكي و تحريك سيستم ايمني را گزارش كردهاند[177]. گیاهان دارویی بواسطه ترکیبات مؤثر موجود در بافتهایشان شامل فنل‌ها، پلی‌فنل‌ها، ترپنوئیدها، روغنهاي فرار و سایر ترکیبات، اثرات ضد میکروبی، محرك ایمنی، محرك دستگاه گوارش و در نهایت محرك رشد را اعمال می‌کنند. محققین زیادي بهبود عملکرد طیور گوشتی یا تخمگذار را در نتیجه افزودن گیاهان دارویی یا مشتقات آن‌ها به جیره را گزارش کردند [55 و 72]. این گزارشات علمي نشان دهنده اثرات مثبت گياهان دارويي بر بهبود عملكرد طيور و در نهایت كاهش هزينههاي توليد ميباشد [55 و 72].
گياهان دارويي از زمان‌های طولاني در محصولات غذايي، عطري و درمانهاي دارويي مختلف استفاده می‌شود. از گذشته در سيستمهاي پرورش حيوانات اهلي، متابوليتهاي گياهي به طور عام و به عنوان عوامل ضد ميكروبي به شمار ميرفتند. ممنوعيت و محروميتهاي اخير در استفاده از آنتي بيوتيكهاي محرك رشد سبب افزايش تمايل به استفاده از فرآوردههاي طبيعي با منشأ گياهي شده است [91]. عصاره گياهان دارويي به علت دارا بودن خواص آنتي باكتريايي و آنتي اكسیداني به صورت سنتي براي درمان و كنترل بعضي از بيماري‌ها استفاده ميشوند [70].

2-7- آشنايي با گياه دارويي آويشن

2-7-1- آويشن

خانواده نعناعيان (Lamiaceae) يكي از بزرگترين خانواده‌هاي گياهي است كه داراي پراكنش جهاني مي‌باشد (غير از مناطق قطب شمال و جنوب) و داراي حدود 200 جنس و 2 تا 5 هزار گونه از بوته‌هاي معطر و درختچه‌هاي كوتاه است. اغلب نعناعيان محتوي ترپن‌ها و انواع تركيبات (به طور عمده) در غدد اپيدرمي برگ‌ها، ساقه‌ها و اندام‌هاي زايشي مي‌باشند [11]. آويشن (Thymus vulgaris)يكي از گياهان تيره نعناعيان است كه به صورت بوته‌هاي پر پشت در دامنه‌هاي خشك و بين تخته سنگ‌هاي نواحي مختلف مديترانه از جمله در كشورهاي فرانسه، پرتغال، اسپانيا، ايتاليا و يونان مي‌رويد [24] و همه ساله در سطح وسيعي از كشورهاي اسپانيا، آلمان، فرانسه، پرتقال، آمريكا، چك، مجارستان و شمال آفريقا كشت مي‌شود [7]. در ايران نيز سطح زير كشت اين گونه رو به افزايش است. از آويشن در صنايع غذايي، دارويي، بهداشتي و آرايشي نیز استفاده می‌شود. روغن آويشن داراي خواصي نظير ضد اسپاسم، باد شكن، ضد قارچ، ضد عفوني‌كننده، ضد كرم، ضد رماتيسم و خلط‌آور مي‌باشد. اسانس آويشن از جمله ده اسانس معروفی است كه داراي خواص ضد باكتريايي و ضد قارچي،آنتي اكسيدانی، نگه‌دارنده طبيعي غذا و تأخير‌دهنده پيري پستانداران مي‌باشد و دارای جايگاه خاصي در تجارت جهاني می‌باشد [126 و 100]. همچنين آويشن در انواع غذاها و به عنوان تركيبات معطر در اكثر فرآورده‌هاي غذايي مهم نظير نوشيدني‌ها و دسر‌هاي لبني و همچنین به علت داشتن اوژنول و تیمول در کره به عنوان آنتی اکسیدان استفاده مي‌شود [122].

2-7-2- سازگاري و مناطق پراكنش

گونه آويشن به خوبي به شرايط گرم وخشك سازگاري داشته وبه طور سريع در نواحي نيمه خشك پراكنده است.گياهي نور دوست بوده ودر خاك هاي فقير وقليائي قادر به رشد است .اين گياه به خشكي مقاوم بوده وتا دماي 15درجه سانتي گراد زيرصفر را تحمل مي كند.تكثير اين گياه به وسيله بذر وقلمه هاي ساقه وريشه انجام پزير است وبه صورت وحشي بر روي صخره ها تا ارتفاع2500 متري از سطح دريا يافت مي شود [98].

2-7-3- تركيبات شيمياي موجود در اسانس آویشن

اسانس، محتوي ماده موثره آويشن مي‌باشد [24]. اسانس آويشن مايعي زرد يا قهوه‌اي متمايل به قرمز تيره با بويي مطبوع، قوي و طعم تند و پايدار كه از تقطير برگ‌ها و سرشاخه‌هاي گلدار آن استخراج مي‌شود [39] و تركيبي از مواد شيميايي مختلف می‌باشد [7]. به هر حال سر شاخه‌هاي آويشن حاوي اسانس، تانن‌ها، مواد اصلي تلخ، ساپونين‌ها و ضد عفوني‌كننده‌هاي گياهي مي‌باشد. اسانس آويشن زراعي خاصيت ضد باكترياي و ضد قارچي دارد كه از آن در صنايع بهداشتي و آرايشي استفاده مي‌شود. مهم‌ترين تركيبات اسانس يك تركيب فنولي به نام تيمول است. مقدار اين ماده به شدت به شرايط اقليمي محل رويش و نوع گياه بستگي دارد و مقدار آن از20 تا 55 درصد متغییر است كه براي بيماري آسم مفيد مي‌باشد. از تركيبات ديگر اسانس مي‌توان به كارواكرول، پراسيمول، لينالول، سينئول و غیره اشاره كرد [7]. به طور طبيعي تيمول جزءاصلي فنل در آويشن است وكاراوكرول نيز يك جزء فرعي مي‌باشد [122]. نکته مهم اينكه روغن آويشن حاصل از T. Vulgaris كه در مناطق مختلف كشوركشت مي‌شود از نظر رنگ، طعم، ويسكوزيته و تركيبات شيميايي متفاوت مي‌باشد [141 ]. از طرف ديگر تنوع فصلي اثر معني‌داري بر عملكرد و تركيبات روغني دارد [132].

2-7-4- مواد شيميائي موثره و خواص درماني آويشن

گياهان منبع غني از متابوليت‌هاي ثانويه با خواص داروئي و معطر هستند. حد اقل 100 هزار متابوليت مختلف در50 هزار گونه گياهي شناسائي و سالانه 4 هزار نوع جديدكشف مي‌شود [115]. در سال‌هاي اخيرمطالعات فراواني براي شناسائي تركيبات شيميائي و خواص آن‌ها در گياهان داروئي و به خصوص جنس آويشن صورت گرفته است [69]. آويشن تاريخچه مصرف داروئي، غذائي، ضد عفوني كنندگي و خشبوكننده طولاني مدت دارد و در مطالعات فراواني به تركيب شيميائي آن پرداخته شده است [98]. مواد شيميائي تشكيل‌دهنده آويشن عمدتاّ به دو گروه فلاونيدها و روغن آن تقسيم‌بندي مي‌شوند. فلاونيدها شامل تيمونين، ايزوتيمونين، تيموزين، فلاونول‌ها و لوتولين می‌باشند و تركيب اصلي روغن گرفته شده از آويشن شامل تيمول (40 درصد)، كارواكرول (15-2 درصد) و كامفور(15-1 درصد) مي‌باشد. بیشتر تركيبات شيميائي و داروئي آويشن در برگ‌هاي اين گياه موجود است و همين قسمت از گياه معمولاّ استفاده می‌شود [56]. مواد تشكيل‌دهنده آويشن خاصيت ضد عفوني‌كنندگی (ضد باكترياي و ويروس‌ها)،آنتي‌اكسيداني، ضد اسپاسمي و خلط‌آور دارند. تيمول موجود در آويشن خاصيت ضد انگلي قوي داشته و در خمير دندان‌ها كاربرد فراواني دارد و در مبارزه با كرم‌هاي قلاب‌دار و آسكاريس و درمان انواع رومانتيسم موثر است. علاوه بر خواص داروئي، از آويشن در صنايع غذايي به فراوان استفاده مي‌شود. در كتاب‌هاي تغذيه متعدد، روش استفاده از آن توضيح داده شده است [10 و 28]. اسانس آويشن كه به اسم تِم معروف است بر اثر تقطير با بخار آب تهیه می‌شود. اين اسانس در مجاورت نور فاسد مي‌شود و وزن مخصوص آن بين 915/0 تا 935/0 است و بايد در مکان خنك، شيشه‌هاي در بسته
جدول 2-2- نوع و ميزان ترکیبات شیمیایی آويشن [37 و 119]
ردیف نوع ترکیب درصد ردیف نوع ترکیب درصد
1 پ-كيمن 4 16 ترپینن-4-ال 5/1
2 آلفا توجن 5/1 17 آلفا- ترپینول 9/1
3 آلفا پینن 5/0 18 ترانس- کارول 4/0
4 سابینن 6/1 19 سیس- کارول 07/0
5 میرسن 2/1 20 جرانیول 5/0
6 بورنئول 3/8 21 لینالیل استات 8/0
7 پارا-سیمن 2/1 22 متیل جرانات 2/0
8 لیمونن 5/2 23 آلفا- ترپینیل استات 1/1
9 كاروا كرول 1/6 24 نریل استات 09/0
10 تيمول 4/52 25 متیل اوجنول 06/0
11 گاما- ترپینن 7/5 26 بتا- کاریوفیلن 7/0
12 ترپینولن 5/1 27 آلفا- هومولن 2/0
13 لینالول 9/0 28 اسپاتولنول 3/0
14 کامفن 03/0 29 کاریوفیلنب اپوکسید 1/0
15 ترانس پینوکاروئول 07/0 30 آلفا فلاندرن 08/0
و دور از نور نگهداري شود [24].
2-7-5- گلدهي و گرد‌افشاني آویشن

اولين قدم در اصلاح يك گياه، شناخت و درك از نحوه گردافشاني و باروري در آن است و روش‌هاي اصلاحي بر اساس نوع باروري متغير خواهد بود. اغلب گونه‌هاي جنس آويشن به گروه گيا هان چند پايه تعلق دارد [179]. گل‌هاي معطر آن توسط حشرات ريز و زنبور‌هاي كوچك گرده افشاني مي‌شود [10 و 38]. آويشن داراي پايه‌هاي(گل‌هاي) ماده و دو جنسه می‌باشد و گل‌هاي ماده به طور محسوسي كوچكتر از گل‌هاي دو جنسه هستند. اين اختلاف اندازه در گونه‌هاي مختلف متفاوت مي‌باشد [181].
درصد گل‌هاي دو جنسه در جوامع مختلف به طور متوسط60 درصد است. اين گل‌ها از نظر ژنتيكي خودسازگار هستند، با اين وجود خودگشني به ندرت صورت مي‌گيرد و ميزان آن بين 0 تا 50 درصد گزارش شده است [123]. در اين گياه خصوصيات جنسي گل توسط ژن‌هاي هسته‌اي و سيتو پلاسمي كنترل مي‌شود. تنوع بسيار بالایي از نظر درصد گل‌هاي نر عقيم از5 تا 95 درصد مشا هده مي‌شود كه بر اساس مطالعات انجام گرفته صفت نر عقيمي درآويشن به صورت ژنتيكي–سيتوپلاسمي كنترل مي‌شود [123].

2-7-6- رده بندي و گونه‌هاي آويشن

از نظر رده‌بندي، جنس آويشن بسيار پيچيده است و طبقه‌بندي آن مشكل می‌باشد. اين موضوع به دليل فراواني گونه‌ها و نبود ناسازگاري ژنتيكي بين اين گونه‌ها است] 98]. تلاقي‌هاي بين گونه‌اي و اينتروگرسيونی موفق در جنس آويشن، مهم‌ترين عامل تنوع گونه‌اي در اين جنس است. نتايج دو رگ‌گيري، اغلب از نظر خصوصيات ظاهري و ژنتيكي حالت بينابيني دارد و يا حالت چندگانه‌اي را بروز مي‌دهند.اين گونه‌ها از نظر خصوصيات ژنتيكي بسيار شبيه هم می‌باشد وخصوصيات ظاهري مشابه‌اي را نشان مي‌دهند [98].

2-7-7- گونه‌هاي مهم جنس آويشن در ايران

14 گونه آویشن گزارش شده در ايران، بيشترين پراكندگي را در شمال و غرب كشور دارند كه11 گونه آن در استان‌هاي غربي، 10 گونه در استان‌هاي شمالي، 7 گونه در مركز، 2 گونه در كرمان و 1 گونه دیگر در فارس وجود دارد [43].

2-7-8- اثر آويشن بر عملكرد و سيستم ايمني جوجه‌هاي گوشتي

جامرز و همکاران (2003)، گزارش كردند که عصارههای گیاهی استخراج شده از گیاهان نعناع و آویشن، تعداد کل باكتري‌هاي اشریشیاکلی و کلستریدیوم را در روده جوجه‌هاي گوشتي کاهش دادند. استفاده از گیاه آویشن باعث تحریک ترشح بیشتر آنزیمهای گوارشی مانند آمیلاز، پروتئاز و لیپاز و در نتیجه، باعث افزايش قابلیت هضم مواد مغذی جیرههای غذایی میگردد. گیاهان دارویی از جنبههای مختلف بر عملکرد و کیفیت لاشهی جوجه‌های گوشتی اثر دارند. مواد موثره موجود در این گیاهان از قبیل کاراکرول اثر تحریکی بر افزایش ترشحات شیرابههای گوارشی اندام‌هايي مانند لوزالمعده و کبد دارد و ترشح کافی این شیرابهها موجب هضم، جذب و سوخت و ساز بهتر مواد مغذی شد. اثر سودمند ترکیبات آنتی‌اکسیدانی گیاهان دارویی بر پرزهای روده‌ای از طریق فعالیت آنتی‌اکسیدانی بین سلولی صورت می‌گیرد كه باعث بهبود جذب مواد مغذی در روده مي‌شود [127].
وساک و همکاران (2008)، گزارش دادند كه گیاهان حاوی تعدادی از عوامل موثر زیستی مانند آلکالوئیدها، فلاونوئیدها، بیوفلاوین، گلوکوزیدها و سیلاژها هستند که در ساز و کار عمل گیاهان در بدن موجودات مصرف کننده تأثیرگذار میباشند [147]. در مطالعهای که از 200 قسمت در میلیون اسانس دارچین وآویشن و100 قسمت در میلیون اسانس دارچین و آویشن به طور جداگانه و گروه شاهد استفاده شد، مشاهده شد که گروههای تغذیه شده با اسانس این گیاهان بهطور معنیداری غلظت کلسترول و نسبت هتروفیل به لنفوسیت پایینتری داشتند و گلبول‌های سفید خون، هماتوکریت و گلبولهای قرمز خون در مقایسه با گروه شاهد بالاتر بود [49]. در آویشن ترکیب 5- متیل 2-1-متیل اتیل فنل خاصیت ضد باکتریایی دارد و روش عمل آنتی‌بیوتیکی عصارههای گیاهی از طریق اعمال تغییراتی در تراوایی دیوارهی سلولی میباشد، استفاده از آویشن خشک باعث بهبود ایمنی و افزایش طول روده، عمق و تعداد پرزها و در نتيجه با افزایش سطح تماس، باعث بهبود جذب مواد مغذي می‌شود [49]. جامرز و همکاران (2005)، گزارش كردند تغذيه جوجه‌هاي گوشتي با عصارههای گیاه آويشن باعث افزايش وزن در مقایسه با گروه شاهد شد. به نظر مي‌رسد كه وجود تركيباتي مانند کاراکرول در عصاره گياه آويشن از طريق تحریک تولید و ترشح شیرابههای گوارشی، بر هضم و جذب مواد مغذی و افزايش وزن اثر داشت [101]. هرناندز و همكاران (2004)، نشان دادند كه استفاده از عصاره آويشن و رزماري باعث رشد سريع تر، بهبود هضم روده اي، قابليت هضم نشاسته وقابليت استفاده از ماده خشك جيره هاي غذايي در جو جه هاي گوشتي مي گردد. نجفی و همكاران (2008)، نشان دادند كه استفاده از روغن اسانسي آويشن، در جيره هاي غذايي در جوجه هاي گوشتي اثرات مثبتي بر عملكرد آنها در كل دوره پرورشي ندارد[101].به اين نتيجه رسيدند كه عصاره هاي گياهي استخراجي از گياه آويشن و نعناع تعداد كل اشريشياكلي وكلستريديوم را در روده مرغ هاي تخم گذار كاهش مي دهد.اثرات آنتي بيوتيكي، ضدكوكسيديايي،ضد قارچي وضداكسيداسيوني روغن آويشن به اثبات رسيده است ] 97 [. در تحقیقی دیگر در جوجه‌های یک روزه نر نژاد لوهمن که جیره ای بر پایه ذرت – سویا همراه با روغن های فرار آویشن، زیره سیاه، گشنیز، سیر وپیاز ( در 4 سطح 0، 20، 40 و 80 میلی گرم بر کیلو گرم ) برای 6 هفته دريافت كردند، میانگین افزایش وزن تحت تأثیر تیمار قرار نگرفت]187 [. پونه در جیره جوجه های گوشتی در مقایسه با آویشن در غلظت 200 میلی گرم بر کیلو گرم با کاهش وزن و مصرف خوراک همراه بود، اما باعث بهبود نرخ ضریب تبدیل خوراک گردید. کاوراکرول باعث افزایش راندمان مصرف خوراک و بهبود خصوصیات لاشه شد ]118 . [

2-7-9- اثر آويشن بر فراسنجه‌هاي بيوشيميايي خون

مهمترين اجزاي تشكيل دهنده عصاره آويشن شامل تانن‌ها، ساپونين‌ها، گليكوزيدها و اسانس‌ها هستند.اجزاي اصلي تشكيل دهنده اسانس آويشن تيمول، كارواكرول، پاراسيمول، لينالول وسينئول هستند.ساپونين ها مي توانند باعث كاهش سطح كلسترول شوند [183].
كارواكرول غلظت تري گليسريد هاي پلا سما را كاهش مي دهد [ 118[. عصاره آويشن درصد هماتوكريت و ميزان هموگلوبين را بهبود داد، [25 ]. استفاده از كارواكرول(از مواد موثر آويشن)باعث تحريك رشد و تكثير لاكتوباسيلوس ها مي شود . لاكتو باسيلوس نقش مهمي در بهبود فاكتور هاي خوني وكاهش ليپيد هاي سرم دارد [ 118[. براساس تحقيقات به عمل آمده، پونه کوهي، آويشن، اکليل کوهي، رازيانه، زردچوبه، گشنيز، زيره سياه و سبز و ترخون موادي به نام ترپنوييد دارند که مي توانند بر ضد رشد توده هاي مضر عمل کنند و همچنين سبب کاهش چربي بد خون گردند. گياهان و روغن هاي ضروري حاصل از اين گياهان به عنوان کاهنده کلسترول و حفاظت در مقابل سرطان حائز اهميت بسزائي هستند[16]. لي و همکاران (2003) بيان کردند که تيمول و کارواکرول داراي فعاليت ضد ميکروبي است. و همچنين گزارش کردند که تيمول و کارواکرول در غلظت هاي جيره اي 150 قسمت در ميليون (پي.پي.ام) کلسترول سرم در جوجه هاي لگهورن را کاهش مي دهد.کارواکرول موجود در جيره کاهنده تري گليسريد پلاسما مي باشد]118 .[ وجود تيمول و کارواکرول در گياهان داروئي و بالا رفتن سطح الياف خام جيره هاي غذايي در موقع استفاده از اين گياهان را دليل بر اين علت مي داند. و چون وجود الياف خام بالا، باعث افزايش دفع صفرا شده و اين کار مي تواند موجب کاهش سطح کسترول خون شود] 16.[

2-8- گل گاو زبان

گياه دارويي گل گاو زبان (Echium amoenum) از تيره Boraginaceae، دو ساله يا پايا و پوشيده از كرك‌هاي نرم و نازك يا بلند و ابريشمي است كه از برجستگي‌هاي غده مي‌رويد. ساقه اين گياه ايستاده، برگ به طور معمول داراي رگبرگ‌هاي منفرد، برگ‌هاي پاييني كشيده و داراي نيزه‌هاي دمبرگ‌دار و در انتها كند، و بالايي‌ها تخم مرغي، بدون دم برگ، در انتها نوك تيز مي باشند. گل گياه به طول 3 سانتي‌متر و پهناي 12 ميليمتر و به صورت قيفي شكل مي‌باشد كه در ماه ارديبهشت، به تعدادكم بر روي ساقه ظاهر مي‌شود و تا تير ماه رويش گل ادامه دارد [25]. گل آن داراي كاسه خشن با تقسيمات نيزه‌اي و پايا، جام بزرگ سه برابر بلندتر از كاسه، در ابتدا رنگ آن آبي مايل به ارغواني كه در حالت پلاسيدگي و خشك شدن به بنفش قرمز تغيير رنگ مي‌دهد. گلبرگ پوشيده از كرك‌هاي كم، پرچم‌ها محتوي درون جام، خامه كرك‌دار و دو شاخه مي‌باشد همچنين گل به صورت فندقه، بزرگ، نوك تيز و جوشدار مي‌باشد [31]. اين گياه در اغلب نقاط اروپا، مديترانه، آفريقاي شمالي و ايران مي‌رويد. خواص دارويي اين گياه اولين بار توسط رومي‌ها در اوايل قرن سوم ميلادي شناخته و به اروپا معرفي شد. هومر شاعر و مورخ يوناني از اين گياه به عنوان شادي آور و غم زدا نام برده است. در متون طبي قديم ايراني– اسلامي نيز به اثرات درماني اين دارو اشاره شده است كه «گياه طبع گرم دارد، گل هاي آن لطيف و بسيار مفرح است. جهت امراض سرسام، برسام، جنون، وسواس، خفقان، ماليخوليا و سرفه موثر است [ 28]. خراساني، ديگر پزشك مشهور ايراني در كتاب مخزن‌الديه، گاو زبان را به عنوان علاجي براي سرفه، گلو درد، ذات الريه، تنگي نفس و درمان طيفي از تب‌هاي بثوري كودكان معرفي كرد [17]. اين گياه در طب سنتي به عنوان آرام بخش، مدر، معرق، رقيق‌كننده خون و در درمان سرما‌ خوردگي استفاده مي‌شود. تاكنون در تحقيقات داروشناسي،اثر ضد اضطرابي و آرام بخشي، كاهش درد ناشي از التهاب و آنتي‌اكسيداني براي گاو زبان به اثبات رسيده است[ 161 و169 و 162 و 179]. گل گاو زبان داراي 5/0-3/0 درصد موسيلاژ، 15/0 درصد فلاونوئيد و 43/13 درصد آنتوسيانين و آگليكون دلفينيدين و سيانيدين و مقدار كمي آلكالوئيد از دسته پيروليزيدين است. از گذشته‌هاي دور اين گياه توسط مردم براي رفع عوارض زكام، سرما خوردگي، افزايش دهنده فشار خون،آرام بخش و معرق به صورت سنتي مورد استفاده قرار مي‌گرفت. از اين لحاظ بايد آن را يك گياه دارويي اصيل ايراني دانست [امين، 1376]. تحقيقات جديد در خصوص خواص درماني گل گاو زبان نشان داد كه اين گياه باعث افزايش توان سيستم ايمني بدن شد [51] و داراي موادي مانند پيرو ليزيدين،كينون و كينوفوران مي‌باشد كه داراي اثر ضد ميكروبي و ضد عفوني كنندگي مي‌باشند [64]. عصاره گل گاو زبان داراي خاصيت ضد التهابي و ضد افسردگي نيز مي‌باشد [165].

جدول 2-3- ترکیبات شیمیایی و موثره گل‌گاو زبان [42 و 94]
ترکیب مقدار
موسيلاژ (درصد) 5/0-3/0
فلاونوئيد (درصد) 15/0
آنتوسيانين، آگليكون دلفينيدين، سيانيدين و كينون (درصد) 43/13
پروتئین خام (درصد) 50/11
چربی خام (درصد) 50/3
اسیدهای چرب (درصد از چربی خام) 1/9
اسید آلفا لینولئیک (درصد از کل اسیدهای چرب) 55
اسید گاما لینولئیک (درصد از کل اسیدهای چرب) 4
اسید سالیسیلیک (درصد از کل اسیدهای چرب) 2/2-5/1
رطوبت (درصد) 9
پتاسیم (قسمت در میلیون) 46
فسفر (قسمت در میلیون) 32
سدیم (قسمت در میلیون) 115
کلسیم (قسمت در میلیون) 4
منیزیم (قسمت در میلیون) 8/1

گل گاو زبان فاقد هر گونه آلكالوئيد و تانن است اما داراي 96/1 درصد تركيبات فنليك، 9/0 درصد املاح شامل پتاسيم، فسفر، سديم، كلسيم و منيزيم به ترتيب 46، 32، 115، 4 و 8/1 قسمت در ميليون و 35/0 درصد نيتروژن و 58/0 درصد چربي است. قند موجود در آن منوساكاريدهايي مانند كتوهگزوز و پنتوز مي‌باشد [42]. با توجه به روند رو به افزايش مصرف داخلي و همچنين صادرات و جلوگيري از نابودي گياه گل گاو زبان به دليل برداشت بي‌رويه و غيراصولي، افزايش سطح زير كشت اين گياه ضروري به نظر مي‌رسد. از مزيت‌هاي كشت اين گياه، چند ساله بودن، امكان كشت در زير اشكوب باغ‌هاي ميوه، سازگاري بالا به انواع خاك و اقليم و همچنين رشد نامحدود (طولاني بودن دوره گلدهي در صورت وجود رطوبت و دماي مناسب) مي‌باشد [5].

2-8-1- سازگاري و مناطق پراكنش

خانواده گل‌گاو زبان يكي از بزرگترين خانواده‌هاي گياهي، بالغ بر 100 جنس و 200 گونه مختلف مي‌باشد كه در مناطق معتدل و گرمسيري دنيا پراكندگي دارند. گل‌گاو زبان ايراني از جمله گياهان اين خانواده است كه تا ارتفاع 2500 متري از سطح دريا در مناطق مختلف كشور ايران مي‌رويد [36]. جنسEchium در ايران داراي چهار گونه شاملE. amoenum ، E. russicum، E .italicum و E. khuzistanicum مي‌باشد. از بين اين گونه‌ها، گونه E. amoenum در ايران به صورت زراعي كشت مي‌شود و مصرف دارويي دارد [2].

2-8-2- تركيبات شيميايي گياه

در يك مطالعه الگوي اسيدهاي چرب روغن در اندام‌هاي مختلف 49 گونه مطرح به عنوان منابع اسيد چرب گاما‌لينولنيك در منطقه ارونس اسپانيا انجام شد. بالاترين ميزان گاما و آلفا لينو لنيك به ترتيب مربوط به گياهMyosotis nemorosa (25/20 درصد) و Echium boissieri (14/4 درصد) از خانواده گل‌گاو زبان بود [94] .گياهان خانواده گل‌گاو زبان منابع غني از اسيدهاي چرب گاما و آلفا لينو لنيك مي‌باشند.

فصل سوم

مواد و روش‌ها

3-1- مکان آزمایش

این آزمایش در سالن تحقیقاتی پرورش جوجه گوشتی گروه علوم دامی دانشکده کشاورزی دانشگاه ایلام انجام شد. سالن دارای ابعاد 5 × 7 متر و ارتفاع سقف 3 متر،کف سالن موزاییک و دیوار‌ها و سقف سالن سیمانی بود. تعداد 6 قفس، هر قفس دارای 4 طبقه به منظور پرورش جوجه‌ها استفاده شد. ابعاد قفس‌ها شامل طول، عرض و ارتفاع به ترتیب 95، 65 و 35 سانتی‌متر بود. کف هر قفس دارای یک شبکه توری متحرک با فاصله 5 سانتی‌متر از زیر هر توری که یک سینی فلزی متحرک به منظورتخلیه فضولات در طی دوره آزمایش قرار داشت، بود. کف سینی‌ها جهت پاک کردن سریع و آسان با روزنامه پوشانده شد.

3-2- آماده سازي سالن

در ابتدای کار تمام وسایل داخل سالن شامل قفس‌ها، دانخوری‌ها، آبخوری‌ها، سینی‌ها و توری‌ها به بیرون سالن منتقل و با مایع پاک کننده و آب شسته شدند. سپس دیواره داخلی سالن با آب به طور کامل شسته شد. در ادامه، ضد‌عفونی سالن، آبخوری‌ها و دانخوری‌ها با محلول ضد عفوني کننده ساولن به نسبت 1 به 100، انجام گرفت. و در مرحله آخر سالن با ترکیب فرمالدئید و پرمنگنات پتاسیم گازدهی شد. براي اين منظور 20 گرم پرمنگنات پتاسيم و40 ميلي ليتر فرمالين 40 درصد به ازاي هر متر مکعب از فضاي سالن استفاده شد. تمامی درب و پنجره ها و منفذهاي سالن قبل از گازدهی به طور کامل پوشیده شد و تا 48 ساعت بعد از گازدهي نيز کاملاً بسته بودند. بعد از 48 ساعت درب‌ها و پنجره‌هاي سالن باز و هواکش‌ها نيز براي تخليه بهتر گاز، روشن شدند. قبل از ورود جوجه‌ها، آبخوري‌هاي کله قندی و دانخوری‌های سینی مخصوص جوجه يك روزه در داخل هر قفس قرار گرفت و دماي سالن در محدوده 33 الی 35 درجه سانتي‌گراد تنظیم شد.

3-3- مديريت جوجه‌ها

تعداد 192 قطعه جوجه خروس گوشتي يک روزه سویه راس 308 از شرکت مرغ اجداد زربال رشت خريداري و در ساعت 7 صبح روز نوزدهم بهمن ماه 1390 به محل آزمايش انتقال یافت. ميانگين وزن جوجه‌ها، 38 گرم و سن گله مرغ به هنگام تولید تخم مرغ مربوط به این جوجه‌ها در سیکل اول تولید 37 هفته بود. از اولین ساعت ورود جوجه‌ها، خوراک‌های آزمایشی و آب در اختیار آن‌ها قرار گرفت. آب 24 ساعت قبل از ورود جوجه‌ها به سالن، جهت هم دما شدن با محیط، در سالن قرار گرفت.

3-3-1- نور

تعداد 16 عدد لامپ در 4 ردیف در ارتفاعات مختلف از کف زمین (5/0، 1 و 2 متر) به صورتی که تمام طبقات قفس‌ها از نور کافی برخوردار باشند، آویزان شدند. ساعات روشنايي سالن در تمام دوره به صورت نوردهی مداوم D1:L23 بود.

3-3-2- دما

به منظور تأمین گرمای مناسب در سالن از 9 دستگاه هیتر برقی استفاده شد. دماي سالن در هفته اول در محدوده 34- 33 درجه سانتي‌گراد حفظ شد و در هفته‌هاي بعد هر هفته حدود 3 درجه سانتي‌گراد دما کاهش یافت به طور‌ي که در هفته آخر دوره پرورشي (هفته 6) دماي سالن 22-20 درجه سانتي‌گراد بود( جدول 3-1). از 3 عدد دماسنج معمولی و 3 عدد دماسنج ماکزیمم– مینیمم جهت اندازه‌گیری و کنترل دمای سالن استفاده شد. در اواخر دوره که دمای محیط افزایش یافت دو عدد از هيترها خاموش شد

جدول 3-1- برنامه دماي سالن (درجه سانتیگراد)
هفته پرورش
درجه حرارت سالن
1
34-33
2
30
3
27
4
24
5
21
6
22-20

3-3-3- تهویه

به منظور خروج گازهای متصاعد شده از فضولات و همچنین در اختیار گذاشتن اکسیژن کافی از یک عدد هواکش ورودی و یک هواکش خروجی استفاده شد. هواکش ورودی در یک طرف سالن و هواکش خروجی در طرف دیگر سالن تعبیه شد.

3-3-4- رطوبت

جهت تأمین مناسب رطوبت هواي سالن، کف سالن هر روز با آب شسته شد و همچنین با قرار دادن مخازنی از آب روي هيتر برقي میزان رطوبت سالن در حد مناسب نگهداری می‌شد. مقدار رطوبت در طی شبانه روز توسط 2 عدد رطوبت‌سنج کنترل می‌شد. در طول دوره پرورش رطوبت سالن در حدود 65 – 55 درصد بود.

3-3-5- آبخوری و دانخوری‌ها

تا سن 10 روزگی از آبخوری‌های کله قندی و دانخوری‌های سینی و از سن 10 روزگی تا پایان دوره از یک آبخوری ناودانی در جلوی قفس‌ها و از دو دانخوری‌های ناودانی در طرفین قفس‌ها، استفاده شد. وعده خوراک هر روز بعد از توزین به دانخوری‌ها اضافه می‌شد و هر روز دو بار آب آبخوری‌ها عوض می‌شد. خوراک باقیمانده در دانخوری‌ها به صورت جداگانه برای هر تکرار توزین می‌شد.

3-3-6- برنامه واکسيناسيون

برای جلوگیری از بروز بیماریهای برونشیت ، نیوکاسل و گامبورو برنامه واکسيناسيون طبق توصیه اداره دامپزشکی منطقه انجام شد (جدول3-2). به منظور جلوگيري از استرس ناشي از واکسيناسيون، 24 ساعت قبل و بعد از واكسيناسيون، مولتي ويتامين و الکترولیت به صورت محلول در آب در اختیار جوجه‌ها قرار ‌گرفت. قبل از واکسیناسیون به روش آشامیدنی آب از دسترس جوجه‌ها به مدت 2 ساعت خارج شد.

جدول 3-2- برنامه واکسیناسیون
ردیف نوع واکسن سن واکسيناسيون (روز) روش استفاده
1 برونشيت (B1) 3 آشامیدنی
2 نیوکاسل- آنفلوآنزا 8 تزریق زیرپوستی
3 نیوکاسل 8 قطره چشمی
4 برونشيت-نيوكاسل(لاسوتا) 12 آشاميدني
5 گامبورو 15 آشاميدني
6 گامبورو 20 آشاميدني
مشخصات بهداشتی جوجه ها طبق کارت بهداشتي ارائه شده از طرف شرکت:
MG منفی2-MS منفی3- SP منفی

3-4- تيمارهای آزمايشی و بالانس جيره‌ها

در هنگام ورود جوجه‌ها به سالن، جوجه‌ها به صورت تصادفي در داخل قفسه‌ها گروه‌بندي شدند. از اولين ساعت ورود، خوراک‌هاي آزمايشي و آب به صورت آزاد در اختيار آن‌ها قرار گرفت.

3-4-1- جيره‌هاي آزمايشي

از روز اول جوجه‌ها توزين و به طور تصادفي بين تيمارها و تکرارهاي مربوط به هر بلوک به گونه‌اي تقسيم شدند که در هر تکرار 8 جوجه وجود داشت که ميانگين وزن آن‌ها 38 گرم بود. تا 28 روزگي از جيره آغازين و از 29 تا 42 روزگي از جيره پاياني استفاده شد.
براي تعيين نياز غذايي جوجه‌ها در دوره‌هاي مختلف پرورش و همچنين برآورد مواد مغذي اجزاي جيره از NRC (1994)، استفاده شد. اجزاي جيره‌هاي آزمايشي در جدول 3-3 آمده است.

جدول 3-3- مواد خوراکي و ترکیب شیمیایی جيره‌هاي آزمايش (درصد)
ماده خوراکي دوره آغازين (4-1 هفتگي) دوره رشد (7-5 هفتگي)
ذرت 4/64 3/68
کنجالةسويا (44درصد) 30 27
پودر ماهي 6/2 41/1
کربنات کلسيم 94/0 93/0
دي کلسيم فسفات 24/1 52/1
نمک 15/0 2/0
مکمل ويتاميني1 25/0 25/0
مکمل معدني2 25/0 25/0
دي ال متيونين 15/0 14/0
لايزين 02/0 0
مواد مغذي
انرژي قابل متابوليسم (Kcal/kg) 2900 2900
پروتئين خام (درصد) 29/20 39/18
کلسيم (درصد) 92/0 86/0
فسفر قابل استفاده (درصد) 43/0 43/0
ليزين (درصد) 1/1 93/0
متيونين + سيستئين (درصد) 8/0 75/0
سديم (درصد) 17/0 18/0
1- هر كيلوگرم مكمل ويتاميني حاوي: ويتامين A360000 واحد بين المللي، ويتامين 3D 800000 واحد بين المللي، ويتامين E 2/7 گرم، ويتامين K38/0 گرم، B171/0 گرم، B2 64/2 گرم، B388/11 گرم، پنتوتنات 92/3 گرم، B6 176/1 گرم، B9 4/0 گرم، B12 6 ميلي‌گرم و H2 40 ميلي‌گرم.
2- هر كيلوگرم مكمل مواد معدني حاوي: کولين کلرايد 100 گرم، منگنز (اكسيد) 64/39 گرم، روي 88/33 گرم، آهن 20، مس 4 گرم، يد 397، كبالت 2/0 گرم و سلنيوم 80 ميلي‌گرم بود.

جدول 3-4- ترکیبات شیمیایی آویشن
ترکیبات مقدار در 100 گرم ماده خشک
آب 8/7 گرم
انرژی 350 کیلوکالری
پروتئین 8/6 گرم
چربی 4/7 گرم
کربوهیدرات 9/63 گرم
الیاف 24 گرم
خاکستر 2/13 گرم

3-4-2- تيمارها و تکرارهاي آزمايشي

قبل از انتقال جوجه‌ها به واحدهاي آزمايشي، قفس‌ها با استفاده از اعداد تصادفي به تيمارهاي آزمايشي اختصاص يافتند. این آزمایش در قالب طرح بلوک‌هاي کامل تصادفی با 6 تیمار که هر تیمار، 4 تکرار و هر تکرار شامل 8 جوجه بود، انجام گرفت. جیره پایه برای تمام گروه‌ها یکسان در نظر گرفته شد. شرایط محیطی از نظر دما و رطوبت نیز برای تمام گروه‌ها یکسان بود.
جیره‌های آزمایشی عبارت بودند از :
1- تیمار اول : شاهد (بدون ماده افزودني)
2- تیمار دوم : جیره پایه + سطح تجاری سين بيوتيك(1/0 درصد خوراک مصرفی)
3- تیمار سوم : جیره پایه + آويشن آسياب شده (50/0 درصد)
4- تیمار چهارم : جیره پایه + آويشن آسياب شده (75/0 درصد)
5- تیمار پنجم : جیره پایه + گل گاوزبان آسياب شده (50/0 درصد)
6- تیمار ششم : جیره پایه + گل گاو زبان آسياب شده (75/0 درصد)
مقدار مصرف سین‌بیوتیک طبق دستور کارخانه، 1/0 درصد خوراک مصرفی بود.

3-5- صفات مورد بررسی

3-5-1- اندازه‌گيری خوراک مصرفی

خوراک مصرفی پس از توزین در اختیار جوجه‌ها قرار گرفت، در10، 21 ، 28 و 42 روزگی تفاضل وزن خوراک در ابتدای دوره و انتهای دوره محاسبه شد.

3-5-1-1- محاسبه خوراک مصرفي دوره‌ای هر واحد آزمايشی

مقدار دان در انتهای دوره – مقدار خوراك مصرف شده در طي دوره= کل خوراک مصرفي دوره‌ای توسط جوجه‌ها (گرم)

3-5-1-2- محاسبه ميانگين خوراک مصرفي روزانه هر جوجه

خوراک مصرفي دوره اي
= ميانگين خوراک مصرفي روزانه
روز مرغ هاي موجود در هر واحد آزمايشی

3-5-1-3- محاسبه میانگین خوراک مصرفي دوره‌ای هر جوجه

تعداد روزهای دوره× میانگین خوراک مصرفي روزانه هر جوجه = میانگین خوراک مصرفي دوره‌ای

(تعداد روزهایی که تلفات زنده نبوده‌اند)- (تعداد روزهای دوره×تعداد جوجه‌ها در ابتدای دوره)= روز مرغ
3-5-2- اندازه‌گيري ميانگين وزن بدن

وزنکشي در روز نخست دوره پرورش جوجه‌ها با ترازوي ديجيتال انجام شد. در روزهای 10، 21 ،28 و 42 نیز وزن‌کشی به صورت تجمعی انجام شد. قبل از توزین، خوراک پرندگان به مدت 3 ساعت قطع شد تا از لحاظ وضعیت دستگاه گوارش یکسان باشند.

3-5-2-1- محاسبه میانگین افزايش وزن روزانه جوجه‌ها

برای محاسبه افزایش وزن در هر مقطع زمانی، اختلاف وزن انتها و ابتدای مقطع پرورش در نظر گرفته شد.

وزن تلفات + (وزن کل جوجه‌ها در ابتدای دوره – وزن کل جوجه‌ها در پایان دوره)
= ميانگين افزایش روز مرغ هاي موجود در هر واحد آزمایشی وزن روزانه جوجه‌ها (گرم)

3-5-3- اندازه‌گيری ضريب تبديل غذايي

ضريب تبديل غذايي در دورههای زمانی 1 تا 10 روزگی، 11 تا 21 روزگی، 22 تا 28 روزگی، 29 تا 42 روزگی و 42-1 روزگی محاسبه شد. ضریب تبدیل از تقسیم میانگین خوراک مصرفی بر میانگین افزایش وزن جوجه‌ها برای هر دوره محاسبه شد.
خوراک مصرفي در طي هر دوره
= ميانگين خوراک مصرفي درهر دوره
روز مرغ‌هاي موجود در هر واحد

میانگین خوراک مصرفی در هر واحد در طول دوره
= میانگین دوره‌ای ضریب تبدیل غذایی
میانگین افزایش وزن هر واحد در طول دوره
3-6-کشتار و خونگيری

عمليات خونگیری و کشتار جهت بررسي چگونگي تأثير تيمارهاي آزمايشي بر روی صفات مربوط به لاشه در دو مرحله ( 21 و 42 روزگی) انجام شد. برای خونگیری در 21 و 42 روزگي، از هر تکرار 2 قطعه جوجه به صورت تصادفي انتخاب و خونگیری زیر بالی انجام و سپس در42 روزگي کشتار و صفات مربوط به لاشه آن‌ها اندازه‌گيري شد.

3-6-1- پارامترهاي اندازه‌گيري شده بعد از کشتار

3-6-1-1- وزن اندام‌هاي گوارشي

پس از کشتار و جدا کردن سر و پاها و باز کردن شکم، اندام‌های قلب، کبد (بدون‌کیسه‌صفرا)، طحال، سنگدان، پیش‌معده، پانکراس و تیموس جدا و وزن آن‌ها اندازه‌گيري شد. پس از توزين و اندازه‌گيري هر کدام از صفات، جهت محاسبه وزن آن‌ها، وزن هر کدام بر وزن زنده جوجه‌ها تقسيم و در عدد 100 ضرب شد. البته قسمت‌های سنگدان و پیش‌معده با دقت پاک شدند. برای محاسبه درصد قسمت‌های مختلف بدن از فرمول‌های زیر استفاده شد:

وزن اندام (گرم)
100 × = درصد وزن اندام
وزن زنده (گرم)

چربی جدا شده از سنگدان و همچنین چربی اطراف مقعد به طور دقیق تخلیه و توزین شد. پس از تقسیم وزن چربی به وزن بدن و ضرب آن در عدد 100، درصد چربی حفره بطنی محاسبه شد.

وزن چربی حفره بطنی (گرم)
100× = درصد چربی حفره بین بطنی
وزن زنده (گرم)
3-6-2- پارامترهای خونی

آزمایش‌‌های خون شناسی شامل سه دسته آزمایش بود:
الف-آزمایش سلولهای خونی CBC: در این آزمایش شمارش گلبول‌های سفید،گلبول‌های قرمز، هماتوکریت و درصد هموگلوبین مشخص می‌شود. برای انجام این آزمایش، خون در لوله‌های آزمایشی که حاوی ماده EDTA، ریخته شد. بعد از خونگیری، نمونه‌های خونی به فریزر منتقل شدند. برای انجام این آزمایش از دستگاه سل کانتر استفاده شد.
ب- شمارش انواع گلبول‌های سفید CDC : در این آزمایش نمونه‌های خون بر روی لام ریخته، خشک و فیکس شدند و جهت تعیین درصد انواع گلبول‌های سفید شامل نوتروفیل، لنفوسیت و ائوزینوفیل توسط میکروسکوپ به آزمایشگاه منتقل شدند.
ج-آزمایش‌های بیوشیمیایی خون: با توجه به اهداف آزمایش حاضر غلظت تری‌گلیسرید، کلسترول، لیپوپروتئین‌های با دانسیته بالا HDL))، لیپوپروتئین‌های با دانسیته پائین LDL))، مجموع پروتئین و گلوکز خون مشخص شد. پس از انتقال نمونه‌های خون به آزمایشگاه به غیر از نمونه گلوکز خون، بقیه نمونهها برای چند ساعت در فضای آزمایشگاه نگهداری شد تا خون لخته شود و بتوان از آن سرم تهیه کرد. برای تهیه سرم، لولههای حاوی خون لخته شده سانتریفوژ شدند و برای مدت 10 دقیقه و با سرعت1500 دور در دقیقه تحت نیروی گریز از مرکز قرار گرفتند. پس از خروج نمونهها از دستگاه سانتریفیوژ، با استفاده از یک سمپلر سرم نمونهها جمع آوری و به میکروتیوبهایی که از قبل شماره بندی شده بودند، انتقال یافت. این نکته مورد توجه بود که برای جلوگیری از مخلوط شدن جزئی سرمهای مختلف، برای هر نمونه سمپلر تعویض گردد. سرمها درون یخچال قرار گرفت تا در زمان مناسب برای هر آزمایش مورد استفاده قرار گیرند. برای انجام این آزمایش‌ها از دستگاهی به نام فتومتر (Auto Analyzer ) استفاده شد.

3-6-2-1- روش اندازه‌گيری کلسترول سرم

کلسترول جزء اصلی ساختمان غشاهای سلولی و پیش‌سازی برای هورمون‌های استروئیدی و اسیدهای صفراوی است. کلسترول در سلول‌های بدن سنتز و از طریق مواد غذایی نیز جذب بدن می‌شود.کلسترول در پلاسما توسط لیپوپروتئین‌ها که مجموعه‌ای از لیپیدها و آپولیپوپروتئین‌ها هستند حمل می‌شود.کلسترول موجود در نمونه‌های سرم با استفاده از روش آنزیمی و با کیت تجاری تعیین شد. برای این منظور مقدار 10 میکرولیتر از هر سرم توسط سمپلر به داخل لوله‌های آزمایش منتقل شد از کیت معرف تجاری کلسترول به هر نمونه به مقدار یکسان و معین (1000 میکرولیتر) اضافه شد و توسط تایمر، مدت زمان 20 دقیقه، که توسط کارخانه سازنده کیت توصیه شده بود، سرم و محلول معرف آزمون با یکدیگر مخلوط شد. در یک لوله جدا که بعنوان استاندارد بود بطور همزمان به اندازه سرم‌های موجود در دیگر لوله ها (10 میکرولیتر) نمونه استاندارد (تهیه شده از همان کارخانه) اضافه و در انتها به آن معرف اضافه شد. دستگاه فتومتر در طول موج معین مشخص شده توسط کارخانه سازنده کیت (546 نانومتر) قرار گرفت. در لوله آزمایش دیگر جهت کالیبره کردن و کنترل دستگاه، محلول بلانک تهیه شد بدین ترتیب به جای نمونه سرم‌ها از آب مقطر استفاده شد. پس از سپری شدن زمان معین، ابتدا بلانک داخل دستگاه فتومتر قرار گرفت و چند بار توسط دستگاه مورد بازخوانی قرار گرفت و زمانی که عدد حاصله اعداد یکسانی را نشان داد آن عدد بعنوان نمودار پایه مورد استفاده قرار گرفت. سپس نمونه به ترتیب شماره داخل دستگاه قرار گرفته و میزان کلسترول آنها مورد ارزیابی قرار گرفت. در نهایت محلول نمونه استاندارد در دستگاه قرار گرفت. برای محاسبه مقدار کلسترول از فرمول زیر استفاده شد:

جذب نوری نمونه (نانومتر)
غلظت کلسترول استاندارد (میلی‌گرم در دسی‌لیتر) × = غلظت کلسترول نمونه جذب نوری استاندارد (نانومتر) (میلی‌گرم در دسی‌لیتر)

براي تبديل ميلي گرم در دسي ليتر نمونه به ميلي مول در دسي ليتر از فرمول زير استفاده شد:

02586/0 × (ميلي گرم در دسي ليتر) کلسترول = مقدار کلسترول نمونه (ميلي مول در دسي ليتر)
شایان ذکر است که پس از مخلوط کردن تمام نمونه‌ها و طی شدن زمان مربوطه، جذب نوری تمام نمونه‌ها و استاندارد در برابر محلول بلانک در طی ماکزیمم یک ساعت‌ توسط دستگاه فتومتر مورد ارزیابی قرار گرفت.

3-6-2-2- اندازه‌گيری مقدار تری‌گليسريد سرم

روش اندازه‌گیری تری‌گلیسرید در پلاسما کاملاً مشابه کلسترول می‌باشد. مقدار سرم، معرف، استاندارد و طول موج نوری نیز مانند کلسترول می‌باشد با این تفاوت که از کیت‌های مربوط به تری‌گلیسرید استفاده می‌شد. با اینکه پایداری تری‌گلیسریدها در نمونه‌ها در دمای اتاق تا 7 روز می‌باشد، اما پس از مخلوط شدن نمونه‌ها با معرف باید جذب نوری آنها در طی مدت یک ساعت اندازه‌گیری شود. مقدار تری‌گلیسرید نمونه ها توسط فرمول مشابه کلسترول و به صو رت زير اندازه‌گیری شد.

جذب نوري نمونه (نانومتر)
مقدار تري گليسريد در استاندارد × = غلظت تري‌گليسريد نمونه (ميلي گرم جذب نوري استاندارد (نانومتر) (ميلي گرم در دسي ليتر)

و براي تبديل ميليگرم در دسيليتر نمونه به ميلي مول در دسي ليتر از فرمول زير استفاده مي‌شود:

01126/0 × (ميلي گرم در دسي ليتر ) تري گليسريد = مقدار تري گليسريد نمونه
(ميلي مول در دسي ليتر)

3-6-2-3- اندازه‌گيری مقدار ليپو پروتئين با دانسيته بالا ( HDL) و پائين LDL)) سرم

این آزمایش با استفاده از کیت HDL رسوبی انجام گرفت. ابتدا 500 میکرولیتر از محلول رسوب دهنده به درون میکروتیوب‌های شماره‌دار برای هر تیمار ریخته و سپس 200 میکرولیتر از نمونه به آن اضافه شد و پس از مخلوط شدن به مدت 10 دقیقه در دمای 20 تا 25 درجه سانتیگراد قرار گرفتند و سپس به مدت 2 دقیقه با 10 هزار دور در دقیقه سانتریفیوژ شدند. پس از سانتریفیوژ از محلول فوقانی به مقدار 100 میکرولیتر به درون لوله آزمایشی که حاوی 1000 میکرولیتر معرف بودند ریخته شد و پس از 20 دقیقه جذب نوری نمونه‌ها در برابر بلانک توسط دستگاه قرائت شد و اعداد بدست آمده یادداشت شد. مقدار HDL از طریق فرمول زیر محاسبه شد:

غلظت HDL استاندارد × جذب نوری نمونه (نانومتر) = مقدار HDL نمونه (میلی‌گرم در دسی‌لیتر)

مقدار LDL از طریق فرمول زیر محاسبه شد:

غلظت تری‌گلیسرید (میلی‌گرم در دسی‌لیتر)
+ (HDL) – کلسترول = مقدار LDL نمونه (میلی‌گرم در دسی‌لیتر)
5

3-6-2-4- اندازه‌گيری پروتئين کل سرم

بعد از جداسازی سرم از نمونه‌های خون، مقدار 2000 میکرولیتر معرف به درون لوله‌های آزمایشی ریخته شد و سپس 50 میکرولیتر از سرم خون نمونه‌ها و استاندارد و آب مقطر جهت نمونه بلانک به لوله‌های آزمایشی اضافه شد. پس از مخلوط کردن، نمونه‌ها در دمای 37 درجه سانتیگراد به مدت 15دقیقه انکوبه شدند و سپس جذب نوری آن‌ها در 540 نانومتر توسط دستگاه اسپکتوفتومتر ارزیابی شد. با توجه به این که ثبات رنگ ایجاد شده توسط معرف 60 دقیقه می‌باشد، کل نمونهها در محدوده این مدت زمان مورد ارزیابی قرار گرفتند.

جذب نوری نمونه (نانومتر)
غلظت پروتئین استاندارد (گرم در دسی‌لیتر) × = غلظت کل پروتئین نمونه (گرم جذب نوری استاندارد (نانومتر) در دسی‌لیتر)

3-6-2-5- اندازه‌گيری مقدار گلوکز سرم

برای تعیین گلوکز خون نمونه‌ها، مقدار 10 میکرولیتر از هر نمونه سرم و استاندارد درون لوله آزمایش قرار گرفت و سپس به هر کدام مقدار 1000 میکرولیتر از معرف اضافه شد. در لوله بلانک مقدار 10 میکرولیتر آب مقطر و 1000 میکرولیتر معرف مخلوط شد. پس از گذشت 10 دقیقه (مطابق توصیه کارخانه سازنده کیت) از مخلوط شدن نمونه‌ها و معرف در دمای 37 درجه سانتیگراد، ابتدا دستگاه با نمونه بلانک صفر شد و سپس نمونه ها به ترتیب توسط اسپکتوفتومتر در طول موج 546 نانومتر قرائت شدند و در نهایت استاندارد هم به دستگاه معرفی شد. برای محاسبه مقدار گلوکز سرم خون از فرمول زیر استفاده شد:

جذب نوری نمونه (نانومتر)
غلظت گلوکز استاندارد (میلی‌گرم در دسی‌لیتر) × = غلظت گلوکز نمونه جذب جذب نوری استاندارد (نانومتر) (میلی‌گرم در دسی‌لیتر)

3-7- طرح آماری و تجزيه واريانس داده‌ها

اين طرح با استفاده از جوجه خروس‌های گوشتي سويه راس 308 به مدت 6 هفته انجام شد. در اين آزمايش از 192جوجه یک روزه در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی استفاده شد. طرح آزمایشی شامل6 تیمار و 4 تکرار دارای 8 قطعه جوجه برای هر تکرار بود.
تجزیه آماری داده‌ها توسط نرم افزار SAS (2001 ) و با استفاده از رویه GLM انجام شد. مقايسه ميانگين‌ها با استفاده از آزمون چند دامنه‌اي دانكن ودر سطح 5 درصد انجام شد.

مدل آماری در طرح بلوک های کامل تصادفی به صورت زیر است:
Yij = µ + Ti +Rj + eij
Yij= صفت اندازه‌گیری شده (مشاهده مربوط به تیمار iام در بلوک jام)
µ= میانگین کل (مشاهدات)
Ti = اثر تیمارiام
Rj= اثر بلوکjام
eij = اشتباه آزمایشی

دادههای ثبت شده برای بیوشیمی خون و سلول‌های خونی براساس فرمول زیر، رویه Mixed و در قالب اندازه‌گیری‌های تکرار شده ( Repeated Measures) مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند.

ij + Rk + (T*R)ik+BRjk + eijk Yijk= µ + Ti +Bj + e

Yijk= مربوط به تيمارi ام از بلوك j امدر دوره k
µ = میانگین کل
Ti= اثر تیمار iام
Bj = اثر بلوکj ام
eij= اشتباه‌آزمايش اصلي
RK= اثر دوره Kام
(T*R)ik= اثر متقابل تیمار و دوره
BRjk=اثر متقابل بلوك و دوره
= اشتباه فرعي eijk

فصل چهارم

نتایج و بحث

4-1- اثر تيمارهاي آزمايشي بر پارامترهاي عملکردي

4-1-1- خوراک مصرفي (جوجه / گرم خوراک مصرفي)

نتايج حاصل از مقايسه گروهي تيمارهاي آزمايشي در جدول 4-1 و تاثير جيره‌هاي آزمايشي در دورههاي مختلف پرورش بر ميانگين مصرف خوراک در جدول 4-2 آورده شده است. همانطور که در جدول 4- 2 مشاهده ميشود جيره‌هاي آزمايشي در دوره آغازین (10-1 روزگي) پرورش تأثير معنيداري بر ميزان خوراک مصرفي نداشتند (05/0P>). اما از لحاظ عددي در دوره آغازین بيشترين خوراک مصرفي را تيمار سين‌بيوتيك و کمترين خوراک مصرفي را تيمار شاهد به خود اختصاص داد. نتايج اين تحقيق با مطالعات جانگ و همكاران (2007) مطابقت داشت، بطوري كه اين پژوهشگران اثر مخلوطي از روغن‌هاي فرار حاوي تيمول و كارواكرول را در دو سطح 25 و50 ميلي گرم بر كيلوگرم جيره بر مصرف خوراك مورد بررسي قرار دادند و تأثير معني داري در دوره‌پرورش (10-1 روزگي ) مشاهده نكردند[103].
در دوره رشد (28-11 روزگي) از نظر آماري بين تيمارهاي آزمايشي تفاوت معنيداري مشاهده شد (05/0>‌P). بین تیمارهای دریافت کننده سین بیوتیک و سطوح مختلف آويشن و گل گاوزبان تفاوت معنی دار نبود (05/0 P>). بیشترین خوراک مصرفی در این دوره مربوط به تیمار شاهد بود که با همهی تیمارها تفاوت معنیداری داشت (05/0>‌P). کمترین میزان خوراک مصرفی در این دوره مربوط به تیمار حاوی 5/0 درصد آويشن بودكه فقط با تيمار شاهد تفاوت معني‌داري داشت (05/0>‌P). در بین تیمارهای دریافتکننده مواد افزودنی بیشترین خوراک مصرفی مربوط به تیمار حاوی 75/0 درصد آويشن بود که با ساير تيمارهاي دريافت كننده مواد افزودني تفاوت معنی‌داری نداشت (05/0<‌P). به نظر میرسد مواد افزودنی استفاده شده در این آزمایش از طریق بهبود استفاده از مواد غذايي و در دسترس قرار دادن هر چه بهتر و استفاده بهينه از اين مواد موجب بهره‌وري مناسبتر جوجهها از خوراک مصرفی شدند [73]. تحقيقات مختلف نشان داد که تيمول و كارواكرول موجود در اسانس آويشن داراي خواص ضد میکروبی و ضد باکتریای است. بنابراين در روده جوجه‌هاي گوشتي موجب حذف عوامل پاتوژن و بيماريزا می‌شود و مقدار مواد مغذی بیشتری توسط پرنده جذب و در نتیجه با مصرف خوراک کمتری به افزایش وزن بالاتری می‌رسد [73 و 61]. لی وهمكاران (1998)، و ويليام و لوسا (2001)، گزارش کردند كه اسانسهای گیاهی احتمالاً از طريق افزايش توليد آنزيم‌هاي هضمي و ارتقاء عملكرد كبد باعث تحریک قابليت هضم مواد مغذی می‌شوند [117 و 191]. در دوره پایانی (42-29 روزگي) پرورش تنها تفاوت بین تیمار شاهد و 5/0 درصد آویشن با دیگر تیمارها معنی‌دار بود (05/0>‌P). بیشترین خوراک مصرفی در این دوره مربوط به تیمار شاهد بود. کمترین میزان خوراک مصرفی در این دوره مربوط به تیمار حاوی سين بيوتيك بود که با تیمار شاهد و تیمار حاوی 5/0 درصد آويشن تفاوت معنیدار داشت (05/0>‌P). بیشترین خوراک مصرفی هم در بین تیمارهای دریافتکننده مواد افزودنی مربوط به تیمار 5/0 درصد آويشن بود که با دیگر تیمار بجز تيمار شاهد تفاوت معنیداری داشت (05/0>‌P).
در کل دوره پرورش (42-1 روزگي) بیشترین خوراک مصرفی مربوط به تیمار شاهد بود که با دیگر تیمارها تفاوت معنیداری داشت (05/0>‌P). در بین تیمارهای دریافت کننده مواد افزودنی کمترین مقدار خوراک مصرفی متعلق به تیمارحاوی 75/0 درصد گل گاو زبان بود که با ساير تیمارها تفاوت معنی‌داری نشان نداد (05/0>P). در بین تیمارهای دریافت کننده مواد افزودنی تفاوت معني داري وجود نداشت (05/0>P). ويليام و لوزا (2001)، گزارش کردند كه روغن هاي فرار از طریق افزايش توليد آنزيم‌هاي هضمي و ارتقاء عملكرد كبد باعث بهبود قابليت هضم می‌شوند [191]. روغن‌هاي فرار تركيبات پيچيده‌اي هستند كه تركيب شيمياي و غلظت تركيبات مختلف آن‌ها متغير است [119]. اعمال اصلی روغن‌هاي فرار شامل كنترل پاتوژن‌ها، فعاليت ضد ميكروبي، آنتي اكسيداني، كمك به هضم از جمله تحريك فعاليت آنزيم‌هاي آندوژن، جذب نيتروژن و كنترل تولیدآمونياك می‌باشد [185]. نحوه عمل ضد ميكروبي آن‌ها شامل تداخل با غشاي سلول است كه نفوذ پذيري به کاتیون‌هایی مانند H+ و k+ را تغيیر مي‌دهند [48]. گياه آويشن به دليل دارا بودن روغن‌هاي فرار مثل تيمول و كارواكرول و لينالوئول در ساختار خود، و اثرات مهم گوارشي كه اين مواد گياهي دارا مي‌باشند، امروزه به عنوان يك محرك رشد گياهي قوي در صنعت طيور جهان شناخته شده و نيز جايگزين انواع محرك‌های رشد شيميايي شده است [48] .

جدول 4-1 مقایسه گروهی تیمارهای آزمایشی مربوط به خوراك مصرفي
مقایسه درجه آزادی میانگین مربعات خوراک مصرفی10- 1 میانگین مربعات خوراک مصرفی28-11 میانگین مربعات خوراک مصرفی42-29 میانگین مربعات خوراک مصرفی42-0
شاهد/ افزودنی 1 8/8 ***70/111820 ***83/63623 ***99/340666
سين بيوتيك/سطوح مختلف آويشن و گل گاو زبان 1 57/22 31/1015 70/12719 33/19570
***، **، و * در هر ستون به ترتیب نشان دهنده تفاوت معنی دار در سطح (001/0>P)، (01/0>P)و (5/0>P) است.

جدول 4-2- اثر جیره‌های آزمایشی بر خوراک مصرفی (جوجه/گرم) در دوره های مختلف پرورش

دوره (روزگی)
تیمار
10-1
28-11
42-29
42-1
شاهد 19/152 a50/1468 a38/2259 a06/3880

سين‌بيوتيك
93/155 bb09/1271
b78/2070
c81/3497
آويشن 50/0درصد 60/153
b53 /1259
a97/2197
bc09/3611

آويشن75/0درصد
43/153
b56/1321
b56/2176
bc56/3651

گل گاو زبان 5/0درصد
60/153
b34/1302

b13/2088
c06/3544

گل گاو زبان 75/0درصد 50/152 b19/1272 b66/2072 c34/3497
SEM
59/1
570/25
840/27
888/43

CV 07/2 88/3 60/2 42/2
میانگین هایی که در هر ستون دارای حروف غیره مشابه هستند، در سطح 5 درصد تفاوت دارند.( SEMخطای معیار میانگین و CV ضریب تغییرات)

4-1-2- میانگین افزایش وزن (جوجه/گرم)

نتايج حاصل از مقايسه گروهي تيمارهاي آزمايشي و تاثير جيره‌هاي آزمايشي در دورههاي مختلف بر ميانگين افزايش وزن جوجه‌هاي گوشتي به ترتیب در جدول 4-3 و 4- 4 آورده شده است. تيمارهاي آزمايشي در دوره آغازين (10-1 روزگي) بر افزايش وزن جوجه‌هاي گوشتي تأثير معني‌داري نداشتند (05/0<‌P).
در دوره 28-11 روزگي بين تيمارهاي مختلف آزمايشي تفاوت معني‌داري مشاهده شد (05/0>‌P). کمترين ميانگين افزايش وزن بدن در اين دوره مربوط به تیمار 5/0 آويشن و بيشترين افزايش وزن بدن مربوط به تيمار سين بيوتيك بود که با همه ي تيمارها اختلاف معني داري داشت (05/0>‌P). در مقایسات گروهی مربوط به افزایش وزن 28-11 روزگی (جدول 4-3)، تیمار سین‌بیوتیک در مقایسه با سطوح مختلف آویشن و گل‌گاوزبان در سطح آماری (001/0>‌P) معنی‌دار بود.
در دوره ي پرورشي 42-29 روزگي تفاوت معني داري بين جيره هاي مختلف آزمايشي بر ميانگين افزايش وزن مشاهده نشد (05/0 P>). کمترين ميانگين افزايش وزن بدن در اين دوره پرورش مربوط به تيمار سين‌بيوتيك و بيشترين ميانگين افزايش وزن بدن مربوط به تيمار 5/0 درصد آويشن بود.نتايج بدست آمده از اين پژوهش با مطالعات جانگ و همكاران (2007)مطابقت داشت، ، به طوريكه اين پژوهشگران اثر مخلوطي از روغن‌هاي فرار حاوي تيمول و كارواكرول را در دو سطح 25 و50 ميلي گرم بر كيلوگرم جيره بر مصرف خوراك مورد بررسي قرار دادند و تأثير معني داري در دوره‌پرورش(35-22 روزگي ) مشاهده نكردند[103]. آنها بيان نمودند احتمالا شرايط بهداشتي مناسب باعث عدم بروز تأثير معني دار بر وزن بدن و مصرف خوراك شده است. [103].
نتايج کل دوره پرورش (42-1 روزگي) نشان داد که تيمارهاي مختلف آزمايشي تفاوت معني داري بر ميانگين افزايش وزن داشتند (05/0>‌P). بيشترين ميزان افزايش وزن در كل دوره پرورش (42-1 روزگي) به تيمار حاوي سين بيوتيك تعلق داشت كه اين تيمار با همه تيمارهاي آزمايشي بجز تيمار حاوي 5/0 درصد آويشن تفاوت معني‌داري نشان نداد (05/0>‌P). بعد از گروه آزمايشي سين بيوتيك بالاترين ميانگين افزايش وزن را تيمار گل گاو زبان 75/0 درصد به خود اختصاص داده بود اما از لحاظ آماري تفاوت معني‌داري بين اين دو تيمار وجود نداشت (05/0 P). نتایج این آزمایش با نتایج آزمایش آل کاسی (2009)، مطابقت داشت او نتیجه گرفت که دز بالای عصاره دو گیاه آویشن و دارچین (200 میلیون در قسمت) نسبت به دز پایین آن‌ها (100 میلیون در قسمت) و شاهد اثر بهتری دارند، و افزایش وزن روزانه بیشتری را نشان دادند که این بهبود ناشی از فعالیت موادی مانند كارواكرول است که باعث بازدهی بالا در استفاده از خوراک می‌شوند و رشد را افزایش میدهند [49]. در حقيقت كارواكرول، مصرف خوراك را از طريق تنظيم اشتها تحت تاثير قرار ميدهد [118].
فلورو پانري (2005)، مارکينکاک وهمكاران (2008)، گزارش کردند وزن جوجه‌هاي گوشتي بعد از تغذيه با عصاره‌هاي گياهي بالاتر بود [128 و 59].
تحقيق ديلاکوئيس و همکاران(2002) و لی و همکاران (2003)، نشان داد که استفاده از اسانس گياه آويشن در جيره طيور باعث افزايش وزن بدن جوجه ها شد. اين افزايش وزن بدليل فعاليت اجزاء شيميايي تيمول و کارواکرول آويشن است كه اين تركيبات اثرات مثبتي بر سيستم گوارشي دارند و همچنين باعث افزايش فعاليت ليپاز و آميلاز پانكراس و هضم پروتئين، چربي و سلولز مي‌شوند[118 و 74].گزارشات متعددي در رابطه با بهبود افزايش وزن در اثر افزودن پروبيوتيك و پري‌بيوتيك به جيره جوجه‌هاي گوشتي وجود دارد [145 و142و 174]. بنظر میرسد سین‌بیوتیک از طریق بهبود استفاده از پروتئين، چربي، ويتامين و مواد معدني، افزايش عمل پپسين در هنگام كمبود اسيد كلريدريك، افزايش و تقويت بتاگالاكتوسيداز و تخمير لاكتوز،‌ سنتز برخي ويتامينها، متعادل نمودن اعمال و وظايف روده و بهبود حركات روده باعث تقويت و تحريك رشد و سلامتي به واسطه در دسترس قرار گرفتن آسانتر مواد مغذي میشوند [155]. عصاره دارچین و آویشن سیستم هضم را در طیور تحریک و عملکرد کبد را بهبود و درصد آنزیمهای هضم کننده در طیور را افزایش می‌دهد [49]. اثرات عصارههاي گياهي ممکن است به دليل راندمان بالاتر در استفاده از خوراک باشد که در نهايت رشد را تسريع ميبخشد. شواهد حاکي بر اين است که گياهان، گونهها و عصارههاي گياهي متفاوت داراي ويژگي تحريککنندگي در هضم بوده و داراي اثرات ضدميکروبي ميباشند [128]. به نظر مي‌رسد اسانسهاي گياهي از طريق محدود کردن رشد ميکروارگانيسمهاي مضر باعث بهبود رشد و افزايش وزن می‌شوند [160]. گزارش شده است ترکیبات عصاره گیاه آويشن نظیر تیمول و کارواکرول در جوجههای گوشتی با تحریک ترشح غدد بزاقی و افزایش فعالیت آنزیمهای پانکراس (مثل آمیلاز، لیپاز، تریپسین و کیموتریپسین) و آنزیمهای مخاط روده و تنظیم ترشح صفرا عمل هضم را بهبود میبخشند [158]. گزارشهای زیادی وجود دارند که نشان میدهند مکملها یا عصاره‌های گیاهی میتوانند رشد را در جوجههای گوشتی تحریک کنند [118و 72 و 96]. به نظرمیرسد که افزودنیهای گیاهی با بهبود فلور میکروبی روده و کاهش رقابت برای مواد مغذی بین میزبان و میکرواورگانیسمهای روده تأثیر خود را بر افزایش وزن بدن و بهبود ضریب تبدیل خوراک اعمال کنند. اكثر روغن‌هاي فرار استخراج شده از گياهان شامل مخلوطي از هيدروكربن‌ها و تركيبات اكسيژنه نظير الكل، استر، آلدئيد و كتون و درصد كمي از تركيبات غير فرار شامل پارافين و موم‌ها هستند. شواهدي مبني بر وجود خاصيت تحريك كنندگي اشتها و ضد ميكروبي در برخي از اين تركيبات مي‌باشد كه ممكن است باعث بهبود عملكرد پرنده شوند [48 و 59].اشتهاي پرنده احتمالا از طريق ترشح آنزيم‌ها،‌ تنظيم فلور ميكروبي و كمك به حفظ سلامت عمومي تحريك مي‌شود [116 و 117 و 191].

جدول 4-3- مقایسه گروهی تیمارهای آزمایشی مربوط به افزايش وزن
مقایسه درجه آزادی میانگین مربعات افزایش وزن10-1 میانگین مربعات افزایش وزن 28-11 میانگین مربعات افزایش وزن 42-29 میانگین مربعات افزایش وزن 42-0
شاهد/ افزودنی 1 992/196 50/907 10/1012 68/2294
سين بيوتيك/سطوح مختلف آويشن و گل گاوزبان
1
184/234
***52/70396
44/10133
02/22307

***، **، و * در هر ستون به ترتیب نشان دهنده تفاوت معنی دار در سطح (001/0>P)، (01/0>P)و (05/0>P) است.

جدول4-4- تأثیر جیره‌های آزمایشی بر میانگین افزایش وزن(جوجه/گرم) در دوره های مختلف پرورش
دوره (روزگی)
تیمار
10-1
28-11
42-29
42-1
شاهد

سين بيو تيك

آويشن50/0درصد
آويشن 75/0درصد
گل گاو زبان50/0درصد
گل گاو زبان 75/0 درصد 16/128

63/113

29/121

41/124

97/130

06/112 b59/815

a75/950

c78/707

b78/837

b66/834

b50/829 47/1088

88/1060

69/1153

81/1104

56/1083

53/1126 ab22/1994

a 25/2087

b 75/1944

ab 19/2029

ab09/2011

ab 08/2030
SEM
81/7 71/18 96/32 58/39
CV 83/12 51/4 97/5 92/3
در هر ستون میانگین‌هایی كه داراي حدا قل يك حرف مشترك هستند فاقد اختلاف معني‌دار درسطح 5 درصد مي باشند.

4-1-3-ضریب تبدیل خوراک مصرفی(گرم/گرم)

نتايج مربوط به مقایسه گروهی تیمارهای آزمایشی در جدول 4-5 و ميانگين ضريب تبديل خوراک تیمارهای آزمايشي مختلف در دوره‌هاي مختلف در جدول 4-6 مشاهده مي‌شود. بين گروه‌هاي آزمايشي در دوره آغازين (10 – 1 روزگي) از نظر ضريب تبديل خوراک تفاوت معني‌داري وجود نداشت (05/0< P).
در دوره رشد ( 28-11 روزگي) بين تيمارهاي مختلف آزمايشي از نظر ميانگين ضريب تبديل خوراک تفاوت معنيداري مشاهده شد (05/0>‌P). بيشترين ضريب تبديل را در اين دوره تيمار شاهد داشت که با همه تیمارهای آزمایشی تفاوت معنیداری داشت (05/0>‌P). کمترين ميانگين ضريب تبديل خوراک را تيمارحاوي سين بيوتيك به خود اختصاص داده بود که با همه تیمارها تفاوت معنیداری داشت (05/0>‌P). اما بين تيمارهاي حاوي آويشن 75/0درصدوگل گاوزبان 5/0و75/0درصد اختلاف معنيداري وجود نداشت (05/0 P>).
در دوره پایانی (42-29 روزگي) بين تيمارهاي مختلف آزمايشي تفاوت معنيداري مشاهده شد (05/0>‌P). در اين دوره بيشترين ميانگين ضريب تبديل خوراک مربوط به تيمار شاهد بود که با همه تیمارهای آزمایشی تفاوت معنیداری داشت (05/0>‌P). کمترين ميانگين ضريب تبديل خوراک را تيمار 75/0گل گاوزبان به خود اختصاص داد که فقط با تیمار شاهد تفاوت معنیداری داشت (05/0>‌P). ). بين تيمارهاي آزمایشی حاوي سينبيوتيک، 5/0 و ، 75/0 درصد آويشن و 5/0 درصد گل گاو زبان اختلاف معنيداري وجود نداشت (05/0P>).
در کل دوره پرورش (42-1 روزگي) بين جيرههاي مختلف آزمايشي از نظر ميانگين ضريب تبديل خوراک تفاوت معنيداري مشاهده شد (05/0>‌P). بيشترين ضريب تبديل در کل دوره پرورش متعلق به تيمار شاهد بود که با دیگر تيمارها بجز تيمار حاوي 5/0 آويشن تفاوت معني‌داري داشت (05/0>‌P). کمترين ضريب تبديل را تيمار حاوی سين بيوتيك داشت که با دیگر تيمارها بجز 5/0و 75/0 درصد گل گاوزبان تفاوت معنيداري داشت (05/0<‌P). بعد از تیمار شاهد بیشترین ضریب تبدیل مربوط به تیمار 5/0 درصد آويشن بود که با تيمار حاوي سين بيوتيك و 75/0 درصد گل گاوزبان اختلاف معنيداري داشت (05/0>P). افزايش در زمان عبور خوراک باعث مي‌شود که دستگاه گوارش زمان بیشتری برای هضم وجذب داشته باشد؛ لذا منجر به کاهش ضریب تبدیل می شود[193]. سین بیوتیک(پروبيوتيك و پري بيوتيك) از طريق بهبود تعادل میکربی روده پرنده و افزايش فعاليت آنزيمهاي گوارشي و فعال کردن آنزیم‌های هضم کننده باعث افزايش قابليت دسترسي مواد مغذي غير قابل هضم و تغييرات مفيد در متابوليسم مواد خوراكي و در نتیجه بهبود راندمان خوراک مصرفی مي شوند [46 و66]. لذا پرنده از مواد غذايي، بیشترین استفاده را می‌کندكه به رشد و توليد بيشتر مي‌انجامد. بلوكواسي و همكاران (2007)، كه آويشن را در سطوح 0، 1/0، 5/0، 1درصد به جيره مرغان تخم گذار افزودند گزارش کردند که ضريب تبديل خوراك و توليد تخم مرغ در سطح 1/0و 5/0 درصد بهبود پيدا كرد. همچنين تعداد باكتري اشرشيا كلاي در مدفوع به طور معني‌داري كاهش يافت.لوزا و ويليام(2001) و لانگات (2000) نشان دادند كه روغن‌هاي فرار بر قابليت هضم اثرات تحريك كنندگي دارند، به شيوه‌اي كه اين تأثيرات احتمالا از طريق افزايش توليد آنزيم‌هاي هضمي و بهبود فعاليت كبد مي‌باشد[ 191 و 116]. در مطالعه‌ي ديگر، استفاده از آويشن در سطح1/ 0درصددر جيره‌ي جوجه‌هاي گوشتي باعث كاهش جمعيت باكتري اشرشيا كلي در مقايسه با گروه شاهد شد [168]. هرناندز و همکاران (2004)، دريافتند كه تأثیر دو عصاره گیاهی شامل عصاره اول پونه کوهی، دارچین و فلفل و عصاره دوم شامل مریم گلی، رزماری و آویشن را در جیرهی جوجه‌های گوشتی بر عملکرد جوجههای گوشتی، اثر معنیداری بر مصرف خوراک و ضریب تبدیل خوراک در کل دوره پرورش نداشت [97]. مهم‌ترین اثر اسانسها کاهش جمعیت میکروبی مضر و افزایش جمعیت میکروارگانیسمهای مفید مانند لاکتوباسیلها وبیفیدوباکتری‌هاست که باعث میشود فرآیند هضم بهتر صورت بگیرد و ضريب تبديل بهبود یابد [97]. اثرات سودمند ترکیبات آنتیاکسیدانی گیاهان دارویی در رابطه با حفاظت از پرزهای روده میتواند بر جذب مواد مغذی اثر مثبت داشته باشد [127]. پيراي و همکاران (2007) بيان کردند که استفاده از مکمل پروبيوتيک و پري‌بيوتيک بر وزن زنده، مصرف خوراک و ضريب تبديل خوراک جوجه‌هاي گوشتي اثرمعني دارداشته است[157]. کبير و همکاران(2004) بيان کردند که پروبيوتيک بر عملکرد توليدي جوجه هاي گوشتي و بهبود ضريب تبديل خوراک تاثير مثبتي دارد [107]. در مطالعه ارتاس و همكاران (2006)، كه تأثير مخلوطي از روغن هاي اسانسي شامل پونه كوهي، ‌ميخك و باديان بر صفات عملكردي جوجه هاي گوشتي بررسي شد، جيره هاي آزمايشي شامل گروه شاهد، 100، ‌200 و 400 ميلي گرم بر كيلوگرم مخلوط روغن اسانسي و همچنين يك گروه آنتي‌بيوتيك شامل 1/0 درصد آويلامايسين بود. ضريب تبديل خوراك در گروه 200 میلی گرم روغن اسانسی در مقايسه با گروه شاهد و گروه مصرف كننده آنتي بيوتيك به ترتيب 12 و 6 درصد كمتر بود [83].

جدول 4-5- مقایسه گروهی تیمارهای آزمایشی مر بوط به ضريب تبديل
مقایس درجه آزادی میانگین مربعات
ضریب تبدیل10-1 میانگین مربعات
ضریب تبدیل 28-11 میانگین مربعات ضریب تبدیل 42-29 میانگین مربعات ضریب تبدیل 42-0
شاهد/ افزودنی 1 0396/0 ***1968/0 *0786/0 ***109/0
سين‌بيوتيك/سطوح مختلف آويشن وگل گاو زبان 1 0414/0 ***2464/0 0079/0 *037/0
***، **، و * در هر ستون به ترتیب نشان دهنده تفاوت معنی دار در سطح (001/0>P)، (01/0>P)و (5/0>P) است.

جدول4-6- تأثیر تیمارهای آزمایشی بر ضریب تبدیل خوراك در دورههای مختلف پرورش
دوره (روزگی)
تیمار
10-1
28-11
42-29
42-1
شاهد
19/1
a 80/1
a 07/2
a 94/1

سين بيو تيك
39/1
c 33/1
ab 96/1
d 67/1

آويشن50/0درصد
29/1
a 78/1
ab 90/1
ab 85/1

آويشن 75/0درصد
24/1
b 58 /1
ab 97/1
bc 80/1

گل گاو زبان50/0درصد
21/1
b 56/1
ab 92/1
bcd 76/1

گل گاو زبان 75/0 درصد 37/1 b 53/1 b 84/1 cd 72/1

SEM 089/0 043/0
058/0
036/0

CV 91/13 37/5 03/6 08/4
درهر ستون ميا نگين هاي كه داراي حد ا قل يك حرف مشترك هستند فا قد اختلاف معني دار درسطح 5 درصد مي باشند

4-2- اثر جيره‌هاي آزمايشي بر تلفات و مرگ و مير

در کل دوره 42 روزگي پرورش جوجههاي گوشتي از نظر مرگ مير بين تيمارهاي مختلف آزمايشي تفاوت معني‌داري مشاهده نشد(05/0 P>).

4-3- تاثيرتيمارهاي مختلف آزمايشي بر فراسنجه هاي بيوشيميايي خون

مقايسه گروهي تيمارهاي آزمايشي در جدول 4-7 و تأثير جيره‌هاي مختلف آزمايشي بر متابوليت‌هاي سرم شامل گلوکز، پروتئين کل، تري‌گليسريد،کلسترول، ليپوپروتئين‌هاي با دانسيته بالا و ليپوپروتئين‌هاي با دانسيته پايين با روشRepeated measure در جدول 4-8 آمده است.
4-3-1- غلظت گلوکز سرم

نتايج جدول 4-8 نشان داد که بين ميزان گلوکز خون تيمارهاي مختلف آزمايشي در طول دوره پرورش از نظر آماري اختلاف معني‌داري وجود نداشت (05/0 P>). از نظر عددی کمترين و بيشترين ميزان گلوکز خون را به ترتيب تيمارهاي 75/0آويشن و 75/0 گل‌گاو زبان به خود اختصاص دادند. در آزمايش ال‌کاسي و ال‌جامل (2008)، غلظت گلوکز خون جوجههاي تغذيه شده با پروبيوتيک و پري‌بيوتيک در مقايسه با گروه شاهد كمتر بود [50]. تركيب‌هاي تيمول و كاروا كرول داراي فعاليت آنتي‌اكسيداني خوبي هستند [193 و 114 و159 و151]. در فرانسه براي درمان از برگ و گل گياه گل‌گاو زبان به دليل داشتن خواص آنتي اكسيداني استفاده مي‌شود [93]. ترکيبات آنتي اکسيدان گياهي جذب گلوکز در روده را کاهش مي‌دهد که اين موضوع احتمالاًًًًًً با مهار آنزيم‌هاي گوارشي مانند آلفا آميلاز و آلفا گلوکوزيداز هيدروليز کننده کربوهيدرات‌ها باعث مهار انتقال گلوکز به غشاي چين خورده روده باريک و به تاخير انداختن تخليه محتويات معده به روده باريک مي‌شود. عناصر موجود درگل گاو زبان شامل پتاسيم، فسفر، سديم، كلسيم و منيزيم میباشد که میتوانند ترشح انسولین در بدن حیوانات و انسان را افزایش دهند [150]. كربوهيدرات‌هاي موجود در گياهان دارويي از قبيل گلوكز و اليگوساكاريدها در شرايط تخمير بي‌هوازي باعث كاهش pH در بخش پاييني روده كوچك مي‌شود كه به بهبود خوراك مصرفي منجر مي‌گردد [44].

4-3-2- غلظت پروتئين کل سرم خون

همان طور که در جدول 4-8 مشاهده مي شود بين مقدار کل پروتئين پلاسماي موجود در تيمارهاي مختلف آزمايشي در کل دوره 42 روزگي پرورش از نظر آماري اختلاف معني‌داري وجود دارد (05/0ديلاکوئيس و همکاران (2002)، بيان کردند بدليل فعاليت اجزاء شيميايي تيمول و کارواکرول در برخی گیاهان اثرات مثبتي روي سيستم گوارشي داشته و همچنين باعث افزايش فعاليت ليپاز و آميلاز پانكراس و هضم پروتئين، چربي و سلولز می‌شوند [74]. شواهد حاکي بر اين مطلب هستند که عصارههاي گياهي داراي اثر تحريک کنندگي بر هضم خوراک هستند [128]. ال کاسي و و ال‌جامل (2008)، گزارش کردند که پروبيوتيک و پري‌بيوتيک تأثير معني‌داري بر پروتئين، آلبومين و گلوبولين سرم خون جوجه‌هاي گوشتي ندارندکه با يافته هاي ما همخواني ندارد [50].
نتايج ميانگين مربعات پروتئين كل در جدول 4-7 مقايسه گروهي تيمارهاي آزمايشي نشان مي‌دهدكه بين تيمار شاهد و تيمارهاي حاوي مواد افزودني تفاوت معني دار وجود دارد (01/0>P). همچنين ميانگين مربعات پروتئين كل بين تيمار حاوي سين بيوتيك و سطوح مختلف آويشن و گل گاو زبان تفاوت معني داري وجود داشت (01/0>P).

4-3-3- غلظت تري‌گليسريد سرم خون

نتايج حاصل از اين آزمايش در جدول 4-8 آمده است. نتایج نشان داد از نظر تري‌گليسريد سرم خون بين تيمارهاي مختلف آزمايشي اختلاف معني داري وجود دارد (05/0>‌P). کمترين ميزان تري گليسريد سرم را تيمارسين بيوتيك داشت که با تيمار شاهد و 5/0 درصد آويشن تفاوت معني‌داري داشت (05/0> P) ولي با ساير تيمارهاي آزمايشي اختلاف معني داري نداشت (05/0 P>). بيشترين ميزان تري گليسريد سرم را تيمار شاهد داشت. بين تيمارهاي دريافت‌کننده سطوح مختلف آويشن و گل گاو زبان تفاوت معني‌داري مشاهده نشد (05/0‌P). کمترين ميزان کلسترول سرم خون را تيمار سين بيوتيك و بالاترين ميزان کلسترول مربوط به تيمار شاهد بود(05/0>‌P). بين تيمارهاي دريافت کننده مواد افزودني تفاوت معني‌داري مشاهده نشد (05/0 P>). لي و همکاران (2003)، گزارش کردند که دو ترکيب موجود در آويشن (تيمول و کارواکرول) در زمان افزودن به جيره جوجه‌هاي گوشتي غلظت کلسترول سرم را در آن‌ها کاهش دادند که اين اثرکاهندگي به مهار يک آنزيم مهم (3-هيدروکسي 3-متيل گلوتاريل کوانزيم آ ردوکتاز) در مسير سنتز کلسترول نسبت داده مي شود و همچنين گزارش کردند که تيمول و کارواکرول در غلظت هاي جيره اي 150 قسمت در ميليون کلسترول سرم در جوجه هاي لگهورن را کاهش مي‌دهد [118]. آل کاسي و همکاران (2008)، گزارش کردند که پروبيوتيک و پري‌بيوتيک‌ها باعث کاهش کلسترول مي‌شوند،کاهش در سطح کلسترول به دليل مصرف کلسترول توسط برخي لاکتوباسيل ها و به قابليت آن‌ها در تجزيه صفرا بر مي‌گردد [50]. سازوکار عمل ترکيبات آنتي‌اکسيدان در کاهش ليپيدها و ليپوپروتئين‌ها از طريق مهار بيوسنتز کلسترول و افزايش تبديل کلسترول به اسيدهاي صفراويي، همچنين افزايش فعاليت ليپوپروتئين ليپاز مي باشد. به اين ترتيب غلظت کلسترول که از اجزاي تشکيل دهنده ليپوپروتئين هاست کاهش مي يابد و به دنبال آن از سنتز ليپوپروتئين ها نيز کاسته مي‌شود، از طرفي با فعال شدن ليپوپروتئين ليپاز تجزيه ليپوپروتئين‌ها افزايش يافته و غلظت آن‌ها کاهش مي يابد] 33.[ يک سازوکار پيشنهادي جهت کاهش کلسترول تحت تأثير روغن هاي اسانسي به اين صورت است که کلسترول در غشاي ليپيدي سلول ها وجود دارد که احتمالا فعاليت راديکال هاي آزاد درون سلولي، اکسيداسيون کلسترول را افزايش مي دهد [139]. استفاده از پري‌بيوتيک و پروبيوتيک ها با فعال کردن باکتري‌هاي اسيد لاکتيکي، توليد آنزيم‌هاي تجزيه کننده، نمک هاي صفراوي و دکونژوگه کردن آن‌ها و به علاوه اسيدي کردن روده مي‌توانند در کاهش سطح کلسترول دخالت نمايند. حلاليت اسيدهاي صفراوي غير کونژوگه در شرايط اسيدي کاهش يافته و در نتيجه جذب آن‌ها از روده کاهش مي‌يابد و از طريق مدفوع دفع مي‌شوند. برخي از ميكروارگانيسم هاي موجود در پروبيوتيك‌ها از كلسترول موجود در محتويات گوارشي براي متابوليسم خود استفاده نموده كه اين باعث كاهش مقدار كلسترول جذب شده مي‌شود [134]. با توجه به مطالب گفته شده میتوان نتیجه گرفت کاهش کلسترول سرم در تیمارهای حاوی افزودنیهای طبیعی (آويشن و گل گاو زبان) میتواند ناشی از اثر اسانس فرار آن‌ها (موسيلاژ، فلاونوئيد ، آنتوسيانين ، آگليكون دلفينيدين، سيانيدين و سینامالدئید و….) باشد. آزمايشات مختلف به خوبي نشان مي دهد كه مصرف پروبيوتيك مي تواند سبب كاهش كلسترول پلاسما شود [81 و153]. گزارش شده است كه مقدار كلسترول در سرم جوجههاي گوشتي تغذيه شده با جيرههاي حاوي پروبيوتيك لاكتوباسيلوس در 20 و 30 و 40 روزگي به طور معني‌داري از گروه شاهد كمتر بود، در حالي كه در ده روزگي تفاوتي مشاهده نشد [104]. برخي از ميكروارگانيسم‌هاي موجود در پروبيوتيكها از كلسترول موجود در اندامهاي گوارشي براي متابوليسم خود استفاده نموده كه اين باعث كاهش مقدار كلسترول جذب شده مي‌شود [137].
لاكتوباسيلها، داراي فعاليت بالاي هيدروليز نمكهاي صفراوي می‌باشد كه باعث دكونژوگه شدن آن‌ها ميشود. دكونژگه شدن اسيدهاي صفراوي باعث كاهش حلاليت آن‌ها در pH پايين شده و لذا باعث افزايش مقدار اين اسيدها در مدفوع مي شود [108]. از طرفي ديگر ميكروگانيسمهاي پروبيوتيكي از فعاليت آنزيم هيدروكسي متيل گلوتاريل كوآنزيم A كه در سنتز كلسترول دخالت دارد ممانعت به عمل ميآورند [86]. كاهش كلسترول پلاسما توسط پروبيوتيكها را به قدرت لاكتوباسيلها در تجزيه صفرا نسبت مي‌دهند [95]. مهمترين مكانيسمي كه پري بيوتيكها از طريق آن باعث كاهش كلسترول ميشوند، كاهش جذب آن از طريق باند شدن با اسيدهاي صفراوي و در نتيجه وادار شدن سلولهاي كبدي به ساخت اسيدهاي صفراوي جديد مي باشد [196].
آل کاسي و همکاران (2008)، گزارش کردند که پروبيوتيک و پري‌بيوتيک‌ها باعث کاهش کلسترول مي‌شوند، کاهش در سطح کلسترول به دليل جذب کلسترول توسط لاکتوباسيل‌ها و به قابليت آن‌ها در تجزيه صفرا بر مي‌گردد. ساز و کار عمل ترکيبات آنتي اکسيدان در کاهش ليپيدها و ليپوپروتئين ها از طريق مهار بيوسنتز کلسترول و افزايش تبديل کلسترول به اسيدهاي صفراوي، همچنين افزايش فعاليت ليپوپروتئين ليپاز مي‌باشد. به اين ترتيب غلظت کلسترول که از اجزاي تشکيل دهنده ليپوپروتئين‌هاست کاهش مي‌يابد و به دنبال آن از سنتز ليپوپروتئين ها نيز کاسته می‌شود، از طرفي با فعال شدن ليپوپروتئين ليپاز تجزيه ليپوپروتئين‌ها افزايش يافته و غلظت آن‌ها کاهش مييابد [33]. يک ساز و کار پيشنهادي جهت کاهش کلسترول تحت تأثير روغنهاي اسانسي به اين صورت است که کلسترول در غشاي ليپيدي سلول‌ها وجود دارد که احتمالاً فعاليت راديکال هاي آزاد درون سلولي، اکسيداسيون کلسترول را افزايش مي‌دهد [139 ]. به نظر ميرسد با توجه به نتايج حاصل از آزمايش ما، ميتوان اميدوار بود از طريق کاربرد گیاهان دارویی از جمله آويشن و گل گاو زبان در جيره جوجههاي گوشتي، محصولات طيور حاوي چربي و کلسترول کمتر توليد و در نتيجه در کاهش مرگ و مير به دليل بيماريهاي قلبي- عروقي موفقيتهاي مناسبي به دست آورد.

4-3-5- غلظت ليپوپروتئين‌هاي با دانسيته بالا (HDL) سرم خون

نتايج جدول 4-8 نشان دهنده عدم تاثيرمعني‌دار ميزان ليپوپروتئين‌هاي با دانسيته بالا بين تيمارهاي مختلف آزمايشي بود (05/0 P>). نتايج اين آزمايش نشان داد علی رغم افزايش ميزان HDL در بين بعضي تيمارهاي حاوي مواد افزودني در مقايسه با گروه شاهد، تفاوت معني‌داري از لحاظ آماري بين تيمارهاي آزمايشي وجود نداشت (05/0جدول 4-7- مقایسه گروهی تیمارهای آزمایشی از لحاظ گلوكز،پرو تئين كل وليپيد هاي سرم جوجه گوشتي
مقایسه درجه آزادی میانگین مربعات گلوکز میانگین مربعات پروتئین کل میانگین مربعات تری گلیسرید میانگین مربعات کلسترول کل میانگین مربعات LDL میانگین مربعات HDL
شاهد/ افزودنی 1 84/504 **41/4 25/2376 *83/8333 84/16 60/124
سين بيوتيك/سطوح مختلف آويشن و گل گاوزبان 1 82/143 **84/3 33/2050 *20/7354 34/269 76/70
***، **، و * در هر ستون به ترتیب نشان دهنده تفاوت معنی دار در سطح (001/0>P)، (01/0>P) و (5/0>P) است.

جدول4- 8 – اثر تیمارهای آزمایشی بر غلظت گلوكز، پروتئين كل و لیپیدهای سرم جوجه های گوشتی در 21 و 42 روزگی
متابولیت ها
تیمار گلوکز
میلی گرم/دسی‌لیتر کلسترول
میلی گرم/دسی‌لیتر تری گلیسرید
میلی گرم/دسی‌لیتر پروتئین کل گرم/دسی‌لیتر لیپوپروتئین با چگالی بالا (HDL) میلی گرم/دسی‌لیتر لیپوپروتئین با چگالی پایین (LDL) میلی گرم/دسی‌لیتر
شاهد
71/226
a 48/167
a 02/79
c11/3
22/41
46/96

سين بيو تيك
40/235
b 69/127
b 13/57
a08/4
41/42
85/75

آويشن50/0درصد 03/227
ab11/148
a 85/77
abc54/3
66/35
13/93

آويشن 75/0درصد
42/226
ab82/150
ab 92/70
ab71/3
20/33
19/107

گل گاو زبان50/0درصد
2/230
ab42/147
ab 54/59
bc02/3
20/44
31/91

گل گاو زبان 75/0 درصد 306/244 ab36/138 ab 89/62 ab8/3
34/35 19/109

SEM
80/8
04/15
81/8
259/0
534/5
056/16

CV 74/10 02/29 71/36 42/20 48/40 54/47
در هر ستون ميانگين‌هاي كه داراي حداقل يك حرف مشترك هستند فاقد اختلاف معني‌دار در سطح 5 درصد مي‌باشند

جدول 4-9- اثر تیمارهای آزمایشی بر پارامترهای بیوشیمیایی سرم خون جوجههای گوشتی در 21 و 42 روزگی
گلوکز کلسترول تری‌گلیسرید پروتئین کل HDL کلسترول LDL
کلسترول
اثر زمان

21 a11/243 a35/142 a64/74 a00/3 a25/33 a46/92
42
b56/220 b94/150 b14/61 b18/4 b09/44 b58/98
SEM
59/3 14/6 59/3 10/0 25/2 55/6
اثر تیمار

شاهد
71/226 a48/167 a02/79 c11/3 41/22 46/96
سينبيوتيك
40/235 b69/127 b13/57 a08/4 41/42 85/75
آویشن 50/0 درصد
03/227 ab11/148 a85/77 abc54/3 66/35 13/93
آویشن 75/0 درصد
42/226 ab82/150 ab92/70 ab71/3 20/33 19/107
گل‌گاوزبان 50/0 درصد
2/230 ab42/147 ab54/59 bc02/3 20/44 31/91
گل‌گاو زبان 75/0 درصد 306/244 ab36/138 ab89/62 ab8/3 34/35 19/109
SEM
128/8 63/10 23/6 183/0 91/33 35/11
اثرمتفابل تیمار و زمان

21 شاهد 28/233 92/167 68/76 85/2 72/36 34/92
21 سين بيوتيك 98/230 44/121 78/63 17/3 31/31 13/78
21 آویشن 50/0 درصد 21/246 50/147 86/91 79/2 48/26 65/102
21 آویشن 75/0 درصد 47/244 89/152 42/65 87/2 89/29 93/109
21 گل‌گاوزبان 50/0 درصد 47/244 92/145 57/78 82/2 04/41 17/89
21 گل‌گاو زبان 75/0 درصد 26/259 42/118 42/71 55/3 08/34 55/82
42 شاهد 15/220 04/167 25/81 37/3 72/45 57/100
42 سين بيوتيك 82/239 94/133 48/50 00/5 52/53 58/73
42 آویشن 50/0 درصد 68/208 72/148 85/63 33/4 84/44 61/83
42 آویشن 75/0 درصد 38/208 75/148 41/76 56/4 52/36 44/104
42 گل‌گاوزبان 50/0 درصد 49/217 91/148 51/40 79/3 36/47 46/93
42 گل‌گاو زبان 75/0 درصد 87/228 29/1058 36/54 04/4 60/36 82/135

SEM 80/8 045/15 81/8 260/0 759/4 05/16
منابع تغییر

P
اثر تیمار
19/0 92/0 0779/0 033/0 64/0 28/0
اثر زمان
0001/> 3261/0 01/0 0001/> 0012/0 51/0
اثر متقابل تیمار و زمان
87/0 71/0 06/0 29/0 64/0 31/0
a,b میانگین‌هایی با حروف غیر مشابه تفاوت معنی‌داری با هم دارند.

جدول 4- 10- جدول تجزیه واریانس صفات ارزیابی شده بیوشیمی خون در 21 و 42 روزگی
منابع تغییرات درجه آزادی گلوکز کلسترل تری گلیسرید پروتئین کل HDL LDL
بلوک 3 73/293 62/1617 14/457 27/0 07/487 90/2563
تیمار 5 31/761 01/2823 32/1416 **97/1 77/323 2/2348
خطای a 15 10/437 46/1205 87/567 6/0 **02/471 003/1698
زمان 1 ***61/12197 80/1772 **84/4373 ***51/33 **002/2821 76 /898
تیمار*زمان 5 33/1251 93/1064 83/1398 *44/1 20/237 34/2489
خطای b 66 02/620 94/1810 34/621 54/0 08/245 37/2062
ضریب تغییرات – 74/10 02/29 72/36 43/20 48/40 54/47
***، **، و * در هر ستون به ترتیب نماینگر تفاوت معنی دار در سطح (001/0>P)، (01/0>P)و (5/0>P) است.

جدول 4-11- میانگین بیوشیمی خون در 21 و 42 روزگی بهمراه خطای استاندارد (SE)
زمان تیمار گلوکز کلسترول تری گلیسرید پروتئین کل HDL LDL

21
شاهد 88/5±27/223 01/10±92/167 61/3±78/76 13/ ±85/2 12/5±72/36 5/16±34/92
سين بيوتيك 97/5±98/230 32/12±45/121 27/9±78/63 29/ ±16/3 17/7 ±31/31 26/17±13/78
آويشن5/0درصد 85/6±21/246 92/24±5/147 85/12±86/91 19/ ±76/2 8/4±48/26 36/22±65/102
آويشن75/0درصد 56/1±47/244 32/14±89/152 48/12±43/65 11/ ±87/2 35/5±88/29 55/9±93/109
گل گاوزبان5/0درصد 56/6±47/244 19/29±92/145 92/7±57/78 21/ ±81/2 17/7±04/41 60/24±17/89
گل گاو زبان75/0درصد 58/9±26/259 88/9±42/118 44/6±43/71 23/ ±55/3 03/7±08/34 65/15±55/82

42

شاهد 94/9±15/220 33/8±04/167 87/4±25/81 16/ ±37/3 64/8±72/45 93/13±57/100
سين بيوتيك 01/9±82/239 27/5±94/133 07/5±48/50 11/ ±5 75/6±52/53 6±57/73
آويشن5/0درصد 77/8±67/208 88/6±72/148 57/11±85/63 26/ ±34/4 79/5±84/44 7/9±62/83
آويشن75/0درصد 78/10±38/208 88/8±75/148 48/11±41/76 31/ ±56/4 02/4±52/36 54/13±45/104
گل گاوزبان 5/0 درصد 29/5±49/217 24/6±91/148 50/4±51/40 23/ ±79/3 3/4±36/47 20/7±46/93
گل گاوزبان 75/0درصد 68/4±87/228 81/15±29/158 58/6±36/54 33/ ±04/4 62/4±6/36 41/21±60/60

SEM 59/3 14/6 23/6 10/0 25/2 35/11

4-4- تأثیر تیمارهای آزمایشی بر تعداد سلول‌های خونی

مقايسه گروهي تيمارهاي آزمايشي در جدول 4-12 و میانگین تعداد گلبول‌های سفید خون (WBC )، گلبول‌های قرمز خون (RBC )، هموگلوبین و هماتوکریت سرم خون در 21 و 42 روزگی در جدول 4-13 گزارش شده است.

4-4-1- تأثیر تیمارهای آزمایشی بر تعداد گلبول‌های سفید خون (WBC)

نتایج نشان میدهد بین تیمارها از نظر تعداد گلبولهای سفید تفاوت معنیداری وجود داشت (05/0>P). کمترین تعداد گلبولهای سفید مربوط به تیمار آويشن 5/0 درصد و شاهد بود که با دیگر تیمارها تفاوت معنی‌داری داشتند (05/0>P). بیشترین تعداد گلبولهای سفید مربوط به تیمار 75/0 درصدگل گاوزبان که با تيمارهاي ديگر بجز تیمارهای حاوی آويشن 5/0 درصد و شاهد تفاوت معنیداری نداشت (05/04-4-2- تاثیر تیمارهای آزمایشی بر گلبول‌های قرمزخون (RBC)، هموگلوبین و هماتوکریت

نتايج اين آزمايش نشان داد که تعداد گلبول هاي قرمز خون (RBC)، هموگلوبين و هماتوکريت پلاسماي خون در دوره پرورش جوجه‌هاي گوشتي تحت تاثير تيمارهاي آزمايشي قرار نگرفتند و از نظر آماري تفاوت معني‌داري بين آن‌ها مشاهده نشد(05/0P). کمترین تعداد لنفوسیت مربوط به تیمار 5/0 درصد آويشن بود که با دیگر تیمارها بجز تیمار 75/0 درصد گل گاوزبان تفاوت معنیداری داشت (05/0>P). بیشترین تعداد لنفوسیت مربوط به تیمارسين بيوتيك بود که با تیمار 5/0 درصد آویشن و 75/0 درصد گل گاو زبان تفاوت معنیداری داشت (05/0>P). روغن‌هاي اسانسی موجود در گياهان داروئي مي‌توانند بر سيستم ايمني اثر داشته باشند. اين روغن‌ها به عنوان ترکيبات ضد تنش کاربرد دارند و از طرفي خواص ضد ويروسي، ضد باکتريايي و ضد قارچي اين ترکيبات مي‌توانند در بهبود عملکرد سيستم ايمني مؤثر و محيط را براي تهاجم عوامل خارجي نامناسب سازند [102]. افزايش تعداد گلبول هاي سفيد خون مي‌تواند در تقويت سيستم ايمني بدن پرنده نقش مهمي را ایفا نمايد [12].

4- 4- 4- نسبت هتروفيل به لنفوسيت ( H/L ) در سرم جوجه‌ها

با توجه به جدول 4-14 نتایج نشان داد که بین تیمارهای آزمایشی تفاوت معنیداری وجود دارد (05/0P). اسانسهای گیاهی موجود در گياهان دارویي ميتوانند بر سيستم ايمني اثر داشته باشند. اين اسانسها به عنوان ترکيبات ضدتنش کاربرد دارند و از طرفي خواص ضدويروسي، ضدباکتريايي و ضدقارچي اين ترکيبات ميتوانند در بهبود عملکرد سيستم ايمني مؤثر باشد و ميتوانند محيط را براي تهاجم عوامل خارجي نامناسب سازند [113]. از آنجا که در طیور سالم تعداد لنفوسیتها بیشتر از سایر گلبولهای سفید در خون است. عوامل تنشزا با تحریک ترشح هورمون ACTH و هورمونهای غدد فوق کلیوی موجب افزایش نسبی تعداد هتروفیل به لنفوسیتها در طیور میشوند. بر این اساس، تعداد هتروفیلها و لنفوسیتها و تعیین نسبت هتروفیل به لنفوسیت در خون پرندگان به عنوان شاخصی مطمئن برای تخمین میزان استرس در آن‌ها ذکر شده است ] 12 [. گزارش شده است که سين بيوتيك‌ها با کاهش عفونت‌هاي باکتريايي باعث کاهش درصد هتروفيل‌ها نسبت به لنفوسيت‌ها مي‌شوند ( با توجه به اينکه در عفونت‌هاي باکتريايي درصد هتروفيل ها افزايش مي‌يابد) که اين گفته با نتايج آزمایش ما مطابقت دارد ] 20 ]. ترپینن موجود در بسیاری از روغن‌های اسانسی به طور قابل توجهی توانایی لوکوسیت‌ها برای تخریب سلول‌های میکروبی که توسط آنتی‌بادی‌ها مورد حمله قرار گرفته‌اند را افزایش می‌دهد. احتمالا سطح ایمنوگلوبولین‌ها در خون در صورت استفاده از روغن‌های اسانسی افزایش می‌یابد [112]. در این مرحله از خونگیری، جوجه های تغذیه شده با جیره دارای سين بيوتيك، نسبت هتروفیل به لنفوسیت کمتری نسبت به سايرگروه ها داشت، که نشان دهنده این است که درصد لنفوسیت و هتروفیل به ترتیب بیشتر و کمتر از سایر تیمارها بود. به نظر مي‌رسد افزایش در شمار لنفوسیت‌ها و کاهش در نسبت هتروفیل به لنفوسیت در تمام گروه ها ممکن است نشان دهنده بهبود پاسخ‌های ایمنی اختصاصی باشد.

جدول 4-12- مقایسه گروهی تیمارهای آزمایشی در 21 و 42 روزگی

مقایسه درجه آزادی میانگین مربعات
گلبولهای سفید میانگین مربعات
گلبولهای قرمز میانگین مربعات هماتوکریت میانگین مربعات هموگلوبین H/L
شاهد/ افزودنی 1 *21/6086255 29008333333 85/3 449/0 0098/0
سین بیوتیک/ سطوح مختلف آويشن وگل گاوزبان 1 3120500 373327812500 5/7 818/0 0097/0
***، **، و * در هر ستون به ترتیب نماینگر تفاوت معنی دار در سطح (001/0>P)، (01/0>P)و (5/0>P) است

هماتوکریت
(درصد) هموگلوبین
( گرم در دسی لیتر) گلبولهای قرمز
(تعداد در میلی متر مکعب) گلبولهای سفید
(تعداد در میلی متر مکعب صفت

تیمار
25/30 57/10 2946875
b6/15515
شاهد

81/29 50/10
2848750