دانلود پایان نامه

سپاسگزاری

از استاد محترم راهنما جناب آقای سیدعلی اصغر میرباقری فرد استاد مشاور جناب آقای دکتر محمودبراتی و همة عزیزانی که در تهیه این پایان نامه مرا یاری نمودند، تشکر و سپاسگزاری
میکنم.

تقدیم به
پیشگاه با عظمت حضرت ولی الله الاعظم قطب عالم امکان امام زمان (عج) و ارواح طیبه شهدای گرانقدر انقلاب اسلامی
چکیده:
توبه اولین منزل سالکان قرب الهیست که گذر از آن امکان پذیر نیست، راهی بی انتها ، در بی گشوده، خوانی گسترده، رحمتی فراگیرنده ا ست که خداوند آن را برای بندگان خود مهیا نموده.
توبه از مقولة لفظ نیست، انقلاب روحی در انسان است که لفظ استغفرالله بیان این حالت است. اَمل نیست، عمل به فرامین ربّانیست، سکون نیست،حرکت به سوی اهداف و ارزش های متعالیست.
قیام مقدس قوای فرشته صفت انسان علیه قوای بهیمی صفت و شیطانی است؛مخالفت انسان علیه خود دروغین اوست..شستشو درچشمه سارآب حیات وپاکی از لوث گناهست.
عروج روح به سوی،عزت ،عظمت ، فضائل وکرامت انسانی است
و نتیجه آن بار یافتن به آستان قدس الهی و بهشت ابدیست؛ بنا بر این جایگاه توبه در آثار منثور، منظوم و کلام معصومین(ع) بسیار رفیع و تبیین وتحلیل آن ضروری و از اهداف مهمّ تحقیق است.
روش تحقیق، اسنادی ،کتابخانه ای وبه صورت تحلیل محتواست.
درابتدا از منابع موجودفیش برداری وپس از بررسی ،بر اساس سیر تاریخی،به گونه ای که به انسجام مطالب،خدشه ای وارد نشود ،مطالب مدون شد.
کلید واژه ها: عرفان، سفر، نفس، مقام، توبه
فهرست مطالب
عنوان صفحه

فصل اول : کلیات
1ـ 1ـ اهداف تحقیق 1
1ـ 2ـ فرضیات و پرسش های تحقیق 1
1ـ 3 پیشینه تحقیق 2
1ـ 4 تبیین مسأله پژوهشی و اهمیت آن 3
1ـ 4 ـ1تعریف توبه 4
1ـ 4ـ 2 توبه و مشتقات آن 5
1ـ 4ـ 1 توبه و انابت 6
1ـ 4ـ 3ـ1 مراتب و حقیقت انابت 7
1ـ 4ـ 3ـ 2 آثار انابت 7
1ـ 4ـ 4 توبه و اوبت 7
1ـ 4ـ 5 توبه، حال و مقام 8
1ـ 4ـ 6 توبه، جبر و اختیار 9
1ـ 4-6-1 خداوند تعیین کننده سرنوشت 11
1ـ 4ـ7 موضوع توبه ـ 13
1ـ 4-8 ارکان توبه 13
1ـ 4ـ 9 شروط توبه 14
1ـ 4ـ 9-1شرایط کمال توبه 14
1-4-10توبه و استغفار 15

فصل دوم: توبه از منظر قرآن کریم واحادیث معصو مین(ع)
درآمد 16
2ـ 1 توبه در قرآن و تفاسیر 16
2ـ 1ـ 1 اولین توبه کننده 17
عنوان صفحه
2ـ 1ـ 2 توبه وعلم 17
2ـ 1ـ 3 توبه وزمان 17
2ـ 1ـ 4توبه و اصلاح 18
2ـ 1ـ 5توبه از کفر،شرک ونفاق 19
2ـ 2 ا نواع توبه از دیدگاه قرآن کریم وتفا سیر 20
2ـ 2ـ1 توبه از کتمان 20
2ـ 2ـ 2 توبه از ظلم به نفس 21
2ـ 2ـ 3 توبه از محاربۀ با خدا ورسول 21
2ـ 2ـ 4 تو بۀ سا رق 21
2ـ 2ـ5 توبه از ضایع کردن نماز وپیروی از شهوات 21
2ـ 2ـ6 توبه از قذف (نسبت زنا به زن مسلمان دادن) 22
2ـ 3 آثار توبه از دیدگاه قرآن کریم وتفاسیر 22
2ـ 3ـ1 توبه و پاکی 22
2ـ 3-2 توبه و آسایش 22
2ـ 3-3 توبه و فراوانی نعمت ها 22
2ـ 3-4 توبه وبهشت 23
2ـ 3-5 توبه و استقامت 23
2ـ 4توبه در احادیث معصومین(ع) 24
2ـ 4-1 توبه و پذیرش الهی 24
2ـ 4-2 شرایط پذیرش توبه 24
2ـ 4-3 توبه و ابلیس 25
2ـ 4-3ـ1 تأخیر در توبه 25
2ـ 4-3-2 کوچک دانستن گناه 25
2ـ 4-3-3تو به وتوجیه گناهان 25
2ـ 4-4 آسان تر بودن ترک گناه 26
2ـ 4ـ 1 زمان توبه 26
2ـ 5 مراتب توبه از منظر احادیث معصومین(ع) 27
عنوان صفحه
2ـ 5-1باز نگشتن به گناه 27
2ـ 5 -2 توبه از خا طرات نامناسب 27
2ـ 5-3توبۀ راستین 27
2ـ 6 آثار توبه از منظر احادیث معصومین(ع) 28
2ـ 6-1توبه ورحمت خدا 28
2ـ 6-2توبه وامید 28
2ـ 6-3توبه وشفاعت 28
2ـ 6-4توبه و بخشش 28
2ـ 6ـ 5توبه ومحبّت خدا 28
2ـ 6ـ 6 توبه و سعادت 29
2ـ 6ـ 7 توبه وپاکی از گناه 29
2ـ 6ـ 8توبه و عطر آن 29
2ـ 6ـ 9 توبه و شادی خداوند 29
2ـ 6ـ 10 توبۀ پیوسته 30
2ـ 6ـ 11توبه وعفو خدا 30
2ـ 6ـ 12 توبه و نعم الهی 30
2ـ 6ـ 13توبه و سعۀ رحمت 30
2ـ 6-14 31
2ـ 7 توبه ودرمان سر گذشت توبه کنندگان در قرآن کریم 31
2ـ 7ـ 1 توبۀ انبیاء (ع) 31
2ـ 7-1-1 توبه آدم (ع) 31
2ـ 7-1-2توبۀ یونس(ع) 32
2ـ 7-2توبۀجوانان 32
2-7-2-1توبۀ بهلول 33
2-7-3توبۀ متخلّفان 33
2-7-4سرگذشت توبه کنندگان دراحادیث معصومین(ع) 33
2-7-4-1توبۀ راهزن 33
عنوان صفحه
2-7-4-2توبۀ مرد گنهکار 34
فصل سوم: تحلیل عرفانی توبه
درآمد 36
3ـ 1تعریف توبه 36
3ـ 1ـ 1 توبه در لغت 36
3ـ 1ـ 2تعریف توبه از دیدگاه بزرگان 37
3ـ 1ـ 2ـ 1 تعریف توبه از دیدگاه معصومین (ع) 37
3ـ 1ـ 2ـ 2تعریف توبه از دیدگاه عارفان 37
3-1-2- 2ـ 1 میبدی 37
3ـ 1ـ 2ـ 2ـ 2 هجویری 38
3ـ 1ـ 2ـ 2ـ 3 مستملی بخاری 38
3ـ 1ـ 2ـ 2ـ 4 کلابادی 39
3ـ 1ـ 2ـ 2ـ 5 غزالی 39
3ـ 1ـ 2ـ 2ـ 6 مکّی 39
3ـ 1ـ 2ـ 2ـ 7 احمد جام 39
3ـ 1-2-2-8 ابن عطا 40
3ـ 1ـ 2ـ 2- 9شیخ ابوالفتوح رازی 40
3ـ 2 وجوب توبه 41
3ـ 2ـ 1 دلایل وجوب توبه از دیدگاه عرفا 41
3ـ 2ـ 1ـ 1 مکی 41
3ـ 2ـ 1ـ 2غزالی 41
3ـ 2ـ 1ـ 3میبدی 42
3ـ 2ـ 1ـ 4طبرسی 43
3ـ 2-1-5مستملّی بخاری 43
3ـ 2-1- 6 احمد جام 43
3ـ 3 موضوع توبه 44
3ـ 3ـ 1 منشأ گناهان 44
عنوان صفحه
3ـ 3ـ 2 گناهان صغیره و گناهان کبیره 44
3ـ 3-3 ا صرار بر گناه 45
3ـ3-4 کوچک شمردن گناه 45
3ـ 4 مراتب توبه 46
3ـ 4ـ1 توبۀ با بصیرت 46
3ـ 4ـ 2 توبۀ عوام 47
3ـ 4ـ 3تأخیر در توبه 47
3ـ 4ـ 4 توبه از امیدهای دروغین 47
3ـ 4ـ 5 کوچک شمردن گناه 47
3ـ 4ـ 6 توبه کاذب 47
3ـ 4ـ 7 توبه از لذت یاد آوری گناه 48
3ـ 4ـ 8 توبۀ مداوم 48
3ـ 4ـ 9 توبه از اسباب گناه 49
3ـ 4ـ 10 توبه از اخلاص نداشتن 49
3ـ 4ـ 11 توبه ازخود پسندی 50
3ـ 4ـ 12 توبۀ ناقص 51
3ـ 4ـ 13 توبه از کوتاهی در عمل به وظیفه 51
3ـ 4ـ 14 مراتب توبه از دیدگاه ابوطالب مکی 51
3ـ 4ـ 14-1 گروه های چهارگانه مردم 51
3ـ 4-15توبه از هر عملی بدون بدون توجه به خدا 52
3ـ 5 حقیقت توبه 53
3ـ 5ـ1فراموشی گناه 53
3ـ 5ـ 2توبه وبازگشت 54
3ـ 5ـ 3پشیمانی وحسرت 54
3ـ 6 اسرار توبه 54
3ـ 7 لطائف اسرار توبه 54
3ـ 8 انواع توبه 55
عنوان صفحه
3ـ 8- 1عوام و صوفیه 55
3ـ 8ـ 2توبه گروه های مختلف مردم 56
3ـ 8ـ 3توبۀ از غفلت 57
3ـ 8ـ 4توبۀ مقرّبین 57
3ـ 8ـ 5توبۀ خالص 57
3ـ 8ـ 6 توبۀ انابت واستجابت 57
3ـ 8ـ 7توبۀ عام ،خاص وخاص الخاص 58
3ـ 9 دیدگاه های عرفا دربارة انواع توبه 59
3ـ 9-1امام صادق (ع) 59
3ـ 9-2غزالی 59
3ـ 9ـ3هجویری 59
3ـ 9ـ 3ـ 1ـ توبه مؤمنان، اولیاء و انبیا 59
3ـ 9ـ 4سراج طوسی 60
3ـ 9ـ 5 خواجه عبدالله 60
3ـ 9ـ 6 میبدی 60
3ـ 9ـ 7 قشیری 61
3ـ 10شرایط توبه 61
3ـ 10-1توبه وندامت 62
3ـ 10-2توبه ،سکوت واندوه 62
3ـ 10-3توبه،مخالفت با هوای نفس 62
3ـ 10-4توبه ومحاسبۀ نفس 62
3ـ 10-5توبه ودوری از گناه وگناهکاران 62
3ـ 10ـ6توبه،استفادۀ از حلال 63
3ـ 10ـ 7توبه،عمل به وظایف بندگی 63
3ـ 10ـ 8توبه،محو سنت های باطل 64
3ـ 10ـ 9توبه وترک شهوات 65
3ـ 10ـ 10توبه ودوری از خاطره های گناه 65
عنوان صفحه
3ـ 10ـ 11توبه واصلاح اعمال 65
3ـ 10ـ12توبه وحسن ظنّ به خدا 66
3ـ 11شروط توبه از منظر کمّل اولیاء 66
3ـ 11-1هجویری 66
3ـ 11-1-1پذیرش توبه در ایّام گذشته 67
3ـ 11-2سراج طوسی 67
3ـ 11-3مستملّی بخاری 67
3ـ 11ـ 4قشیری 68
3ـ 11ـ 5 غزالی 68
3ـ 11ـ 6 میبدی 68
3ـ 11ـ7 طبرسی 69
3ـ 11-7-1 کیفیت توبه 69
3ـ 11ـ7-2زمان توبه 70
3ـ 11ـ8 احمد جام 70
3-11-8-1توبه وامید 70
3-11-9سلمی 70
3ـ 11-10مکّی 71
3ـ 11ـ 11 شیخ ابوالفتوح رازی 71
3ـ 12اسباب توبه 72
3ـ 12-1اسباب توبه کردن 72
3ـ 12-2اسباب عدم توبه 72
3ـ 12-2-1علاج توبه نکردن 73
3ـ 12-2-1-1ایمان به آخرت و نا پایداری عمر 73
3ـ 12-2-1- 2 امید معقول 73
3ـ 13آثار توبه 73
3ـ 13-1ظهور ایمان 73
3ـ 13-2نورانیِّت قلب 74
عنوان صفحه
3ـ 13-3ستّاریّت خداوند 74
3ـ 13-4 آگاهی از غیب 74
3ـ 13-5 طهارت روح 75
3ـ 13-6 ا فزایش قدرت وعزّت 75
3ـ 13- 7 لطف الهی 76
3ـ 13-8شادی خداوند 76
3ـ 13-9 محبوب آسمان وزمین شدن 76
3ـ 13ـ 10 ورود به بهشت 77
3ـ 14آثار توبه نکردن 77
3ـ 14-1 از دست دادن نعمت ها 77
3ـ 14-2 همّ وغم 77
3ـ 14-3شادی از دنیا واز دست دادن آخرت 78
3ـ 14-4استدراج 78
3ـ 14-5 جلب نقمت 78
3ـ 14-6 هلاکت 78
3ـ 14ـ 7 توبه و سعة رحمت الهی 79
3ـ 14-8 تیره گی روح 79
3ـ 15 سرگذشت ها وحکایت ها ی توبه کننده گان 79
3ـ 15-1 نکاتی در بارۀ داستان وحکایت 79
3ـ 15-1-1 توبۀ حسن بصری 80
3ـ 15-1-2توبۀ دوست خدا 82
3ـ 15-1-3 توبۀعتبه بن الغلام 82
3ـ 15-1-4 توبۀ خرما فروش 82
3ـ 15-1-5 توبۀ مست 83
3ـ 15-1-6 توبۀ بشر حافی 83
3ـ 15-1-7 توبۀ ابرا هیم ادهم 83
3ـ 15-1-8 توبۀ فضیل بن عیاض 83
عنوان صفحه
3ـ 15-1-9 توبۀ اهل دیه 84
3ـ15-1-10 توبۀ جوان گنهکار 84

فصل چهارم:توبه درآثار منظوم
درآمد 85
4-1 فردوسی 86
4-1-1سفارش به توبه 86
4-2اشعار منتسب به ابو سعید ابی الخیر 86
4-2-1 توبه، توفیق الهی 86
4-2-2رحمت بی کران الهی 87
4-2-3 توبه،زدایندۀ شرک 87
4-2-4توبه و رحمت 87
4-2-5تو به ،فضل خدا 88
4 -2-6 امید به بخشش الهی 89
4-2-7توبه از ما سوی الله 90
4-2-8توبه از امید های نادرست 90
4-2-9 توبه ازمعشوقه های دروغین 91
4ـ 2ـ 10 توبه از حجب 91
4ـ 2ـ 11 توبه از هر لذتی به جز انس با خدا 91
4-3 ناصر خسرو قبادیانی 92
4ـ 3-1 توبۀ گناهکاران 92
4ـ3-2 توبه ،پیش از مرگ 92
4ـ 3-3شادابی ارمغان توبه 93
4ـ 3-4 توبۀ حقیقی 93
4ـ 3-5 توبه،نیکو کنندۀ بدی ها 93
4ـ 3-6 توبه، بار گران 94
4ـ 3-7 توبه، داروی گناه 94
عنوان صفحه
4ـ 3-8 شتاب درتوبه 94
4ـ 4 مسعود سعد سلمان 95
4ـ 4-1آشنائی با توبه 95
4ـ 4-2توبه، راه نجات 95
4ـ 5 مجدودبن آدم سنایی 96
4ـ 5-1 توبه، فرشتة الهی 96
4ـ 5-2 توبه، طریق وصال 96
4ـ 5-3 سلاح توبه 96
4-5-4 توبه، عصای موسی 97
4ـ 5-5 گداختن تن 97
4ـ 5-6توبۀ شرمسار 97
4ـ 5-7توبه راهی به سوی دوست 97
4-5-8 توبه درهم کوبندۀ شیاطین 98
4ـ 5-9 توبۀ دلبران 98
4ـ 5ـ10توبه نکردن سالک 98
4ـ 5ـ 11 خداوند پناه سالک 98
4ـ 5ـ 12 توبه و حلم خدا 99
4ـ 5ـ 13 توبه پیش از قیامت 99
4ـ 5ـ 14 توبه صادق 99
4ـ 5ـ 15 توبه از عبادات نادرست 100
4ـ 5ـ 16توبه و تسویف 100
4ـ 5ـ 17توبه از زهد ریائی 100
4ـ 6 محمدبن علی سوزنی سمرقندی 100
4ـ 6-1 بهار توبه شکن 100
4ـ 6- 2 توبه ،عامل نجات 101
4ـ 6-3 توبة موفق 101
4ـ 6-4 توبۀ شاعر 101
عنوان صفحه
4ـ 6-5 سایه طوبی، رهاورد توبه 102
4ـ7 افضل الدین خاقانی 102
4ـ 7-1 شاعر و شکستن توبه 102
4ـ 7-2 توبه وتشبیه 102
4ـ 7-3 کیفیت توبۀ شاعر 103
4ـ 7-4 توبه و تاب نیاوردن در برابر زیبا رویان 104
4ـ 7-5 شادابی در پرتو توبه 105
4ـ 7-6 توبه از شراب خوردن 105
4ـ 8 الیاس بن یوسف نظامی 105
4ـ 8-1 داروی توبه 105
4ـ 8-2 توبه راه رسیدن به خلافت الهی 106
4ـ 8-3 توبه یاور سالک 106
4ـ 8-4 توبه مانع شرمندگی 106
4ـ 8-5 توبه و قضا 107
4ـ 8-6 توبه نکردن از عشق 107
4ـ 9 فریدالدین عطار 107
4ـ 9-1 توبه ، سبب لطف الهی 107
4ـ 9-2 توبه از عمر از ضایع شده 108
4ـ9-3 توبۀ عارف 108
4ـ 9-4 توبه، سبب سیادت 109
4ـ 9-5 توبه نکردن شاعر از محبت به معشوق 109
4ـ 9-6 توبه از توبه 111
4ـ 9-7 توبه و شفاعت پیامبر اکرم (ص) 111
4ـ 9- 8توبه، سبب فتوح 112
4ـ 9-9 توبه و قرب به پیامبر (ص) 112
4ـ 9-10 توبه، برترین منزل 112
4ـ 9ـ 11 توبه، نجات از آتش 113
عنوان صفحه
4ـ 9ـ 12 توبه، سبب قرب خدا 113
4ـ 9ـ 13 توبه، سبب آگاهی از اسرار الهی 114
4ـ 9ـ 14 توبه، سبب رستگاری 114
4ـ 9ـ 15 خواری توبه نکردن 115
4ـ 9ـ16 توبه و فراوانی نعمت ها 115
4ـ 9ـ 17 توبه نکردن، عامل شقاوت 115
4ـ 9ـ 18 توبه ، ملازمت با مقرّبین 117
نتیجه گیری کلی 118
منابع و مآخذ 121

پیشگفتار
طلوع خورشید رسالت محمدی، عرفان لرزان وپژمرده بشریت غرق در ضلالت را، در فضای ظلمانی شرک آلود، جانی تازه بخشید، عرفان معنای حقیقی خود را باز یافت و بارقه ای از آن جان ها را نورانی کرد که جلوه های آن در هر عصر و مصری پدیدار شد ، از نیمة اول قرن دوم هجری عرفان اسلامی فصلی جدیدی را آغاز کرد که بازتاب آن سراسر تاریخ ادبی منثور و منظوم را فرا گرفت از آن جمله موضوع توبه جایگاه ویژه ای را در بین مباحث به خود اختصاص داده است، در قرآن مجید که الهام بخش سالکان بوده، آیات فراوانی دربارة توبه آمده است؛ زیرا توبه اولین مرحله برای شروع سلوک است عرفا نیز توجه خاصی به آن داشته اند. روش این تحقیق به صورت اسنادی و کتابخانه ای و از نظر هدف بنیادی است. در ابتدا کتاب های مرتبط با توبه مانند تفسیر روح الجنان و روح الجنان، کشف الاسرار وعدة الابرار و …. تهیه، فیش برداری و مدون شد. بعضی از کتب مانند عرائس البیان روزبهان بقلی در دسترس نبود که جای بسی تأسف است. کتابهای منثور و منظوم فارسی و عربی مطالعه و از کتاب های دیگر نیز برای درک بهتر استفاده شد این تحقیق در چهار فصل به شرح ذیل تقدیم می شود.
مباحث فصول
فصل اول کلیات توبه است. معنی توبه در لغت نامه ها، اهمیت توبه، تعریف توبه، توبه و مشتقات آن، جایگاه توبه نسبت به مقامات عرفانی دیگر، توبه و انابت، توبه و اَوبت، توبه و مقام، توبه و حال، جبر، اختیار و توبه و بررسی آن در آثار عرفانی مانند مثنوی مولانا. گلشن راز، موضوع توبه، ارکان توبه، رابطه توبه با استغفار مورد بررسی قرار گرفته است. در فصل دوم توبه از منظر قرآن كريم با توجه به كتابهاي تفسير مانند كشف الاسرار ميبدي، تفسيرالميزان، كتب عرفاني ديگر مانند قوت القلوب، و كتاب هاي روايي مهم مانند بحارالانوار مجلسي، اصول كافي و مستدرك مورد تجزيه و تحليل قرار گرفته است. فصل سوم تحلیل عرفانی توبه است این فصل نسبت به فصل های دیگر بسیار گسترده تر است و تقریباً تمام مباحث مربوط به توبه در این فصل قرار گرفته است، تعریف توبه، وجوب توبه دلایل وجوب توبه در آثار عرفانی مانند شرح تعرف و کتاب الاربعین غزالی است.
موضوع توبه، مراتب توبه حقیقت توبه، اسرار توبه لطائف توبه، انواع توبه، شرایط توبه، اسباب توبه، علاج عدم توبه، آثار توبه در آثار مهم عرفانی همچون قوت القلوب و کیمیای سعادت، مورد بحث و تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. و در آخر سرگذشت مهمترين توبه كنندگان مانند بشر حافي، فضيل بن عياض با استفاده از كتاب هاي تذكره الاولياي عطار، اسرارالتوحيد، طبقات الصوفيه و كشف الاسرار آورده شده است.
فصل چهارم آثار منظوم و شعر شاعران راجع به توبه است اشعار بزرگانی همچون فردوسی، ابوسعید ابوالخیر، مسعود سعد سلطان، سنایی غزنوی، خاقانی، نظامی، عطار و سوزنی سمرقندی تبيين شده است.

فصل اول
کلیات

1ـ 1 اهداف تحقیق:
1ـ تعریف و تبیین اصطلاح عرفانی توبه در قرآن و روایات 2ـ بیان دیدگاه های عرفا دربارة توبه
3ـ تبیین و تأثیر مقام توبه در آثار ادبی
4ـ جایگاه توبه نسبت به مقامات عرفانی دیگر

1ـ 2 فرضیات و پرسشهای تحقیق
1ـ مقام توبه چیست
2ـ از دیدگاه عارفان مبادی توبه، اقسام و مراتب آن کدام است؟
3ـ میزان طرح و انعکاس مقام توبه در ادبیات عرفانی چه اندازه است؟
4ـ جایگاه توبه نسبت به مقامات عرفانی چیست؟

1ـ 3 پیشینۀ تحقیق:
توبه ارتباط ناگسستنی با حیات انسانی دارد توبه از ماجرای حضرت آدم علیه السلام تا قیامت است.
«از هزاره اول پیش از میلاد مسیح که هندی ها در شمال و بخش مرکزی هند و پاکستان ساکن شدند و طایفه ی ایرانی به نجد ایران مهاجرت کرد خوشبختانه متون قابل توجهی به دست ما رسیده است. قدیم ترین اثر مکتوب این دو طایفه از طرفی سروده های «ودا» و از سوی دیگر نوشته های کتاب مقدس «اوستا» است»
«با اندکی تفحص در این سروده های چهارگانه و متن کتاب اوستا می توان چنین نتیجه گفت که امر توبه و حتی نحوه جبران گناهی که انسان مرتکب شده است، سابقه ای بس طولانی تر از این متون مکتوب دارد و به طور مسلم در آداب و رسوم انسان های پیش از این تاریخ نیز از جایگاه ویژه ای برخوردار است»(فکری ارشاد،1383،ص3).
پیشینۀتوبه خاص زمانی دون ز مان دیگر نیست. سرشته با خلقت آدمی است. «در ودا»ها که کهن ترین
نوشته های مذهب هندویی یا برهمنی به شمار می روند، بارها در سرودهای متعدد به توبه و بازگشت از گناه اشاره شده است.
و در «ریگ ودا» که بیش از هزار سرود مذهبی را در بر دارد به توبه و بازگشت از گناه اشاره شده است (همان).
از شرایط توبه اقدام عام المنفعه و یا خیرات و مبراتی است که باید برای توبه کردن انجام دهند. با گذشت زمان و نزدیک شدن به قرون وسطای میلادی مسأله توبه وکفاره آن دستخوش تغییرات عمده ای شد؛ مانند اعتراف به گناه ، رسم فروش بخشایش، بحث گیتی خرید تا آن دنیا را بخرند و رستگار گردند و بدنبال این دگرگونی ها توبه نامه هایی به منظور رسمیت بخشیدن به اعترافات گناهکاران تهیه گردید؛ بدین ترتیب توبه و مراسم آن به صورت یک امر شرعی لازم الاجرا درآمد.
نیزازلا به لای متونی که پیشینة آنها به هزاره اول پیش از میلاد مسیح بر می گردد می توان دریافت که به امر توبه و جبران گناه توجه بسیار شده است و با پشت سرگذاشتن چندین قرن در باره گناه نوعی دگرگونی حاصل و تا حدودی به اظهار ندامت و پشیمانی منحصر گردید.
کسی نمی توانست به نیابت از کس دیگری اقدام به توبه یا تأدیه کفاره نماید؛ با گذشت قرن ها تحت تأثیر تبلیغات مسیحیان قرون وسطی شرایط توبه دستخوش دگرگونی گردید و در برخی امور شرعی از جمله توبه مسأله نیابت جایز شد.
قابل توجه آن که بعدها رسم دیگری نیز به وجود آمد بدین صورت که این توبه نامه ها یا «نماز پتت» در مراسم گوناگونی که به عنوان دعای آغاز سال نو و شروع زندگی زناشویی و غیره هم مورد استفاده قرار گرفت؛ تا موجبات پالایش و تسکین روح را فراهم آورد و بر گناهان احتمالی شخص قلم عفو بکشد (همان، ص11و12).
«برادران ایرانی این طایفه نیز که قبل از جدایی دارای دین مشترکی بودند در متون مذهبی خود اشارات متعددی به توبه و اثرات آن دارند» در بویس و در یوداود و در بخشی از کتاب اوستا که به «ویدیودات» شهرت دارد به شرائط توبه اشاره کرده است (همان، ص4).
و حتی ابوریحان نیز سالهای دراز پس از ظهور اسلام در با رۀ توبه نزد زرتشتیان اشاره نموده است ، در داعی الاسلام ، زرتشت بهرام پژدو، کتاب «صد در بند هشن» و کتاب آذر گشسب به توبه اشاره شده است.
و مهم ترین کتاب، قرآن است؛ و بعد از نازل شدن قرآن در قرون متمادی، بزرگان، فلاسفه، اندیشمندان مسلمان و غیر مسلمان از شرق عالم تا غرب عالم از فلاسفه یونان گرفته تا فلاسفه بزرگ دیگر به نحوی به موضوع توبه پرداخته اند.
در کتاب های عرفانی مانند اللمع، قوت القلوب، مصباح الهدایه، کشف المحجوب، التعرف، رساله قشیریه، کتب تفسیری عرفانی مانند کشف الاسرار و عُدّه الابرار، عرایس البیان روزبهان بقلی، کتب تفسیر غیر عرفانی بسیار قدیمی مانند مجمع البیان طبرسی، تبیان شیخ طوسی، تفسیر کبیر امام فخر رازی، کشاف زمخشری و تفسیر شیخ ابوالفتوح رازی و صدها تفسیر دیگر، خصوصاً تفسیر بی نظیر معاصر، المیزان اثر علامه طباطبایی و
کتاب های فراوان دیگر که بخش هایی ازآن ها دربارة توبه است.

1ـ 4 تبيين مسأله پژوهشي و اهميت آن
توبه يكي از مقامات عرفاني است كه سالك براي رسيدن به كمال و حقيقت با تلاش و رياضت بايد آن را كسب كند عرفا در تبيين آن تعاريف گوناگوني آورده اند.
قشيري در رسالۀ خود، توبه را اول منزل از منازل جويندگان راه حقيقت و بازگشتن از بدي ها و رفتن به سوي خوبي ها مي داند و در مصباح الهدايه اساس جمله مقامات و مفتاح جميع خيرات و اصل همة منازلات و معاملات قلبي و قالبي را توبه و معني شرعي آن را رجوع از معصيت خداوند به اطاعت او بيان مي كند.
در قرآن و روايات اهل بيت عليهم السلام و آثار بزرگان عرفان توجه بسياري به توبه شده است در قرآن بيش از هشتاد بار توبه و مشتقات توبه آمده و سوره اي در قرآن به اين نام است.
توبه، همواره از آغاز آفرینش مورد توجه بوده و علت آن نیز نیروی اختیار است که خداوند در نهاد انسان سرشته است. فرشتگان معصوم هستند؛ چرا که قدرت اختیار ندارند، اما انسان بین طاعت و معصیت مخیر است تا کدام را انتخاب کند؛ در صورت انجام گناه اگرمانندآدم علیه السلام توبه کند ، به شاهراه سعادت نائل شود واگر با داشتن عقل و قوه تشخیص حق از باطل، از شیطان، شهوات و هوای نفس متابعت کرد هلاکت و بدبختی گریبان او را خواهد گرفت.
توبه صحنه مبارزه و رویارویی نفس اماره با نفس لوامه است و پشیمانی فرزند آن؛که مصمم باشد بعد از آن به سوی گناه نرود
توبه رجوعی آگاهانه از زشتی ها به زیبائی ها، انقلابی درونی بر علیه کژی ها، هجرت به سرزمین شادی ها، بازگشت به فطرت اولیه ای است که خداوند خمیرمایه آدمی را بدان آمیخته. «فاقم وجهک للدین حنیفا فطره الله التی فطرالناس علیها» (روم، 20)؛
«لیس من الاشیاء اوجب علی هذا الخلق من التوبه و لا عقوبه اشد علیهم من فقد علم التوبه» (مکی، 1995، ص 362)؛ چیزی برای بندگان واجب تر از توبه و هیچ عقوبتی برای ایشان بالاتر از جهل دربارة توبه نیست «پس مومن اگر چه مطیع باشد و مخلص وی را از توبت چاره نیست؛ از اینجا گفت رب العالمین: «توبوا الی الله جمیعاً» (میبدی، ج 1، ص 6).
آلودگان به معاصی را جز آب مطهر توبه پاک نمی کند آلودگان الواث ذُنوب را جز ذَنوب مطهر او پاک نگرداند (کاشانی، 1381: ص366).

1ـ 4 ـ1 تعریف توبه:
توبه درمورد بندگان خداوند به معنای باز گشت از گناه به طاعت خداست و توبه دربارۀ خداوند به معنی بخشش وپذیرش توبه بندگان است.
«بازگشت از خطا به طاعت؛ «انّه من عمل منکم سوء بجهاله ثم تاب من بعده» (انعام، 54) و همه آیاتی که به صیغة ماضی و مضارع و امر و همراه حرف الی بکار رفته است یعنی بازگشت از خطا به طاعت است » ؛ به معنی بخشش و پذیرش توبه هرگاه با حرف علی همراه شود (خرم شاهی،1377 ،ص814).
توبه اولین منزل از منازل سایران کوی حق است. البته در اولین مرحله بودن توبه، جای تأمل است. «توبه از فضائل اخلاقی و نعمت ویژه ایست که خداوند آن را فراسوی سالکان نصب کرده است». (جوادی آملی، 1385، ج4: ص464).
یکی از مشخصات انسان توبه است، توبه مانند بسیاری از نعمت های دیگر انسان، خاص اوست و در دیگر موجودات، توبه نیست. همه خصائص عالی ودانی دروجوداوجمع شده و توبه قیام مقامات عالی انسانی علیه مقامات دانی اوست.
«توبه عبارت است از عکس العمل نشان دادن مقامات عالی و مقدس روح انسان علیه مقامات پست و حیوانی انسان.توبه عبارت است از قیام و انقلاب مقدس قوای فرشته صفت انسان علیه قوای بهیمی صفت و شیطان صفت انسان» (مطهری، 1364، ص 116).
«اصل توبه به معنای رجوع به سوی خداوند همان سیر صعودی بنده به سمت اوست و نشان گناه تائب نیست» (جوادي آملي، 1385، ج4، ص 464) «اساس جمله مقامات و مفتاح جمیع خیرات و اصل همه منازلات و معاملات قلبی و قالبی توبست» (سجادی، 1378، ص 264).
«معنی توبت شرعاًرجوعست از معصّیت الله تعالی به اطاعت او.ابویعقوب سوسی گفته است:« التوبه من کل شیءٍ ما ذمه العلم الی مامدحه العلم»(اکاشانی،1381،ص366 )
1ـ4ـ 2 توبه و مشتقات آن
در حدود هشتاد و پنج بار این کلمه و مشتقات آن مانند تواب، توابین در قرآن آمده است و نیز در روایات، کتب تفسیری و عرفانی نیز کلمات تائب، تائیین، تائبات و مشتقات دیگر آن آمده است.
«تائب در لغت به معنی بازدارنده از گناه» (دهخدا، ج14، ص251)؛ «التائب من الذنب کم لا ذنب له» (کشف الاسرار، ج10، ص164)؛«التائب الذی یتوب من غفلته»(مکی،1995،ص362)؛ «تواب در لغت به معنای توبه پذیرنده، توبه پذیر» (دهخدا، 1343، ج15، ص1064).
تواب دو معنی دارد «بسیار توبه کننده (ان الله یحب التوابین) و بسیار توبه پذیر و بخشنده؛ «انه هو التواب الرحیم» (بقره 37) (خرمشاهی، 1377، ص814).
«ان الله یحب العبد المفتن التواب» (کلینی، 1370، ج5، ص514).
«تواب اوست که اسباب توبة بندگان را میسر گرداند و بنده را به توبه دارد آنکه به فضل و رحمت خود آن توبه وی قبول کند؛ تواب اوست که باز پذیرد باز آیندگانراو نیکو نیو شد عذر خواهانرا و بنوازد صلح جویان را» (میبدی، 1371، ص 156).
«تواب که صیغه مبالغه در پذیرش توبه است یا از جهت تکرار گناه و توبه و یا از نظر عظمت و بزرگی گناه آمده است که او پذیرندة توبه های پیایی و پذیرنده از گناهان بزرگ است» (طبرسی، 1351، ج1، ص 179)؛ «کلمه تواب از صفاتی است که هم به خداوند در قرآن کریم نسبت داده است هم به بندگان در مورد خداوند معنای آن توبه پذیر و در مورد بندگان معنای آن رجوع کننده به سوی خداست» (همان، ، ص 31).
«فعال بنای مبالغه است کسی را گویند که شأن و کار او همه آن باشد از این کار صناع و محترفه را بنابراین گویند» (رازی، 1356، ج1، ص195).

1ـ 4ـ 3 توبه و انابت:
انابت مرتبه ای از مراتب بازگشت به سوی خداست.
«انابت در لغت به معنی به خدای تعالی بازگشتن» (دهخدا، 1343، ص 255).
«و انابه به خدا، برگشتن به سوی خداست با توبه و اخلاص عمل»؛«نوب از باب افعال در قرآن مجید بکار رفته است گویی استعمال آن در قرآن مجید برای نشان دادن رجوع بعد از رجوع به خداوند است یعنی درهای توبه پیوسته باز می باشد»؛ «زنبور عسل را نوب گویند که بکندویش پی در پی باز می گردد» (قرشی،1378،ج5،ص118).
در لغت هم معنی با توبه است اما در تعابیر و اصطلاحات عرفانی معانی آن متفاوت است «انابت نزد صوفیان سالک عبارت از رجوع از غفلت به ذکر است نیز گویند توبه در افعال ظاهری است و انابه در امور باطن» (سجادی، 1378، ص137).
صاحب مصباح درباره انابت چنین آورده است:«انابت درجه ای از درجات توبت است فوق درجه اول»؛«وقتی بنده ای توبه ای درست داشته باشد به انابت رسیده است» ؛ «کسی که از هر آنچه او را از خداوند باز می دارد بسوی خدا بر گردد منیب است» ؛«کسی که به خدا برگردد، در حالی که خودش را نبیند و فانی در حق شود به مقام انابت بار یافته است» (کاشانی،1381، ص 371).

1ـ 4ـ 3ـ 1 مراتب و حقیقت انابت
«انابه رجوع به خدا از همه چیز غیر از خدا و اقبال به او با سرّ و قول و فعل است تا اینکه شخص دائماً در فکر خدا و ذکر و اطاعتش باشد ؛بنابراین انابه غایت درجات توبه و برترین مراتب آن است زیرا توبه بازگشت از گناه است ولی انابه افزون به آن بازگشت از مباهات نیز هست و آن از مقامات والاست» ؛ «انابه دو گونه است انابه برای ربوبیت خدا که مومن و کافر در آن مشترک اند و انابه اولیای خدا برای الوهیت که انابه عبودیت و محبت است» (مرکز فرهنگ ومعارف قرآن،1386،ج4،ص424).
توبه تنها بازگشت از گناه نیست بلکه یکی از مراتب توبه باز گشتن از گناه است.
«حقیقت انابه رجوع از فطرت و روحانیت است به سوی خدا و سفر کردن و مهاجرت نمودن از بت نفس به سوی سرمنزل مقصود (امام خمینی، 1373، ص272).
«انابت سه است، یکی رجوع به حق از جهت اصلاح و دیگر رجوع به او از جهت وفا و دیگر رجوع به او در مقام حال» (سجادی، 1378، ص 1370).
انابه مرتبه ای خاص از توبه است.
«توبت سه رتبت است، اول توبت پس انابت پس اوبت»؛ «هر که امید ثواب را توبه کند او را منیب گویند» (میبدی،1371،ج1،ص 600)؛ «هر که توبه کند طمع ثواب صاحب انابت بود» (قشیری، 1361، ص140).

1-4-3-2 آثار انابت
انابت مانندهرعبادت دیگری آثاری برآن مترتب است که قسمتی از آن به شرح ذیل است:
ورود به بهشت ثمره انابه است؛ «من خشی الرحمن بالغیب و جاء بقلب منیب» (ق، 33).
انابه سبب نجات از عذاب الهی است.
«انیبوا الی ربکم من قبل ان یأتیکم العذاب» (زمر، 54).
انابه راهی برای استفاده از آیات الهی است؛ «و ما یتذکر الا من ینیب» (مومن 12)و
ره آورد انابه هدایت خداست؛ «و یهدی الیه من ینیب» (رعد، 13).

1ـ 4ـ 4 توبه و اَوبت:
اوبت نیز مانند انابت مرتبه ای از مراتب توبه است.
در لغت: «اَوب به معنی بازگشت است» (قرشی، 1378، ص 139).
«اَوب: نوعی از بازگشت است و استعمال اَوب برای حیوانی است که دارای اراده باشد و رجوع در حیوان و غیر حیوان بکار می رود» (راغب اصفهانی، بی تا، ص 25).
«و لغت اوّاب هم که صیغة مبالغه است. این کلمه پنج بار در قرآن آمده است و آن صفت کسانی است که پیوسته با طاعت و استغفار و دعا و ترک معاصی بسوی خدا رجوع می کنند».
«توبه صرفاً اختصاص به انسان دارد و در هیچ مورد دیگر دربارة غیر انسان ها به کار برده نشده است رجوع دربارة انسان و غیر انسان برده شده است و اوبت صرفاً دربارة موجودات صاحب اراده بکار برده شده است» (قرشی،1378، ص140).
«هر که واجدان حق را توبه کند او را اواب گویند»؛«اوبت صفت پیغام بران است» (میبدی،1371،ج1،ص600)؛«هر که توبه کند مراعات او را نه از بیم عقوبت و نه طمع ثواب او صاحب اوبت بود» (قشیری، 1361، ص 140).

1ـ 4ـ 5 توبه، حال و مقام
مقام در لغت به معنی جای ایستادن واشاره به این آیۀ مبارک قرآن کریم دارد: «و ما منّا الّا له مقام معلوم»0صافات،164) و در اصطلاح مر تبه ای از مراتب سلوک است که سالک در مسیر قرب الهی را باتحمّل مشقّت وریاضت های مداوم به کسب آن نائل می شود؛بنا بر این مقام اکتسابی است وبا«حال»که واردی روحانی و نازله ای غیبی است متفاوت است
«مقام در لغت به معنی اقامت و منزلت و مرتبه و درجه» (دهخدا، 1343، صص884، 880)؛ «مقام به معنی منزلت است» (قرشی،ج6 ، ص53).
«مقام عبارت از منزلت و مرتبتی است که بنده به واسطه آداب خاص و تحمل سختی و مشقت بدان نائل گردد» «مقامات سیر و سلوک بسیار است مانند مقام صابرین، مقام صادقین، مقام قائلین و بالاترین آنها مقام توبه و استغفار است» (سجادی،1378،ص 735).

«در نزد عارفان هر چه به محض موهبت به دل پاک سالک راه طریقت از جانب حق داده می شود بی تعمّد سالک و باز به ظهور صفات نفس زائل می گردد آن را حال می نامند و چون حال دائمی شد و ملکه سالک گشت مقام می خوانند» (همان، ص 307).
بنا براین با توجه به تعاریف ذکر شده دربارة حال و مقام ، توبه بنده محفوف به دو توبه از خداست؛ در ابتدا خداوند توفیق توبه را به بنده اش می دهد ؛خداوند تواب است «صفت تواب به خداوند هم اطلاق شده است» (طبرسی، 1351، ج 1، ص 31).
نتیجه این که، چون توبه، موهبتی الهی است، حال است ؛ زمانی که سالک با ریاضت و تحمل سختی ها در توبه ثابت قدم شد، به مقام نا ئل می شود.

1ـ 4ـ 6 توبه، جبر و اختیار
از موضوعاتی که از گذشته های بسیار دور اندیشة متفکران را به خود معطوف نمود جبر و اختیار است آیا انسان مجبور و یا مخیر است؛ اگر مجبور است و در اعمالی که انجام می دهد نقشی ندارد چرا مجازات می شود و یا باید توبه کند؛ و اگر مخیر است اراده خدا و تأثیر خدا در نظام هستی چه معنا دارد؟
آیات فراوانی در قرآن کریم اختصاص به آن دارد «و ما تشاون الا ان یشاء الله» (انسان،30)؛ «یدخل من یشاء فی رحمته» (همان، 31)؛ «ئوتی الملک من تشاء و تنزع الملک، ممن تشاء بیده الخیر» (آل عمران، 26)؛ خداوند مالک، مدبر و مسبب نظام هستی است. «انا هدیناه السبیل اما شاکرواً ما کفورا» (انسان، 3)؛ «فمن شاء اتخذ الی ربه سبیلاً» (همان، 29).
انسان با اراده و اختیار است. توبه یا پشیمانی از گناه در صورتی صحیح است که انسان مخیر باشد اگر او در اعمال زشت خود مجبور باشد با مجازات سازگار نیست.
تبیین آیات قرآن چگونه است؟ و دانشمندان دربارة آن چه می گویند؟
«اشعری برخلاف جبایی بر آن است که خواست خدا نسبت به اعمال ما ضرورتاً به تحقق آن ها می انجامد، خدا فرمان می دهد و می خواهد که فرمانش اطاعت شود، چنان که قرآن می گوید و ما تشاون الاّ ان یشاء الله» شما جز آنچه خدا می خواهید نخواهید خواست (انسان، 30).
به خواست خدا عمل می کنیم ما نمی توانیم خود چیزی بخواهیم، انسان هنگامی که عمل می کند فاعل عمل خویش نیست خداست که فاعل آن است از روی مجاز است که می گوئیم انسان فاعل اعمال خویش است» (شیخ بوعمران، 1382، ص40).
«امام فخر رازی می گوید:
“انسان فاعل افعال خود به این معنی که آنها را خود بیافریند نیست آفرینش فقط متعلق به خداست ولی انسان افعال خود را کسب می کند” (توبه، 82)؛ ما می توانیم به یمن قدرت اتفاقی که خدا به ما تفویض می کند عمل کنیم».
قشیری در رسالة معتبر خود سخن یکی از شیوخ صوفیه به نام احمدبن یحیی الجلاء را نقل می کند که می گوید:
“هر که فعل ها همه از خدای بیند موحد بود» همه چیز از ازل داده شده است، یا داده نشده است سرنوشت همه کس را از پیش تعیین کرده اند بنابراین کوشش بیهوده است زیرا نمی توان با ارادة خود چیزی را تغییر داد؛ همان گونه که نمی توان از چنگ مرگ گریخت از چنگ سرنوشت هم نمی توان گریخت.»” (شیخ بوعمران، 1382، ص46).
یک طایفه را بهر ملاقات سرشتند

یک سلسله را بهر ملاقات گزیدند

یک جمع نکوشیده رسیدند به مقصد

یک قوم دویدند و به مقصد نرسیدند

(فروغی بسطامی، 1376، ص 163)
آیا افعال انسان مکتسب اوست یا مخلوق او؟
«برای معتزلیان انسان، افعال خود را خلق می کند، برای جبریان افعال او تنها منسوب به اوست». (شیخ بوعمران،1382 ص 3) رجوع شود به شرح الاصول الخمسه، ص304).
«اشاعره تنها عامل را در پیدایش پدیده ها ارادة الهی می دانند» (قربانی، بی تا، ص 21).
در گلشن راز نیز چنین آمده است:
«هر آن کس را که مذهب غیر جبر است

نبی فرمود کو مانند گبر است

چنان کان گبر، یزدان و اهرمن گفت

خود آن نادان احمق ما و من گفت

مقدر کرده پیش از جان و از تن

برای هر یکی کاری معین»

(شبستری، بی تا، ص89)

1ـ 4ـ 6ـ 1 خداوند تعیین کنندۀ سرنوشت
خداوند تعیین کننده سرنوشت انسان هاست عبادت عابدان اگر خدا نخواهد سودی ندارد و معصیت، معصیت کاران اگر خدا بخواهد بعد از توبه سبب سعادت آنهاست.
یکی هفتصد هزاران ساله طاعت

بجای آورد و کردش طوق لعنت

دگر از معصیت نور و صفا دید

چو توبه کرد نام اصطفا دید

(شبستری،بی تا ص 89)
ولی ما فطرتاً و وجداناً در می یابیم که ما دارای اختیار هستیم و مسلوب الاختیار نیستیم و به قول مولوی رومی این که فردا این کنم یا آن کنم این دلیل اختیار است ای صنم» (قربانی، بی تا، ص 21). و حکایت دزد و شحنه در مثنوی مولای رومی خالی از لطف نیست.
«گفت دزدی شحنه را کای پادشاه

آنچه کردم بود آن حکم اله»

(فروزانفر، 1370، ص182)
«وقتی شحنه دزد جبری را به عقوبت و عقاب می گیرد مرد عذر می آورد که آنچه من کردم حکم خدایی بود و شحنه که قضای حق را مستند نفی اراده و اختیار عبد نمی داند با او احتجاج نمی کند فقط به عقوبت و ضرب او همچنان ادامه می دهد و می گوید که باری این عقوبت هم که می کنم حکم حق است ای دو چشم روشنم» (زرین کوب، 1367، ص 275) در قصه دزد میوه و صاحب باغ نیز مولانا به شیوه یی خاص نشان می دهد که جبر مذموم دعوی بی بنیادی است و عذر چنین جبری هم در چنین ملتی مقبول نیست و هرگز موجب تبرئه وی از آنچه بر دست او رفته است نمی تواند باشد.
قصه از این قرار است:
«مردی به باغ دیگری درون می آید، بالای درخت می رود و میوة آن را فرو می افشاند، چون صاحب باغ سر می رسد و با وی عتاب می آغازد که این چه کار است و از خدا شرمیت گوچه می کنی؟ دزد لاغ و افسوس پیش می آرد که شرم از خدا برای چیست باغ ملک خداست و من هم بندة او هستم به چه معنی برخوان خداوند غنی بخل می کنی و آنچه را خدا به بندة خویش بی دریغ عطا کرده است منع می نمایی؟
صاحب باغ خدمتکاری را صدا می زند و چوب و رسن می خواهد و چون خادم حاضر می آید دزد را فرو می گیرند و به درخت می بندند و صاحب باغ بر پشت و ساق وی چوب سخت و بسیار می زند.
چون دزد اعتراض می کند که آخر از خدا شرمی بدار بیگنه را بدین سان زار زار خواهی کشت؛ صاحب باغ همچنان به کار خویش ادامه می دهد و در پاسخ دزد می گوید:
«آخر این چوب هم مال خداست و من هم بندة خدایم و البته تو نیز هم خودت و هم پشت و پهلویت تعلق به خدا دارد و آنچه من می کنم نیز به امر اوست پس بر من چه جای اعتراض و ملامت است؟ دزد فر یاد بر می آورد که از جبر توبه کردم؛ مرا فرو گذار که فعل انسان جبر نیست ـ اختیار است اختیار (همان، ص376).
«در اینجا باید بگوئیم که نگرش های جبری مذهبانه بیگانه با تعالیم اسلام است و انسان بازیچة دست تقدیر نیست مفهوم «جبر» بد فهمیده شده است در واقع متکلمان اندکی از آن دفاع کرده اند و از قرن چهارم دقیقاً به یمن مواضع معتزلی دیگر عملاً از آن حمایت نمی شود» (شیخ بوعمران، 1382، ص4).
نتیجه این که انسان با مواجهه به عقل سلیم خود و دور از مباحث متکلمین و دانشمندان در می یابد که او مجبور نیست ودر صورتی که عمل زشتی انجام داد، اگر توبه نکند، به عذاب الهی گرفتار خواهد شد.
نمی توان گناه کرد و با اعتقاد به مقدّرات از مجازات الهی رها شد
«قل فلله الحجه البالغه»(انعام،149)؛بگو:« دلیل رسا برای خدا است» . شخصی از امام صادق (ع) پرسید:تفسیر این آیه چیست؟آن حضرت در پاسخ فرمود:«خداوند در روز قیا مت به بندۀخود می گوید: ای بندۀ من!چرا آن چه را می دانستی، عمل نکر دی؟واگر بگوید نمی دانستم،می گوید :چرا یاد نگرفتی،تا عمل کنی؟ دراین وقت او دربرابر باز خواست خدا، فرو می ماند،این است حجّت بالغۀ خدا.»(قرائتی،1385،ص174). «ثم تولیتم من بعد ذلک فلو لا فضل الله علیکم و رحمته لکنتم من الخاسرین»؛ ولی از آن پس از فرمان سرباز زدید و اگر فضل و رحمت خدا نبود از زیانکاران بودید (بقره، 64).
جبریان از این آیه نتیجه می گیرند که توبه فعل خداست؛ ولی این تفسیر خطاست اگر توبه فعل خدا بود پس چرا انسان را نکوهش می کند در حقیقت بازگشت گناهکار را به راه راست آسان می کند چنین انسانی مادام که خواهان اصلاح خویش است محکوم به کیفر نمی شود». (همان، ص350).

1ـ 4ـ 7 موضوع توبه
بر اساس درجات علم و ایمان بنده موضوع توبه متفاوت است.
«یرفع الله الذین منکم و الذین اوتوالعلم درجات» (مجادله، 11)؛ «ایمان را هفتاد و اندی باب است که بالاترین شهاده لا اله الا الله و پست ترین مقام و باب آن ملامت نفس است» (سجادی، 1378، ص 173).
امام باقر علیه السلام فرمودند «براستی مومنان مراتبی دارند یکی باشد که یک درجه دارد و یکی دو درجه و یکی سه درجه و یکی چهار درجه و یکی پنج درجه و یکی شش درجه و یکی هفت درجه» (کلینی، 1370، ج 4، ص 47).
دسته ای موضوع توبۀ آن ها گناهان است.
روایتی از امام صادق علیه السلام است که می فرمایند:
«هر گروهی از بندگان توبه ای خاص دارند. توبه انبیاء از اضطراب سر، توبة اصفیاء از تنفس، توبه اولیاء از خاطرات گوناگون، توبه خواص از اشتغال به غیر خدا و توبه عوام از گناهان است» (مجلسی، بی تا، ج6، ص31).
نتیجه این که چون توبه حدی ندارد، موضوع توبه نیز محدودیّتی ندارد «ولا نهایته لتوبه العارف و لا لغایه و صفه» (مکی، 1995، ص 385).

1ـ 4ـ 8 ارکان توبه:
رکن مهم توبه پشیمانی است «اَوّلها الندم علی ما مضی. اولین رکن توبه پشیمانی و حسرت و تأسف و آتش درونی و ناراحتی بر آنچه که گذشته است، می باشد» (مطهری، 1364، ص 145).
عامل پشیمانی نیز، ترس از عاقبت بد، رغبت به نعمت و یا حیای از خداست.
بنده زمانی که متوجه آثار سوء و سرانجام شوم گناه در این عالم و عالم برزخ و قیامت شود، پشیمان است. افعال و ملکات صورت های مناسب خود را دارند، دارای شعور، آگاهی هستند و انسان را آزار می دهند. آتش جهنم از روی اراده و شعور می سوزاند. هر گناهی در روح اثری دارد که در احادیث از آن به «نقطة سوداء» تعبیر نموده اند و آن تاریکی است که در قلب و روح پیدا می شود، کم کم افزون می شود و در آخر در صورتی که توبه نکند منتهی به شقاوت همیشگی خواهد شد پس انسان لازم است از معاصی پرهیز کند و اگر به آن مبتلا شد فوراً آثار سوء آن را با توبه درست ، شرایط آن واعمال صالحه اصلاح كند در غير اين صورت عذاب الهی او راخواهد گرفت.
«دومین رکن توبه عزم بر ترک و عدم بازگشت برای همیشه داشته باشد «العزم علی ترک العود، یک تصمیم جدی که دیگر من این عمل ناشایست را تکرار نمی کنم»؛ توبه اگر واقعی باشد ، حتماً قبول خواهد شد
و توبه ای واقعی است که آتش درونی در انسان پیدا شود و مصمم باشد که دیگر آن گناه را انجام ندهد «امام فرمود: «کسانی که استغفار می کنند و باز گناه می کنند و باز گناه را تکرار می کنند استغفارشان از استغفار نکردن بدتر است» . چون این مسخره کردن توبه است، استهزاء خداست استهزاء توبه است » (همان، ص150).
دربارة ارکان توبه آمده است. «اما اركان پنجگانه كه بناء توبت به آنست و تحقيقش بدان، يكي، اداء فرايض است؛ دوم ، قضا مافات؛ سوم طلب حلال، چهارم رد مظالم؛ پنجم مجاهدت و مخالفت با نفس» (كاشاني؛ 1381، ص 362).

1ـ 4ـ 9 شروط توبه
برای محقق شدن توبه شرایطی است که درصورت احراز آن توبه پذیرفته است.
«شرط اول آن است که حقوق مردم، حق الناس را باید برگردانی خدا عادل است از حقوق بندگانش نمی گذرد». (مطهری،1364، ص 151). «شرط دوم توبه این است که حقوق الهی را ادا کنی» (همان، ص 153).

1ـ4ـ 9ـ 1 شرایط کمال توبه
دو موضوع شرط کمال توبه است «توبه آن وقت توبه است که این گوشت هایی را که از حرام رویانیده ای، آب کنی (همان، ص 155) و دومین شرط کمال توبه این است که به بدن گناه کار خود رنج طاعت را بچشانیم و به این بدن که این همه لذت معصیت را چشیده است رنج طاعت را بچشان (همان، ص 156).

1ـ 4ـ 10توبه و استغفار
درکتب عرفانی و متون دینی دولفظ توبه و استغفاربسیاراستعمال شده است.توبه به معنی باز گشت واستغفار به معنی پوشاندن است .مستغفر تائب است امّا تائب ممکن است مستغفر باشدویا نباشد.
به عبارت دیگر،اگر تائب از گناه به اطاعت خدا باز گشت کند امّا استغفار نکندو از خداوند نخواهد که گناه او را بپوشاند او مستغفر نیست بلکه تائب است؛وموارد دیگر نیزوجود دارد که برای هر یک از آن ها در ادبیات عرب لفظ خاصی مانند: ِ«صفح،عفو،کفر» به کا ر رفته است. درذیل به بعضی از معانی استغفار اشاره شده است .
«استغفار در لغت به معنی آمرزش خواستن است» (گوهرین، 1367، ج1، ص198)؛ «پوشاندن و مستور کردن» (قرشی،1378 ،ص 107) «و به معنی پوشاندن است» (راغب اصفهانی،بی تا، ص 374)؛ «و اصبغ ثوبک فانه اغفر للوسخ) (همان جا)؛ لباست را رنگ کن زیرا پلیدی آن را می پوشاند.
در تفاسیر استغفار را مرادف توبه دانسته اند
«توبه و استغفار هر دوی آن ها یکی است و توبه برای تأکید آمده است »(طبرسی، 1351، ج12، ص 7)؛ «استغفروا ربکم ثم توبوا الیه» از خدا آمرزش بخواهید و سپس بوسیلة توبه بدرگاهش توسل جویید؛ و برخی گفته اند یعنی برای گذشته آمرزش بخواهید و برای آینده تصمیم (به اطاعت و ترک گناه) بگیرید» (همان، ص 113)؛ «دیگری گفته آمرزش بخواهید و سپس آن حال را ادامه دهید (همان جا)». «فرق میان توبه و استغفار این است که استغفار طلب آمرزش است بوسیلة دعا ولی توبه پشیمانی از معصیت و تصمیم بر عدم تکرار است» (همان، ج 7، ص122)؛ «صور ملکوتیه اعمال به منزلة ولیدة انسان بلکه بالاتر از آن است و حقیقت توبه و صیغه استغفار به منزلة لعان است؛ حق تعالی به واسطه غفاریت و سترش آن ولیده ها را بالعان مستغفر از او منقطع می فرماید» (امام خمینی، 1373، ص281).
استغفار توبه است و توبه استغفار، و هر دو با هم آورد. استغفار توبه است و توبه استغفار، و هر دو با هم آوردن اشارت است که از گناهان بیرون آیی. آنکه باور دار، که نجات تو نه به توبه است بلکه به فضل و کرم اوست، نخست استغفار کن تا از گناه پاک شوی، پس توبه کن تا درست شوی.
اول برخیز و طاعت و خدمت به فرمان شریعت بگزار، پس از آن به اشارت حقیقت برخیز، آن یکی راه عابدان است و این یکی طریق عارفان، آن یکی حق خدمت از روی شریعت، این یکی نشان صحبت در منهج حقیقت، حاصل خدمت، رسیدن به متاع حَسَن است و ثمرة صحبت، رسیدن به هر صاحب فضلی به فضل خداوند (میبدی، 1376، ج1، ص 446).

فصل دوم:
توبه ازمنظر قرآن کریم و احادیث معصومین(ع)

درآمد

قرآن سرچشمه عرفان زلالی است که از طریق وحی بر قلب پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) نازل شده است؛ از آن جائی که درقرآن کریم توجه خاصی به توبه شده ، در بیش از هشتاد آیه، توبه و مشتقات آن آمده وسوره ای در قرآن کریم به همین نام آمده است ؛به نقش بسیار مهمّ آن درسلوک عرفانی وجایگاه آن درآثار ادبی واقف می شویم. در این فصل تفاسیر مهمی مانند المیزان و تفسیر ابوالفتوح رازی بررسی و نکات مهم آن مانند زمان، انواع ، آثار توبه با توجه به سخنان ائمه علیهم السلام، مفسرین و عارفان بیان شده است.

2ـ 1 توبه در قرآن کریم و تفاسیر
درابتدا خداوند بارحمت نامتناهی خود بنده را توفیق توبه می دهد .

2ـ 1ـ 1اولین توبه کننده
«فتلقی آدم من ربه کلمات فتاب علیه» (بقره، 37)؛پس آدم از پروردگارش کلماتی دریافت داشت(وبا آن هاتوبه کرد)وخداوند توبه او را پدیرفت. «خدا توبه آدم را پذیرفت و او را توفیق توبه داد» (طبرسی، 1351، ج1، ص 140)؛خداوند بندگانش راموفق به توبه می کند؛اولین تائب، خداوند سبحان است
«از حضرت امام محمدباقر(ع) نقل شده است: بخدا قسم خداوند، آدم را برای دنیا آفریده بود و او را در بهشت ساکن کرده بود تا معصیت او کند و او را به جایی که برای آن آفریده بود برگرداند». (طباطبایی، 1366، ج1، ص 199).

2ـ 1ـ2 توبه وعلم
سالک هر چند عالم باشد،اگر به دانش خود عمل نکند نادان است.
«انما التوبه علی الله للذین یعلمون السوء بجهاله«(نساء،17)؛پذیرش توبه از سوی خدا تنها برای کسانی است که کا ر بد را از روی جهالت انجام می دهند «و این جهالت در مقابل عقل نیست، هر که به خدا عاصی شود، آن معصیت وی جهل است اگر چه مرد ممیز و عاقل بود» (میبدی ،1371،ج2، ص 449)؛ «آن توبه که الله تعالی به فضل خویش پذیرفتن آن برخود واجب کرده است توبت انسان است که به نادانی فراسر گناه شوند» (همان،ص425)
«امام صادق علیه السلام فرمود:«هر عملی که بنده بجا آورد گر چه عالم به آن باشد باز آن هنگامی که اندیشه معصیت در قلب او خطور کرد، جاهل بود» (طباطبایی، 1366، ج4، ص400)

2-1-3 توبه وزمان
انسان مادامی که دردنیاست می تواند توبه کندامّا زمانی که به عالم آخرت رسید وفرشتگان الهی را مشا هده کرد، وقت توبه گذشته است و نمی تواندتوبه کند.
«لیست التوبه للذین یعملون السیئات. حتی اذا حضر احَدَهمُ الموت قال اِنی تبت الآن» (نساء، 18)؛توبۀ کسانی که کارهای بد را انجام می دهندوتا هنگامی که مرگ یکی ازآن ها فرا می رسد،می گوید:«الان توبه کردم»پذیرفته نیست.
«امام صادق علیه السلام فرمودند: «یعنی در موقعی که آن عالم را ببیند»؛«این نزدیک مطلع است بوقت معاینه که چیزی از غیب وی را دیده شود گفته اند معاینه ملک الموت در وقت مرگ از امارات قیامت است و نشان آخرت و در آخرت توبه نپذیرند و ایمان در آن ساعت قبول نکنند. (میبدی، 1371، ج2، ص 450).
«حق تعالی در این آیه بیان کرد که قبول توبه تاکی باشد گفت توبه نباشد آنان را که اصرار کنند بر کفر و معاصی تا آنکه مرگ بایشان حاضر و بدر مرگ رسند و اعلام مرگ پیدا شود ایشان را از معاینه فرشته و جز آن چیزها که ایشان را ملجا کند بتوبه آنگه گویند ما توبه کردیم.» (رازی، 1356، ج3، ص344). «ثم یتوبون من قریب» (نساء، 17)سپس به زودی توبه می کنند.
«آنکه توبه کند زود از مدتی نزدیک و سری و کلبی گفتند: پیش از بیماری و مرگ؛ عکرمه گفت: هر چه پیش از مرگ بود آن نزدیک باشد؛ ابومجلز و ضحاک گفتند پیش از آنکه ملک الموت را ببینند» (رازی، 1356، ج3، ص343).
تا هنگام مرگ، وقت تو به است؛ با مشاهدۀ ملک مقرب پروردگار،دیگر نمی توان توبه کرد؛ «این من قریب» آن است که جایی دیگر گفت: «لم یصروا علی ما فعلوا» یعنی که از گناه زود برگردند و به آن مصر نباشند. (میبدی، 1371، ج2، ص425).
2ـ 1ـ4 توبه واصلاح توبه صرفاً گفتن استغفرالله نیست،آثار بدگناه بایدباکارهای نیک جبران شودمثلاً:حقوق ضایع شدۀ مردم اصلاح شود.
«کتب ربکم علی نفسه الرحمه انّه من عمل منکم سوءًبجها له ثم تاب من بعده و اصلح» (انعام، 54)؛پرورد گارتان رحمت رابر خود لازم شمر ده است تا هر کس از شما کار بدی از روی نادانی انجام دهد پس تو به و اصلاح (وجبران)نما ید.
«آن که توبه کند از پس آن گناه و مصلح شود آنچه گناه افساد کرده باشد؛ بتوبه اصلاح کند و برگذشته پشیمان شود و بر آینده عزم کند که مانند آن نکند»( رازی،1356،ج3 ،ص 439).
«فمن تاب من بعد ظلمه و اصلح فان الله یتوب علیه» (مائده، 39)؛وهر کس که پس ازستم کردن،توبه وجبران نماید،خداوند توبۀ او رامی پذیرد.« و من تاب و عمل صالحا فانه یتوب الی الله متابا» (فرقان، 71)؛وکسی که توبه کند و عمل صالح انجام دهد به سو ی خدا باز گشت می کند«در این آیه یتوب الی الله به معنای بازگشت به سوی خدا بعد از مردن است» (میبدی،1371ج7، ص67).
توبه سبب آمرزش گناه است انه من عمل منکم سوء بجهاله ثم تاب من بعده و اصلح فانه غفور رحیم. (انعام، 54)؛هر کس از شما کار بدی از روی نادانی کند سپس توبه واصلاح(وجبران)نماید،(مشمول رحمت خدا میشودچرا که)او آمرزنده ومهربان است.
«آنکه توبه کند و اصلاح نماید اصلاً توبه یک قیام اصلاحی است و غیر از این چیزی نیست» (مطهری، 1364، ص 158).
«الا الذین تابوا من بعد ذلک و اصلحوا…» (آل عمران، 89)مگرکسانی که پس از آن تو به کنندواصلاح نمایند.
«در قرآن هر جای که ذکر توبت کرد. بیشتر آن است که ذکر اصلاح قرین آن ساخت از بهر آنکه حقیقت توبت دو چیز است تصفیت اعتقاد و اصلاح اعمال؛ پس هر دو مجتمع باید تا توبت درست آید». (میبدی، 1371، ج2، ص606).
سالک تائب باید گذشتۀخود را اصلاح کند؛« الا من تاب و آمن و عمل صالحا فاولیک یبدبل الله سیئاتهم حسنات» (فرقان، 70)؛مگر کسانی که توبه کنند و ایمان آورند وعمل صا لح انجام دهندکه خداوند گناهان آنان را به حسنا ت مبدل می کند

2ـ 1ـ 5 توبه از کفر، شرک ونفاق
توبه دربعضی از آیات مبارک ، تفسیر به توبه از شرک ، کفرویا نفاق شده است.
والذینعملوالسیئات ثم تابوا من بعدها» (اعراف، 153)؛وکسانی که گناه کردندو بعد از آن توبه نمودند.
«سیئات شرک است» (میبدی، 1371، ج2، ص747).
«فان تبتم خیرّ لکم» (توبه، 3)؛اگر توبه کنید برای شما بهتر است.
«اگر از کفر بازگشتید و توحید خالص داشتید آن برای شما بهتر است»(میبدی،1371 ، ج4، ص92).
یتوب الله علی من یشاء (توبه، 15)؛خداوند توبۀ هر کس را که بخواهد (وشایسته ببیند)می پذیرد.
«خداوند با نظر رحمت به مشرکینی که بخواهد توجه میکند. » (میبدی،1371،ج4 ،ص98)
«ان الله هو التواب الرحیم» (توبه، 104)؛ خداوند توبه پذیر ومهر بان است
«خداوند با مغفرت و رحمت به کسی که به سوی او بازگردد بازگشت می کند». (میبدی،1371،ج4، ص208)
«ثم لا یتوبون» (توبه، 126)؛باز نه توبه می کنند «یعنی از نفاق توبه نمی کنند» (میبدی، 1371ج4، ص238).
«انی لغفار لمن تاب و آمن و عمل صالحا…» (طه، 82) ؛و من هر که را توبه کند وایمان آوردوعمل صالح انجام دهد،سپس هدایت شود می آمرزم. امام صادق علیه السلام فرمودند: «خدای تعالی قبول نمی کند مگر عمل صالح را و نیز قبول نمی کند مگر وفای بشرط و عهد را پس هر کس به شرط خدا وفا کند و آنچه را که او در عهد خود قید کرده بکار بندد به آنچه نزد وی است می رسد».
«ای من الشرک» (مکی، ص 382) که تاب به معنای رجوع از شرک است (طباطبایی، 1366، ج14، ص302).
الا من تاب و آمن و عمل صالحا فاولیک یبدبل الله سیئاتهم حسنات» (فرقان، 70)؛ «کسی که از شرک گناهان توبه کند و به خداوند و پیامبر او ایمان آورد و با ایمان خود کار نیک انجام دهد». (میبدی، 1371، ج7، ص65).
«کسی که از شرک گناهان توبه کند و به خداوند و پیامبر او ایمان آورد و با ایمان خود کار نیک انجام دهد». (میبدی، 1371، ج7، ص65).
رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: «هیچ مردمی به یاد خدا نمی نشینند مگر آنکه یک منادی از آسمان ندا می دهد که برخیزید که خدای تعالی گناهانتان را بحسنات مبدل نموده و هم آنها را بیامرزید. (طباطبايي، 1366، ج15، ص360)».

2ـ 2 انواع توبه از دیدگاه قرآن کریم وتفاسیر
2-2-1توبه از کتمان
یهود قبل از بعثت پیامبر مکرّم اسلام(ص)،از آمدن و نشانه های ایشان خبر داشتند امّا آن ها را پنهان می کردند ؛ آیۀ
ذیل به این رویدادتاریخی اشاره کرده وبه تائبان در صورتی که پنها ن شده ها را آشکار کنند، وعدۀ مغفرت داده است.
الا الذین تابوا و اصلحوا و بینوا (بقره، 160)؛ مگر آن ها که توبه وبازگشت کردندو(اعمال بد خود را با اعمال نیک)اصلاح نمودند.
«مگر كساني كه توبه كنند و به صلاح بازآيند و [پنهان داشته ها را] آشكار كنند (خرمشاهي، 1374، ص 24).
«مگر قومی که توبه کنند از این جهودان، و از شرک به ایمان آیند و از معصیت به طاعت گردند و دلهای کژ کرده تباه کرده راست کنند و با راه آورند و سرهای خود با حق آبادان دارند و صفت و نعت مصطفی که پوشیده می داشتند آشکار کنند و به خلق روشن دارند ایشانند که ایشان را باز می پذیریم و از گناهشان درگذرم و بیامرزم و من خداوند باز پذیرنده و مهربانم و کس نیست بر بندگان از من بخشاینده تر و مهربان تر» (میبدی، 1371، ج1، ص427).
«حق تعالی چون وعید به غایت رسانید پو شندگان وپنهان کنندگان راخواست تا یکبا رگی نو مید نشوند وبدانند که ایشان را طریقی هست به خلاص خود ومتمکنند درسرای تکلیف از آنکه خویشتن برهانند ؛ گفت:« این همه هست؛ مگر آنان را که توبه کنند از گناه مقدم ؛یعنی کتمان صفت رسول خدا صلی الله علیه وآلۀ وسلم»(رازی،ج1،ص397 ).

2-2-2توبه از ظلم به نفس
هرگناهی ظلم به خود ،وتوبه ازآن ضروری است.
من یعمل سوءّ او یظلم نفسه ثم یستغفرالله(نساء،110)؛کسی که کار بدی انجام دهد یابه خود ستم کند،سپس ازخداوندطلب آمرز ش نماید.
2ـ 2ـ 3 توبه ازمحاربۀ با خدا و رسول(ص)
اگردشمنان خدا ورسول او(ص) پیش از آن که گرفتار شوند ،توبه کنند توبه آن ها پذیرفته است.
الا الذین تابوا من قبل ان تقدروا علیهم (مائده، 33)؛مگر آن ها که پیش از دست یافتن شما به آنان تو به کنند.
که آیۀ پیش از آن، در بارۀ جنگ با خدا و رسول خدا است.
2ـ 2ـ4توبۀسارق
سارق نیز اگر توبه کند و گذشتۀخود را جبران کند آمرزش الهی نصیب اوست.
«فمن تاب من بعد ظلمۀ واصلح»؛اما آن کس که پس از ستم کردن توبه وجبران نماید.

2ـ 2ـ 5 توبه از ضایع نمودن نماز و پیروی شهوات
الا من تاب و آمن و عمل صالحا (مریم، 60)؛مگرآنان کس که پس از ستم کردن، تو به و جبران نما ید.
آیۀ پیش از آن درباره ضایع کردن نماز و پیروی از هواهای نفسانی است؛مثلاً اگر ما نعی نباشدو نمازرا اول وقت اقامه نکند یا بی توجه به آن باشد.توبه از آن لازم است
2ـ 2ـ 6توبه از قذف (نسبت زنا به زن مسلمان دادن)
الا الذین تابوا من بعد ذلک و اصلحوا (نور، 5)؛مگر کسانی که بعداز آن تو به کنند وجبران نمایند.
نسبت زنا به زن مسلمان دادن،بسیار شنیع، نا درست وتوبه از آن لازم است.
نتیجه این که هر عملِ جوارحی وجوانحی که خشنودی خدا درآن نباشد گناه وتوبه از آن لازم است .

2ـ 3 آثار توبه از دیدگاه قران وتفاسیر
2ـ 3ـ 1 توبه وپاکی
توبه پاک کنندۀ تائب از آلودگی است.
ابوعبدالله علیه السلام می فرماید: «خداوند رحمت کند بنده ای را که قبل از مردنش به سوی خداوند متعال توبه و بازگشت کند چه توبه پاک کننده آدمی از چرک گناه و نجات دهنده اوست از بدبختی هلاک » (طبا طبایی،1366،ج7،ص175)
«زنی در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دزدی کرد و دست راستش بریده شد، گفت یا رسول الله آیا می توانم توبه کنم، فرمود آری تو امروز از گناهانت همچون روزی که از مادر متولد شدی پاک گشتی» (طباطبایی، 1366، ج5، ص511).

2ـ 3ـ2توبه و آسایش
ثمرۀ توبه زندگی خوش همراه با آسایش و نعمت است
«استغفروا ربکم ثم توبوا الیه یمتعکم متاعاّ حسنا الی اجلٍ مسمی» (هود، 3)؛ از پروردگار خویش آمرزش طلبید سپس به سوی او باز گر دید تا شما را تا مدت معیّنی،(از مواهب زندگی این جهان)به خو بی بهره مند سازد. «وقتی از خدا آمرزش خواستید و بدرگاهش توبه کردید شما را در دنیا از نعمتِ آسایش، خوشی و وسعت تا هنگامی که مرگتان مقدر شده بهره مند می کند». (طبرسی، 1351، ج12، ص7).

2ـ 3ـ3 توبه و فراوانی نعمت ها
از فواید توبه، ریزش باران و زیاد شدن نیروی مادی ومعنوی است.
«و ان استغفروا ربکم ثم توبوا الیه یرسل السماء علیکم مدارارا و یزدکم قوه الی قوتکم». (هود، 52) ؛ ای قوم من، ازپروردگا رتان طلب آمرزش کنید ؛سپس به سوی او باز گردیدتا (باران) آسمان را پی در پی بر شما بفرستد ونیرویی برنیرویتان بیفزاید.
«یزدکم عزا الی عزکم»؛گفته شده عزت شما را با جمعیت و مال و اولاد شما می افزاید»(میبدی، 1371، ج4، ص401)؛ چون باران نمی آمد و زنان باردار نمی شدند پس هود به آنان وعده داد؛ در صورتی که توبه کنند برایشان از آسمان باران نا زل وفرزندانشان زیادشود.

2ـ 3ـ4 توبه و بهشت
بهشت قرارگاه پاکان است؛ سالک با توبه پاک و شایستۀ بهشت می شود.
ربنا و ادخلهم جنات عدن التی وعدتهم….(غافر، 8)؛«پروردگارا آن ها رادر باغ های جاویدان بهشت که به آن ها وعده فر مو ده ای وارد کن.
«الاّ من تاب وآمن وعمل صا لحاّ فاولئک یدخلون الجنه »(مریم،60)؛مگر آنان که تو به کنند وایمان بیا ورند وکا ر شایسته ا نجام دهند چنین کسانی داخل بهشت می شوند.
«ولکم فیها ما تشتهی انفسکم ولکم فیها ما تدّعون» وبرای شما هر دلتان بخواهد فراهم است وهر چه طلب کنید به شما داده می شود. «مگر کسی که توبه کند و ایمان آورد و کاری شایسته پیشه کند اینانند که وارد بهشت می شوند» (خرمشاهي، ص309).

2ـ 3ـ5 توبه و استقامت
ازموارد استقامت، توبه است؛ترک نکردن توبه ،پایداری است.
ان الذین قالوا ربنا الله ثم استقاموا تتنزل علیهم الملائکه الّا تخافوا و لا تخزنوا… (فصلت، 30).
«بی گمان کسانی که گویند پروردگار ما خداوند است سپس پایداری ورزند، فرشتگان بر آنان نازل شوند و گویند که مترسید و اندوهگین مباشید و مژده باد شما را به بهشتی که به شما وعده داده بودند». (خرم شاهی،1374 ،ص480).
«و قیل استقاموا علی التوبه» که مراد از استقامت در این آیه توبه است» ؛توبه اندوه را بر طرف می کند «و لا تخزنوا علی ما فاتکم من الاعمال فقد تدارکها الله تعالی لکم بالتوبه» (مکی، 1995، ص381)؛به سبب توبه کارهای فوت شده جبران می شود.
«نحن اولیاء کم فی الحیوه الدنیا و فی الاخره و لکم فیها ما تشتهی انفسکم و لکم فیها ما تدَّعون» (غافر، 31).
ما دوستداران شما در دنیا و در آخرت هستیم و در آنجا برای شما هر چه دلهایتان بخواهد و هر آنچه بطلبید هست (همان جا)؛فرشتگان الهی یاران تائب هستند.
. «فاستقم کما امرت و من تاب معک» (هود، 112)؛ « پس همان گونه که فر مان یافته ای استقامت کن وهم چنین کسانی که با تو به (سوی خدا )آمده اند باید استقامت کنند.
تسلیم مقدمه ای برای رسیدن به قرب الهی است که بنده با توبه به آن می رسد.
«تاب در این آیه به معنای تسلیم شدن آمده است یعنی چنانکه فرمان داده شدی استقامت کن و کسانی که تسلیم شدند». (ميبدي، 1371، ج2، ص451).

2ـ 4 توبه در احادیث ائمّۀ معصوم(ع)
2ـ 4ـ 1 توبه و پذیرش الهی
از نعمت های بزر گ ، که خداوند برای بندگان گنهکار قرار داده،توبه است. اگر بندگان از این نعمت محروم بودند ادامۀ زندگی میسّر نبودو انسان ها گرفتار بیماریهای روحی بسیا ری می شدند.
«ثم بسط الله سبحانه له فی توبته»؛آن گاه خدای سبحان در توبه را بر روی آدم گشود (دشتی، 1376، ص4). «من اعطی التوبه لم یحرم القبول»؛«با توبه از پذیرفته شدن[توبه محروم نباشد] (همان، ص 201).
تائب محروم از پذیرش توبه نیست.
«و لم یمنعک ان اسات من التوبه»؛ودر صورت ارتکاب گناه درتوبه را مسدود نکر ده است» (همان ،ص159).

2ـ 4ـ 2 شرایط پذیرش توبه
رسول خدا صلی اله و آله و سلم در بارۀ تائب فرموده اند: تا زمانی که طلبکاران را راضی نکند؛ نمازهای قضا شده را نخواند؛ در بین مردم فروتن نباشد؛ از شهوات دوری نکند؛ گردنش را با روزۀ در روزلاغر نکند ، چهره خود را با شب زنده داری زردنکند، شکم خودرا با خوراک کم، فرو نبرد؛ پشت خود را از ترس آتش، خمیده نکند؛ استخوانهای خود را از شوق بهشت، آب نکند؛ دلش را از ترس ملک الموت، لطیف نکند و پوست خود را با یاد مرگ، خشک نکند، توبه نکرده است». (مجلسی، ج6، ص35، به نقل از جوامع الاخبار). پشیمانی از گناه توبه است. «کفی بالندم توبه» (مجلسی، بی تا، ج6، ص20) کسی که توبه می کندو گناه را ترک نمی کند، توبه را مسخره کرده است.

2ـ 4ـ 3 توبه و ابلیس
2ـ 4ـ 3ـ 1 تأخیر در توبه
تائب با ید هر چه زود تر، توبه کند ؛ تأخیردر توبه، از وساوس شیطان است؛شا ید فردائی نباشد.
«و یمنیه التوبه لیسوفها»؛« [شيطان] انسان را در انتظار توبه نگه مي دارد كه آن را تأخير اندازد« (دشتی، 1376، ص26).
به تاخیر انداختن توبه، غرور است
«تاخیر التوبه اغترار» (مجلسی، بی تا، 6، ص 26).

2ـ 4ـ 3ـ 2 کوچک دانستن گناه
استخفاف گناه پسندیده ه نیست. «خداوند بنده ای را که از گناهان بزرگ توبه کند دوست دارد و بنده ای را که گناه کوچک راخوار وناچیز بداند دشمن دارد».
«ان الله یحب ان یطلب الیه فی الجرم العظیم و یبغض العبد ان یستخف بالجرم الیسیر» (کلینی، 1350، ج5، ص500)؛ به راستي خدا دوست دارد كه بنده اي از جرم بزرگي طلب گذشت كند و بد دارد بنده اي را كه جرم اندك را خوار و بي اعتبار شمارد.

2-4-3-3توبه وتوجیهِ گناهان
افرادی درجامعه هستندکه گناهانِ خود را توجیه می کنند که آن عذر ِ بدتر از گناه است زیرا گنهکار ممکن است توبه کند امّا توجیه گر توبه نمی کند چون خودش را گنهکار نمی داند مثلاً:برای این که هوا گرم یا سرد است از رفتن به جنگ خودداری می کندو می گوید:« فرزندان صغیر دارم،دیگران نمی روند من که چنین وچنانم بروم.اگر خدا بخواهدمی تواند دشمنان را نا بود کند»با نام هدیه دادن، رشوه می دهد.
واین گونه سخنان که عوامانه است: هر کا ری خواستی بکن آدم باید دلش را پاک کنه؛خواهی نشوی رسوا هم رنگ جماعت شو؛عروسیه دیگه! یک شبه هزار شب که نیست! ما خواهرو برادریم،بچه است ،جوونیه!؛زبان بسته، گناه داره؛ نبا ید قانون رابرای او اجرا کنند؛وبسیاری دیگرکه همه از القائات شیطان است ولازم است توبه شود؛ امام صادق (ع) فرموده است:
«بمثل هذا التأویل القبیح المستکره یَضلّون ویُضلّون…»؛به مانند این گونه توجیه های زشت وناپسند،مردم را گمراه می کنند وخود گمراه می شوند(قرائتی،1385،ص179)

2ـ 4ـ 4آسان تربودنِ ترک گناه
انسان به امید آن که بعداّ توبه می کند نبایدمرتکب گناه شود زیرا گنا ه نکردن ساده تر ازتوبه کردن است؛مثلاّ : اگرمواظب باشیم لباس ما کثیف نشود بهتر از آن است که کثیف بشود وبخواهیم آن را تمیز کنیم.
«ترک الذنب اهون من طلب التوبه »؛ ترك گناه آسان تر از درخواست توبه است». (دشتی، 1376، ص204)
اگر بنده مومنی گناه بر او غلبه کند و مکرر گناه کند و مکرر توبه کند خداوند او را دوست دارد ولی اگر بتواند گناه نکند مقام او بالاتر است.
«ان الله یحب المفتن التواب و من لا یکون ذلک منه کان افضل»؛ «کلما عادالمومن بالاستغفار و التوبه عاد الیه بالمغفره» (مجلس، بی تا، ج6، ص40). اگر بنده مومنی پیوسته گناه کند و پی در پی توبه کند خداوند توبه او را می پذیرد.

2ـ 4ـ5 زمان توبه
انسان تا زنده است می توا ند توبه کند ؛بعداز مرگ توبه پذیرفته نیست.
«و یسد عنهم باب التوبه»؛ [ همانا با] مرگ در توبه بسته مي شود (دشتی، 1376، ص103) .
«و ترفع عند التوبه»؛[ مرگ] درهاي باز توبه را ببندد (همان، ص75) .

2ـ 5 مراتب توبه ازمنظراحادیث معصومین(ع)
2ـ 5ـ 1 بازنگشتن به گناه
تایب در فکر گناه و بازگشت به گناه نیست «توبه من لا یحدث نفسه بمعصیه و لا یضمر ان یعود فی خطیئه». (ابن الحسین (ع)، 1377، ص167)؛توبه ای که خیال گناه در درونش نگذرد وفکر برگشتن به گناه را به خا طرش راه ندهد.
توبه ای که با آن ناپسندی انجام نشود.
«و لک یا رب شرطی الا اعود فی مکروهک»(همان ،ص168)
توبه ای رشد یافته است که نیرو و عصمت الهی مانع آن باشد.
«و انه و لا وفاء لی بالقوه به الا بعصمتک و لا استمساک بی عن الخطایا الا عن قوتک» (همان، ص169)؛ . الهی مرا قدرت وفای به توبۀ خودجزباحفظ تو نیست وتوان خودداری ازگناهان را ندارم جز به قدرت تو،توبه ای که سبب محو گناهان گذشته وایمنی از گناه در بقیّه ایّام عمر باشد
«فاجعل توبتی هذا توبه لا احتاج بعدها الی توبه» (همان جا)؛توبۀ مرا چنان توبه ای قرار ده که بعد از آن محتاج توبۀ دیگر نباشم.

2-5-2توبه از خاطرات نا مناسب
توبه از آنچه در قلب خطور کرده یا از یک لحظه نگاه و سخنانی که مخالف محبت خداست.
«اللهم و انی اتوب الیک من کل ما خالف ارادتک اوزال عن محبتک من خطرات قلبی و لحظات عینی و حکایات لسانی» (ابن الحسین(ع)،1377، ص 170).

3ـ 5ـ 3 توبۀ راستین
و توبه ای حقیقت دارد که از عذاب پروردگار نجات بخشد و آسمان و زمین و هر آنچه در آن هاست توبه را بشنوند، شاید دعا و شفاعت آن ها غضب خدا را دورکند و سبب رستگاری شود؛«لتسمع سمائک و من فیها وارضک ومن علیها» (ابن الحسین(ع)،1377، ص172 و 171)
توبه ای که از گذشته پشیمان شود، دیگر گناه نکند، حقوق مردم و خدا را جبران کند ،با ریاضات شرعی بدن خود را لاغر کند. چنانکه شیرینی گناه را چشیده، رنج طاعت را بچشد. (مقتبس از، دشتی، 1376، ص224).

2ـ 6 آثار توبه از منظر احادیث معصومین(ع)
2ـ 6ـ 1 توبه و رحمت خدا
توبه کننده در رحمت خداست.
«رحم الله امرء استقبل توبته»؛رحمت خدا بر آن که به استقبال توبه رود. (دشتی، 1376، ص 72).

2ـ 6ـ 2 توبه وامید
ناامیدی با تایب نیست.
«عجبت لمن یقنط و معه الاستغفار»؛در شگفتم ازکسی که می تواند استغفار کند ونا امید است (دشتی، 1376، ص 72)
سالک باید امیدوار به لطف الهی باشد ؛مأیوس از رحمت خدا کافر است؛«انه لاییأس من روح الله الا القوم الکافرون»(یوسف،87)؛از رحمت خدا مأیوس نشوید؛که تنها گروه کافران از رحمت خدا مأیوس شوند.

2ـ 6ـ 3 توبه و شفاعت
شفاعت کننده ای برتر از توبه نیست.
«لا شفیع انجح من التوبه» (دشتی،1376، ص220)؛هیچ شفاعت کننده ای کا رسازتر از توبه [نیست].

2ـ 6ـ 4 توبه وبخشش
بخشش گناه ثمرۀ توبه است.
«و لا لیفتح لعبد باب التوبه و یغلق عنه باب المغفره»؛ خداوند در توبه را باز نگه نداشته است درحالی که در آمرزش را بسته باشد. (دشتی،1376، ص226).

2ـ 6ـ 5ـ توبه و محبّت خدا
توبه، جلب کنندۀ محبت الهی است.
«توبوا الی الله عز و جل و ادخلوا فی محبته»(مجلسی،بی تا، ص21، ج6)؛به درگاه خداوند عز و جل توبه كنيد و داخل در محبت او شويد.

2ـ 6ـ 6 توبه و سعادت
توبه تطهیر کننده و نجات بخش از هلاکت است.
انّ الندم مطهره من الدنس الخطیئه ومنقذ من شفاالهلکه(مجلسی،بی تا،ج6 ،ص33)؛همانا پشیمانی از گناه،پاک کنندۀ از زنگار معصیّت ونجات دهندۀ از پرتگاه هلاکت است.
«دعای حاملان عرش نصیب توبه کننده است و خا نوادۀ او که صا لح باشند وارد بهشت می شوند.

2ـ 6ـ 7 توبه و پاکی از گناه
با توبه گناهان پاک می شود.
«التائب من الذنب کمن لا ذنب له» (مجلسی،بی تا،ج6،ص21)؛تو به کننده، مانند کسی است که گنا ه ندارد.

2ـ 6ـ 8 توبه و عطر آن
بنده با توبه، رسوا نمی شود.
«تعطروا بالاستغفار لا تفضحکم روائح الذنوب» (مجلسی،بی تا،ج6 ، ص22)؛ با استغفار خود را خوشبو كنيد مبادا گندگناه، شما را رسوا كند.

2ـ6- 9 توبه و شادی خداوند
رسول خدا (ص) در بارۀ خرسندی خدا از تا ئب فرمود:
»لله اشد ّفرحاً بتوبه عبده من احدکم اذا وجد بعیره قد اضلّه بارضٍ فلاهٍ» ؛ خداوند از توبۀ بندۀ خویش بیش تر از آن خرسند می شود که یکی از شما شتری را که دربیابانی گم کرده است بیابد (پا ینده،1367، ص 466).

2ـ6-10 توبۀ پیوسته
خداوند توبه کننده ای را که همیشه گناهانِ خود را به یاد دارد، پیو سته توبه می کند و از گناهانش گریزان است وارد بهشت می کند
پیامبر گرامی اسلام(ص) فرمود:
«ان العبد لیذنب الذنب فید خل به الجنه یکون نصب عینیه تایبا فارا حتی یدخل به الجنه» ؛ بنده گناهی می کند وبه وسیلۀ آن به بهشت می رود زیرا گناه پیوسته در خا طر اوست و وی توبه کنان و از گناه گریزان است(پاینده،1367، ص 131).

2ـ 6ـ11 توبه و عفو خدا
توبه دري به سوي گذشت و عفو خداست.
«انت الذی فتحت لعبادک بابا الی عفوک فسمیته التوبه»؛تویی که برروی بندگا نت دری به سوی بخشش گشودی وآن را توبه یا (بازگشت)نامیدی (مصباح المنیر، 1374، ص162).

2ـ 6ـ 12 توبه و نعم الهی
گناهان مانع رزق بندگان است؛ برای آنکه از گناهان توبه کنند.
«ان الله یبتلی عباده عند الاعمال سیئه بنقص الثمرات و حبس البرکات و اغلاق خزائن الخیرات لیتوب تایب»)؛ خداوند بندگان خود را كه گناه كارند،‌ با كمبود ميوه ها و جلوگيري از نزول بركات، و بستن در گنجهاي خيرات آزمايش مي كند براي آن كه توبه كننده اي بازگردد. (دشتی،1376 ص72 )

2-6-13 توبه وسعۀ رحمت
گناهان اگر به آسمان هم برسد خداوند توبه را می پذیرد.
«لوا خطاتم حتی تبلغ خطایاکم السماء ثم تبتم لتاب الله علیکم»؛ اگر آن قدر خطا کنید که خطا ها یتان به آسمان برسد و سپس توبه کنید خدا توبۀ شما را می پذیرد (پاینده، 1367، ص 489).
« قد جعل الله سبحا نهُ الاستغفار سبباّ لدرورالرزق ورحمه الخلق»؛هما نا خدا استغفار وآمرزش خواستن را وسیلۀ دائمی فرو ریختن روزی و مو جب رحمت آفرید گان قرار داد(دشتی ،1376،ص72)
2-6-14توبه ودرمان
گناه بیماری ودوای آن توبه است.
«الذنوب الداء والدّواء الاستغفار والشفاءان لا تعود»؛گنا هان دردند وداروی ان استغفار است وشفا ی این بیماری آن است که دیگر به گناه باز نگردی(رسولی محلّاتی،1385،ص51)

2-7سر گذ شت تو به کنند گان درقرآن کریم
در قرآن مجید سر گذشت توبه کنندگان بیان شده است؛ مانندتوبۀآدم(ع)و توبۀ یونس(ع) و قوم او،توبۀ ابو لبابۀ انصا ری ،که درذیل به بعضی از آن ها اشاره می شود:

2ـ 7ـ1 توبۀ انبیاء(ع)
2-7-1-1توبۀآدم (ع)
خداوند تبارک وتعالی آدم (ع) را دربهشت ازنزدیکی به درخت نهی کرد امّا شیطان،آدم(ع)را فریب داد؛با ترک اولی و استفادۀ از میوۀ آن، از بهشت رانده شد؛به زمین آمدوسال های بسیاری گریه کرد.
آن حضرت خدا را به حق خمسۀ طیّبه یعنی محمّد (ص) ،علی(ع) فاطمه (ع)،حسن (ع)وحسین (ع)سوگند دادکه توبه اش را بپذیرد و خداوند توبۀ او را پذیرفت (مقتبس ازرسولی محلّاتی،1373،ص23).

2-7-1-2توبۀیونس(ع)
یونس(ع) درسرزمین نینوا بیش از صد هزار نفر را به توحید و پرستش خدای یگانه دعوت کرد؛گویادو نفر به او ایمان آوردندوگروه کثیری دعوتش را نپذیرفتند.
یونس(ع)دیگرنتوانست تحمّل کند، آن هارا نفرین کردوعذاب الهی نزدیک شدحضرت ازمیانۀ قوم خودخشمناک بیرون رفت تا به دریا رسید ،سوار برکشتی، که نهنگی مانع حرکتش شد ؛ به قید قرعه حضرت یونس (ع)را به دریا انداختند. نهنگ یونس(ع) را بلعید؛خداوند به ماهی وحی فرستاد هیچ استخوانی را از او مشکن و هیچ پیوندی را از او قطع مکن.
یونس(ع)به سبب ترک اولی درپیشگاه پروردگارصدا زد «لا اله الّا انت سبحانک انّی کنت من الظالمین»(انبیاء،87)؛جز تو معبودی نیست ،منزّهی تو!من از ستمکاران بودم.
دعایش اجابت شد و از غم نجات یافت .قوم او نیز بعد از بت پرستی همگی موحد و خدا پرست شدندودعوت او را پذیرفتند. (مقتبس ازطبا طبا یی،1366،ج17،ص288).
توبۀ انبیاء (ع) باتوبۀ عوام تفا وت داردکه توضیح آن بعداّ خواهد آمد.

2-7-2توبۀ جوانان
2-7-2-1توبۀ بهلول
جوانان بسیا ری از گنا ها ن تو به کرده اندکه راه ورسم بندگی خدای- عزّ وجل- را به رهروان آموخته اند ؛ پیامبر گرامی اسلام فرمود: «ما من شیءٍ احبُّ الی الله – تعالی- من شابٍ تائب» ؛ هیچ کس پیش خدای والا محبوب تر از جوان توبه گر نیست(پاینده،1367،ص554).
یکی ازآن جوا ن ها ،بهلول نبّاش است؛او جوانِ زیبایی بود. روزی گریان نزد رسول خدا (ص)آمد وسلام کرد؛حضرت جوابش رادادوفرمود:« ای جوان برای چه گریه می کنی؟»اوگفت:«چگونه گریه نکنم با این که گنا ها نی مرتکب شده ام که اگر خدای عزّوجلّ مرا به برخی ازآن ها مؤاخذه کند به دوزخم خواهد برد.
حضرت فرمو د: « وای بر تو ای جوان آیا نمی خواهی یکی از گناهانت را بگویی» جوان گفت : «یارسول الله می گویم» او گناهِ خود را شرح داد .رسول اکر م (ص) بسیارنارا حت شدند واو رابه شدّت از نزد خود راندند . جوان گنهکار برای توبه به کوه های اطراف مدینه رفت و مدت چهل شبانه روز به گریه و زاری مشغول شد؛ سپس خدای مهربان این آیه را نازل کرد:« و الذین اذافعلوا فاحشه او ظلموا انفسهم ذکرواالله فا ستغفروا لذنو بهم ومن یغفرالذنوب الاّ الله…» (آل عمران، 135)؛و کسانی که هر گاه مرتکبِ عمل زشتی شوند یا به خود ستم کنند خدا را یاد کرده و برای گناهان خود طلب آمرزش کنند وکیست جز خدا که گناهان را ببخشد.
چون آیه نازل شد،
« حضرت با اصحاب به راه افتادند وبه کوهی که جوان درآن بود آمدند وجای او را پیدا کردند.دیدندکه میان دو سنگ ایستاده ودست های خودرا به گردن بسته ورو یش –ازشدّت آفتاب-سیاه شده و مژگانش-از گریۀبسیار-ریخته و با زاری به در گاه خداوند چنین می گوید:«ای آقای من مرا خوشروی وزیبا آفریدی ،ای کاش می دانستم در بارۀ من چه اراده داری می خواهی مرا در آتشت بسوزانی یا در پناه خویش مأوا دهی؟ تو احسان فراوان به من کردی و نعمت بسیار به من دادی؛ای کاش می دانستم سر انجام به بهشتم می بری یا به سوی دوزخم می رانی؟خدایا !خطای من از آسمان ها،زمین ،کرسی وعرش عظیم توبزرگ تر است؛ای کاش می دانستم که خطایم رابخشیده ای یا روز قیامت مرا رسوا می کنی. پیوسته این سخنان را می گفت و می گریست و خاک بر سر می ریخت در حالی که درندگان در اطراف او اجتماع کرده وپرندگان بالای سرش صف زده بودند. در این وقت رسول خدا(ص) پیش رفت و دست های او را از گردنش گشود و خاکِ روی سرش را پاک کرد وبه او فرمود:ای بهلول !مژده که از آتش دوزخ آزاد گشتی. آن گاه رو به اصحاب خود کرده وفرمود :شما نیز ما نند بهلول گنا ها ن خودرا جبران کنیدوآیه ای را که خدا در بارۀ او نازل کرده بود برایش خواند و او را به به بهشت نوید داد(رسولی محلّاتی،1385،ص72).
2 -7-3 توبۀمتخلّفان
دریکی از جنگ های صدر اسلام رسول اکرم(ص)با گروهی از مسلمانان برای دفاع از سر زمین مسلمانان عازم تبوک شدند.
گروهی از مردم و منافقان و سه نفر از آن ها به نام های مراره، کعب و هلال، از شرکت در جنگ خودداری کردند. پس از بازگشت مسلمانان ازجنگ، آن سه نفر برای عذرخواهی به نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم رفتند .
امّا نه تنها پیامبر خدا(ص)، بلکه مردم نیز از سخن گفتن با آنها خودداری کردند و زندگی بر آن سه نفر بسیار سخت شد تا حدی که آنها مجبور شدند برای توبه به کوه های اطراف پناهنده شوند. پنجاه روز طول کشید تااین آیه نازل شد:« و علی الثلاثه الذین خلفوا حتی اذا ضاقت علیهم …»(توبه،118)؛وهم چنین آن سه نفرکه (از شر کت در جنگ تبوک) تخلّف جستند (ومسلما نان با آنان قطع رابطه نمودند)تا آن جا که زمین با همه وسعتش تنگ شد. و خداوند توبه آ ن ها را پذیرفت. (مقتبس از رسولی محلّاتی،1385،ص68) .

2 -7- 4سرگذشت توبه کنندگان در احادیث معصومین(ع)
2-7-4-1 توبۀراهزن
مردی با خا نواده اش به سفر دریایی رفتند.در راه کشتی آن ها شکست وتنها زن آن مرد خود را به ساحل رساند.راهزنی زن رادیدوخواست با او بیامیزد.
زن به سبب گناه ازخداوند ترسان بود ومی لرزید. راهزن ازآن با خبرشد و بدون آن که با او کا ری انجام دهد، برخاست و تصمیم گرفت توبه کند.و آن چنان قربی نزد پروردگار یافت که گناهان گذشتۀ او آمرزیده ومستجاب الدعوه شد(مقتبس از کلینی،ج3،ص111) .

2-7-4-2توبۀ مردگنهکار
روزی مردی نزد امیر مؤمنان علی(ع) آمد وبه عمل بسیارشنیعی اعتراف کرد. آن مرد سه مرتبه اقرار خود راتکرا رکرد در مرتبۀ چهارم حضرت فرمود :
« پیامبر (ص)دراین واقعه سه حکم فرموده است هریک را می خواهی اختیار کن :یکی این که دست وپا یت را ببندند و از کوه پرتابت کنند یا ان که با شمشیر ترا بکشند یا با آتش ترا بسوزانند»او گفت :«سوخته شدن با آتش راانتخاب کردم ».
گودالی پر از آتش برایش مهیّاکردند؛درحالی که آن مرد گریه می کرد برخا ست و درمیان آتش نشست.حضرت امیر المؤمنین گریه کردند ودیگران نیز گریه کردند سپس آن حضرت فرمود :«بر خیز ای مرد که ملائکه آسمان وزمین را به گریه درآوردی به درستی که خداوند تو به ات را پذیرفت»( مقتبس از دستغیب،1388،ص227) نتیجه این که توبه درقرآن کریم ، بازگشت از جمیع گناهان است ؛آن چه رضای خدا در آن نباشد، توبه از آن لازم است توبه از عدم پرداخت زکات ،توبۀ فرار از جهاد،توبه از خوردن مال یتیم،توبه ازنافرمانیِ خدا ورسول او، توبه از پیروی هوای نفس ،توبه ازشایعه پراکنی وا نتشارسخنان بی اساس توبه ازتوجیه گناه،وگناهان بسیارِ دیگرکه آثار زیّان بار اجتماعی وفردی آن را نمی توان از نظر دور داشت. اگر در قرآن توبه از گناهان خاصی مطرح شده است آن ها از مصادیق توبه است؛دامنۀ توبه زمان ، مکان را در می نورددوگستره ای به وسعت حیات بشریّت را در بر می گیرد. هر کس به اندازة بینشِ عر فا نی خود از توبه استفاده می کند ؛ سالک با عبودیّت مراتب توبه را یکی پس از دیگری پشت سر می گذارد تا به مراحل با لای توبه نائل شود. خداوند تبا رک و تعالی می فرماید : « والذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا…»(عنکبوت،68)؛آنها که درراه ما(با خلوص نیّت) جهاد کنند قطعاً به راه های خود هدایت شان خواهیم کرد. توبه بزر گ ترین جهاد ،مبارزه بادشمن ترین دشمنان ، یعنی بت نفس است «واجعل نفسک عدواّ تجا هده «؛ نفس خویشتن را دشمنی قرار ده که با او مبارزه می کنی ( همان،ص74). و حاصل این پیکار لقای پروردگار است «من کان یرجوا لقاء ربۀ فلیعمل عملاّ صالحا ولا یشرک بعباده ربّۀ احدا»(کهف،110)؛هرکس که به لقای پروردگارش امید دارد باید کا ری شایسته انجام دهد و هیچ کس را در در عبادت پروردگا رش شریک نکند.آراءِ مفسرین نیز مشابه یکدیگراست و تفاوت چندانی با یکدیگرندارند.

فصل سوم
تحلیل عرفانی توبه

درآمد
در این فصل آثار بزرگان و مشایخ عرفان و تصوف در کتاب های منثور بررسی و تجزیه و تحلیل شده است. به همین علت فصل جداگانه ای برای آن در نظر گرفته نشده و در پایان حکایت های توبه کنندگان آمده است. البته باید به این نکته توجه داشت که تا پایان قرن ششم بحث گسترده ای دربارة توبه نشده، مطالب، مجمل و سربسته ارائه شده است و هر یک به گوشه هایی از بحث اشاره کرده اند.

3ـ 1 تعریف توبه
3ـ 1ـ 1 توبه در لغت
معانی متعددی برای توبه آمده است:
«بازگشتن از گناه» (دهخدا، 1079)؛ «ترک گناه به نیکوترین وجه» (راغب، ص 72)؛ «توبه اندر لغت به معنی رجوع باشد چناکه گویند تاب، ای رجع» (هجویری، 1384، ص430).
«معنی وی بازگشتن از بی راهی و باز آمدن با راه»؛«بدان که توبه بازگشتن با خدای تعالی است (غزالی، 1361، ص 317)؛ اما توبه به حقیقت رجوع است» (مستملی بخاری، 1373، ص1209)؛ «عرف و شریعت توبه رجوع است از معاصی و ذنوب» (همان جا).

3ـ 1ـ 2 تعریف توبه از دیدگاه بزرگان
3ـ 1ـ 2ـ 1 تعریف توبه از دیدگاه معصومین (ع)
«پیغمبر گفت علیه السلام» «الندم توبه، پشیمانی توبه باشد» (شریعت، ص 430) امام صادق علیه السلام از توبه به عنوان ریسمان خدا و کمک او یاد نموده اند «التوبه حبل الله و مدد عنایته» (مجلسی، بی تا، ج6، ص 31).

3ـ 1ـ 2ـ 2 تعریف توبه از دیدگاه عرفا
عارفان نامی در بارۀ توبه مفاهیم بکر وبدیعی را درقالب الفاظ فصیح ومسجّع ومحتوای غنی آن ارائه که روش سلوک سالکان راترسیم کرده اند.
ابوطالب مکی در قوت القلوب بحث نسبتاّ مفصّلی دارد؛کا شانی در مصباح وهجویری درکشف المحجوب نیز بخشی از کتاب خود را به توبه اختصا ص داده اند که دراین قسمت بعضی از آن ها بررسی و تبیین خواهد شد.

3ـ 1ـ 2ـ 2ـ 1 میبدی
کلید سعادت ،شادی ، رهائی از آلودگی ، نزدیک شدن به خداو رسیدن به تمام خوبی ها ،توبه است.
«توبه نشان راه است و سالار بار و کلید گنج و شفیع وصال و سر همه شادی و مایه آزادی؛ اول شیطانی در دل است؛ پس
عذر بر زبان پس بریدن از بَدی و بَدان» (میبدی، 1371، ج2، ص452).
پشیمانی از گناه توبه است «من اَذنب ذنباً فندم علیه فهو توبه»؛ «توبه پشیمانی است که در دل پدید آید؛ دردی که از درون سینه سر بر زند؛ آتش خجل در دل افتد؛ آب حسرت از دیده فرو ریزد نه بینی شاخی که در یک سر آن آتش زنی از آن دیگر سر، ز آب قطره قطره می چکد (همان، ج4، ص 97).
درجای دیگر آمده است:
«توبت چیست؟ شفیعی مطاع، وکیل دری مشفق، نایبی کریم، نقش گناه محو کند و حق شفاعت او از بنده گناهکار عفو کند، دیوان بنده از عصیان و پاک و مطهر کند (همان، ج10، ص164).

3ـ 1ـ 2ـ 2ـ 2 هجویری
هجویری در کشف المحجوب توبه را بازگشت از گناهان بزرگ بیان کرده است. درقسمتی دیگر توبه رافراموش نکردن گناه دانسته است.ودرجائی توبه، فراموش کردن گناه است که این تعاریف بستگی به شخصیّت معنوی سالک دارد.
ناگفته نباشد همان طور که بیان شد توبه به معنی رجوع است امّا ظهور رجوع به اشکال متفاوت است که
آن ها از مصادیق رجوع وتوبه است.
ممکن است این تعا ریف مربوط به مقا م خوف ورجا ی سالک باشد. فراموش نکر دن گناه مر بوط به جایگاه خوف وفراموش کردن گناه مربوط به رجاء است زمانی که گناهان در نظر اوست خائف است و زمانی که امیدوار به لطف وبخشش الهی وحضور درمحضر محبوب است ، گناهان را فراموش می کند؛چون در مقام دوستی، یاد گناه ، گناه دیگری است.
امام سجّاد (ع) دربخشی از دعای ابو حمزۀ ثمالی می فرماید:«اذا رأیت مولای ذنوبی فزعت واذا رأیت کرمک طمعت»(مشکینی،1374،ص336 ).
ممکن است یاد گناه، سبب لذّت شود ؛بنا بر این فراموش کردن گناه بهتر است «التوبه آن تنسی دنبک»؛ «چون گناه را یاد کنی و از یاد کردن آن در دل لذتی نیابی آن توبه باشد(هجویری،1384،ص 436).
ممکن است فراموش کردن گناه، سببِ عُجب شود؛دراین صورت گناه نباید فراموش شود.
توبه آن باشد که هرگز گناه کرده را فراموش نکنی و پیوسته اندر تشویش آن باشی اگر چه عمل بسیار داری، بدان معجب نگردی (همان، ص 432) ؛ «توبه رجوع از کبائر بود به طاعت» (همان، ص431).

3ـ 1ـ 2ـ 2ـ 3 مستملی بخاری
بازگشت از همه چیزبه غیر از توجه به خدا، توبه است. به عبارت دیگر یاد خدا ،گناه نکردن است.
«توبه آن باشد که بازگردی از یاد کرد هر چه جز خداست جل و عز » (مستملی بخاری، 1373، ص 121).

3-1-2-2-4کلابادی
از توبه ها ی نادرست خود باید توبه کرد؛ زیرا به شرایط توبه عمل نشده است.
«توبه آن است که از توبه ،توبه کنی»(کلابادی،1371،ص377).

3-1-2-2-5 غزالی
توبه، اول قدم مریدان و ابتدای راه سالکان است
«توبه آغاز راه سالکان و کلید خوشبختی مریدان است (غزالی، 1370، ص 184).

3-1-2-2-6 مکّی
توبه، اول منزل سالک ، روی گرداندن از دیگران و توجّه به خدا است؛ خلائق سبب هستند ؛ خداسبب ساز است؛ مخلوقات الهی وسیله هستند و خداوندوسیله ساز.
« اول مایومر به المبتدی المرید التوبه»(مکی، 1995، ص366)؛اوّلین مأموریّت سالک توبه است
توبه تغییر اعمال ناپسند به اعمال پسندیده است. «هو تحویل الحرکات المذمومه الی حرکات المحموده»(همان). توبه روی آوردن به خدا و رها کردن غیرخداست. «التوبه اقبال علی مولاه و ترک الخلق» (همان، ص 382.

3ـ 1ـ 2ـ 2ـ 7 احمد جام
توبه سبب همۀ خو بی هاست.
«کلید همه چیزها توبه است و سر همه دولتها و دوستی ها توبه است» (ژنده پیل، 1347، ص 101).
«توبه نجات مردان است و حیات دل و پرورش جان است و تخم مودت است و راحت روح است و سرور رئوس است و شفای درد گناهان است (همان، ص102).
ابن عطا
ابن عطا توبه را بازگشتن از آنچه که علم آن را نکوهش می کند به سوی آنچه، مورد پسند دانش است می داند «التوبه الرجوع من کل ماذمه العلم الی مامدحه» (سلمی، 1369، ص135).
حقایق التفسیر توبه را بازگشت از خُلق ناپسند به خلق پسندیده دانسته است «التوبه الرجوع من کل خلق مذموم الی کل خلق محمود» (سلمی، ص 124).

3ـ 1ـ 2ـ 2ـ 9 شیخ ابوالفتوح رازی
توبه بازگشت از بدی ها به سوی خو بی هاست . «اصل توبه رجوع باشد من المکروه الی المحبوب (رازی، 1356، ج1، ص332) .
خداوند واجب نیست تائب باشد ؛ توبه از فضل خداست.«قوله تعالی» ان الله غفور رحیم دلیل می کند به آنکه خدای تعالی به قبول توبه متفضل است. چه اگر واجب بود به خدای تعالی قبول توبه، این نگفتی که غفور و رحیم است که آنکس که خیری کند که بر او واجب و لازم است او را به آمرزنده و بخشاینده وصف نکنند (همان، ج3، ص 202).
انه هوالتواب الرحیم (بقره، 54) و ذکر رحیم عقیب لفظ تواب دلیل می کند که خدای تعالی بقبول توبه از بندگان متفضل است چه لفظ رحمت در جای وجوب بکار ندارند» (همان، ج1، ص195).
«فتاب علیکم و عفی عنکم (بقره، 84)؛ اکنون چون توبه کردی خدای تعالی توبه کردی؛ خدای تعالی توبه شما قبول کرد و عفو بکرد شما را.
و این دلیل است بر آنکه قبول توبه بر خدای تعالی واجب نیست و اسقاط عقاب نه بر سبیل وجوب است آنکه عقیب قبول توبه لفظ عفو گفت و آن را که اسقاط عقاب او واجب باشد در حق او لفظ عفو نیکو نباشد» (همان، ج1، ص780).
نتیجه این که از مجموع آثار استنباط می شود وجه تشابه همۀ آنها از تعریف توبه همان رجوع و بازگشت و تفاوت آنها بستگی به تلقی سالک از سیر و سلوک عرفانی است.
اگر انگیزه تائب از توبه، ترس از عقوبت باشد بازگشت او به سمت وسوئی مناسب خوداست و اگر مبدا توبه او نه ترس از عذاب و رغبت به پاداش الهی بلکه عشق عامل بازگشت و رجوع اوست، در این صورت توبه، تعریف دیگری دارد به این سبب از تائب با تعابیری همچون منیب یا اواب یاد می شود .
«تفاوت در مبدا و مقصد سبب تفاوت مفهوم رجوع می شود» (دهباشی، 1384، ص 228).

3ـ 2 وجوب توبه
در بارۀ توبه مسا ئلی مطرح است مانند :آیا توبه واجب است ؟آیاتوبه بر همه واجب است ؟ آیا توبه از همۀگناهان است؟ دلایل آن ها چیست ؟این ها وسؤالات دیگری هست که با ید به آن ها پاسخ داده شود.

3ـ 2ـ 1 دلایل وجوب توبه از دیدگاه عرفا
3ـ 2ـ 1ـ 1 مکّی
توبه از واجب ترین کارها است «لیس من الاشیاء علی هذا الخلق اوجب من التوبه» ؛(مکی، 1995، ص 362).
3ـ 2ـ 1ـ 2 غزالی
« دلیل وجوب توبه بر مومنان این است که معنی آن پی بردن به این حقیقت است که گناه سبب هلاک و تباهی است و باید از آن اجتناب کرد و این خود جزیی از ایمان است».
«اما این که توبه بر تمام افراد واجب است دلیلش این است که در انسان چهار گونه صفت وجود دارد: صفات چهارپایان، صفات درندگان، صفات شیطانی، صفات الهی.
از صفات چهارپایان شهوترانی و شکم پرستی و کارهای زشت بروز می کند و از صفات درندگان خشم و دشمنی، کینه جویی و رشک بردن سر می زند و از صفات شیطانی مکر و حیله گری و نیرنگ و فریبکاری ایجاد می گردد.
و از صفاتی که مختصّ ذات اقدس الهی است بزرگ منشی ، حب جاه، برتری ، علاقه به مدح و ستایش بروز می کند.(غزالی، 1370، ص 184).
نتیجه این که چون اوصاف مذکور از راه وراثت به فرزندان منتقل می شود فرزندان نیز باید همچون پدر خود حضرت آدم علیه السلام توبه کنند
به همین مناسبت است که قصة گناه آدم علیه السلام و توبه او برای فرزندان بیان شده است که متوجه باشند چنین حادثه ای در زندگی او وجود داشته است و هیچ کس از توبه بی نیاز نیست.
«توبه بر همه واجب است در همه اوقات؛ توبه از کفر، توبه از ایمان تقلیدی، توبه از معاصی برون و باطن مانند شره طعام و شراب و شره سخن و دوستی مال و جاه و حسد و کبر و ریا و امثال این مهلکات که اصل معاصی است و از وسواس و حدیث نفس و اندیشه های ناکردنی خالی نبود.
اگر از این نیز خالی شد از غفلت از ذکر حق تعالی در بعضی احوال خالی نبود و اصل نقصان فراموش کردن حق تعالی است اگر در یک لحظه بود و ازین توبه کردن واجب است (غزالی، 1361، ص 322).
از طرفی رسیدن به درجات عالی و کمالات روحانی و نفسانی که خاص انبیاء و اصفیاء الهی است میسر نیست مگر با توبه.
«مقامات مختلف است و متفاوت هر یکی از آن درجات نقصانی است به اضافت با آنکه فوق وی است و قناعت کردن به درجه نقصان با آنکه تمامتر از آن ممکن است غبن و خسران است و توبه از آن واجب است» (همان، ص322).
«حسنات الابرار سئیات المقربین» کمال پارسیان اندر حق بزرگان نقصان بود که از آن استغفار کنند» (همان، 1370، ص 651)
« و آنکه رسول گفت (ص) من در روزی هفتاد بار توبه می کنم و استغفار کنم این بود باشد که کار وی بر دوام در ترفی و زیادت بود و به هر قدمگاهی رسیدی کمالی دیدی که آن قدم پیشین در وی مختصر بودی از آن قدم گذشته استغفار کردی » (همان، 1361 ص322).
«هیچ گاه انسان در اعضای ظاهر و یا در قلب از گناه محفوظ نیست و از یکی از اخلاق ناپسندیده که باید خود را از آن پاک سازد خالی نمی باشد پس موجبات دوری در تمام افراد وجود دارد و اشتغال به نابود کردن آنها توبه است (غزالی، 1370، ص 185).

3ـ 2ـ 1ـ 3 میبدی
پس مومن اگر چه مطیع باشد و مخلص وی را از توبت چاره نیست «از این گفت رب العالمین توبوا الی الله جمیعاً ایها المومنون» (بقره، 222)». (میبدی، 1371، ج1، ص600).
3ـ 2ـ 1ـ 4 طبرسی
«توبه از هر گناه و نافرمانی خدا واجب است ولی از ترک مستحبات به نظر ما صحیح و معقول می باشد و معنایش این است که آن مستحب را پس از آن انجام خواهد داد و توبه پیامبران که در قرآن کریم آمده است همه به این معنا بر می گردد» (طبرسی، 1351، ج1، ص141).

3ـ 2ـ 1ـ 5 مستملی بخاری
«بدانکه حق تعالی همه خلق را به توبه فرموده است و گفته «توبوا الی الله جمیعاً ایها المومنون» پیامبران و مقربین نیز توبه دارند (مستملی بخاری، 1373، ص1215).
توبه برای همه واجب است برای گناهکار واجب است و اگر توبه نکند هلاک او در آن است و برای غیر گناهکار نیز واجب است برای نیل به درجات و کمالات برتر، بنده دائماً در معرض گناه است یا گناه جارحه یا گناه جانحه که موجب هلاکت و خسران ابدیست زیرا گناه سمی مهلک است و عقل حکم می کند خود را از آن مهلکه نجات دهد.

3ـ 2ـ 1ـ 6 احمد جام بنده به هیچ حال از توبه مستغنی نیست. «در هر شبانه روزی بیست و چهار هزار نفس از آدمی برآید چون این نفسها در رغبت دنیا و دوستی وی برزند همه معصیت باشد… می نگر تا توبه و استغفار می باید کرد یا نه» (ژنده، پیل، 1347، ص 100).
نتیجه این که توبه از واجب ترین عبادات است و هیچ عبادتی برتر از توبه نیست انسان براي رسيدن به كمال مطلق آفريده شده است و كمال مطلق منزه از هر بدي است و در انسان اوصاف ناپسنديدۀ متفاوتي است ؛ بنابراين توبه سالك الي الله از مهم ترين واجبات الهي است زيرا تا پاك نشود ، به خداي پاك نمي رسد « لابد من مداومه التوبه علی کل حا ل » (مجلسی، بی تا، ج6، ص 31) ؛ انسان همواره نیاز مند توبه است.
درجا ی دیگرآمده است: « بداند که هر لذتی که امروز از معاصی برسد فردا حسرتی و نقمتی خواهد بود در قیامت ؛ پس رجوع کند از جمله معاصی؛ و باز گردد، و با راه طاعت آید» (عبادی، 1368، ص 50).
لذت حرام سبب حسرت در روز قیامت است؛بنا بر این ، باید از گناهان توبه کرد.

3ـ 3 موضوع توبه
3ـ 3ـ 1 منشأ گناهان
یکی از مباحث مهمِ توبه موضوع آن است. چون انسان ها اوصاف، و احساسات متفاوتی دارند مبادی انگیزه های آنها متفاوت است ؛برتری جویی، منشأِ الهی دارد ؛ حسادت ،شیطانی است ، شهوات جنسی و شکم پرستی، حیوانی و غضب، مربوط به خوی درّندگی است.
«باید دانست که گناهان به هفت دسته تقسیم می شود که بعضی از آن ها از بعضی دیگر بزرگ تر است؛ تکبر، تفاخر، دوستی مدح و ثنا که مرتبط با صفات خدائی است ، این ها هلاک کننده و مربوط به عموم مردم است .
گناهانی که شیطانی است مانند: حسد، ستم گری، نیرنگ و فساد ؛ این ها نیز نابود کننده و شامل د