دانلود پایان نامه

ی جنبه های مشترک و متفاوت گوناگونی است که در این پژوهش به مقایسه و تطبیق آن تنها در ایران و یونان و مصر پرداخته خواهد شد
هدف تحقیق :
ازآن جایی که نماد مار نماد مهمی است و در عقاید و زندگی بشر نقش مهمی یافته است ، با تکیه بر رمزآلود بودن این جانور ، هدف انجام گرفتن این پژوهش ، بررسی اهمیت مار در اساطیر سه تمدن با سه جغرافیای متفاوت است و تاثیری که این نماد بر جنبه های مختلف زندگی مردم در اسطوره های این سه تمدن گذاشته است . همچنین بررسی جنبه های مختلف این جانور و شرایطی که بر اهمیت این جانور می افزاید . تاثیر ویژگی های فیزیکی مار و شرایط جغرافیایی در شکل گیری اعتقادات مردمان این تمدن ها از جنبه های مختلف در این پژوهش مورد جستجو می باشد . در نهایت درک تفاوت و تشابه این نماد در اسطوره این سه تمدن باعث می شود جنبه های ناپیدای این جانور آشکار شوند.
اهمیت تحقیق:
اسطوره ها در شناخت تفکرات مردمان نقش بسیار مهمی دارند و این شناخت نحوه ی رویارویی افراد با زندگی را بیان می کند . اسطوره ها باعث شکل گیری نوعی جهان بینی در مساله فرهنگ ، دین و آداب ورسوم می شود ، بنابراین پرداختن به اسطوره و پی بردن به راز نماد ها ، دارای اهمیت و قابل بررسی می باشد . از آغاز زندگی بشر نماد ها نقش حائز اهمیتی یافتند و انسان با استفاده از آنها هدف و مقصود خود را بیان نموده است . نماد مار نمادی رمز گونه است که باعث شکل گیری اعتقادات مختلفی شده است . یافتن شباهت ها و تفاوتهای اساطیر مار و نماد آن در این سه تمدن و نقش ان در شکل گیر ی تفکر مردمانشان در خور توجه است . مقایسه تطبیقی امکان شناخت عواملی را که در جغرافیای گوناگون سبب شکل گیری اندیشه های مشابه و گاه متضاد و متفاوت شده اند را نیز فراهم می کند . بررسی همه جانبه این مطلب از آن جهت که پیش از این به آن پرداخته نشده است از ضرورت های پرداختن به این موضوع است . اسطوره شناسی ما را در شناخت هر چه بیشتر تمدن ها و عوامل فرهنگی موثر در زندگی مردمان باستان کمک می کند چرا که استخراج تاریخ اجتماعی تنها از متون تاریخی مقدور نیست و خلا این بعد از زندگی انسان را زبان شناسی و اسطوره شناسی در تاریخ بشر پر می نمایند و امروزه ما جای خالی مطالعات تاریخ اجتماعی ، فرهنگی و اسطوره ای را در میان داده های خود بسیار احساس می نماییم.
پیشینه تحقیق:
اوشیدری (1371) دانشنامه توضیحی آیین زرتشت را تدوین نموده است که به واژه های زرتشتی پرداخته است و عقاید و آداب و رسوم و اسامی پادشاهان اسطوره ای و تاریخی در آن گفته شده است. در قسمت مار به توضیح این واژه در آیین زرتشتی توجه شده است و نگاهی که اوستا و سایر متون زرتشتی به این جانور داشته اند را بررسی نموده است . دوبوکور (1374) در مورد نماد مار به شکل اخص توضیح می دهد . مباحث مربوط به چرایی اهمیت مار در جهان است و این که نماد مار در چه زمینه ها و مواردی به کار می رفته است. اهمیت کار از آن جایی است که نماد مار به شکل موضوعی و در ارتباط با مسائل مختلف و گاه فرهنگ های مختلف بررسی شده است . هارت (1374) به بررسی اسطوره های مصری پرداخته است ، از آغاز آفرینش تا به تاریخ پیوستن و افسانه و تخیل ها. در فصلی که مربوط به دنیای مردگان است به نماد مار و اهمیت آن در نگاه مصریان توجه شده است . روزنبرگ (1378) پژوهشی مفصل و بسیار ارزشمندی تألیف کرده است که در آن اساطیر جهان بررسی شده اند و داستان ها و حماسه های آنان گفته شده است. با توجه به جغرافیای هر منطقه فصلی پرداخته شده است که تعریف اسطوره های مختلف جهان را در بر دارد که بسیار مفصل و کامل است.فصل های یونان و مصر مورد توجه این پژوهش هستند . رستگار فسایی (1379) تحقیقاتی را انجام داده است که مربوط به اژدها در اساطیر ایران است و به طور مفصل به تعریف و توضیح اژدها پرداخته شده است و در بخش هایی از کتاب اژدها و مار یگانه شده اند که بخش های مورد بررسی این تحقیق هستند. بهزادی (1380) ابتدا در این پژوهش در ارتباط با اهمیت نماد بحث کرده است و سپس به نماد مار به عنوان نمادی مهم توجه نموده است و به شیوه ای کلی مورد بررسی قرار گرفته است و به تفکیک فرهنگی بررسی نشده است. در این اثر جنبه های ادبی بیشتر مورد توجه است. ویو (1381) با تفصیل بسیار به اسطوره های مصر پرداخته است و نام تمامی خدایان مصری و نحوه ی پیدایش و خویشکاری آن ها را بیان نموده است. در فصول بسیاری در مورد مار و نقش آن صحبت شده است و خدایانی که به شکل مار بوده اند ، همچنین بخشی مربوط به جانوران مقدس در مصر است که از مار نیز سخن گفته شده است . هینتس (1382) به تاریخ عیلام پرداخته است و در بخشی که در رابطه با دین عیلامیان است از نماد مار صحبت به میان آمده است و به نقش آن و اهمیت مار اشاره شده است . آتش سود (1383) در بخش هایی از نوشته خود به معانی کلی مار و ارتباط مار با زن و مرد و بهشت پرداخته است و پیرامون نماد مار توضیحاتی کلی ارائه کرده است. کمبل (1383) پژوهشی بسیار ارزشمند ، که مربوط به اساطیر مشرق زمین و عقاید و باور های آنان است . در این تحقیق در رابطه با ادیان و آیین ها و مراسم مختلف مردمان مشرق زمین بحث شده است که در بخش هایی از این کتاب در داستان ها از نماد مار و ویژگی های آن صحبت به مبان آمده است . تاواراتی (1383) به تفصیل به مار پرداخته است و تعاریف زیادی از مار ارائه نموده است و ارتباط این جانور با ادبیات را نیز بررسی کرده است . الیاده (1385) در جای جای اثر خود به نماد ها توجه نشان داده است با این تفاوت که تأثیر نماد ها در دین و عقاید مردم و داستان های دینی که در آن ها نماد مار نقش داشته است ، بررسی نموده است. تاواراتانی (1385) به طور یکپارچه به نماد مار توجه نموده است و اهمیت و جایگاه مار در فرهنگ ایران و ژاپن، به ویژه در ادبیات و شعر این نماد را بررسی کرده است . مار و درخت کاج نیز مورد پژوهش قرار گرفته است و مقایسه شده است . بیرلین (1386) فصلی جداگانه در ارتباط با مار را به اثر خود اختصاص داده است که به توضیح این نماد و اهمیت آن پرداخته است و نیز ارتباط مار با طبیعت و تأثیر آن در فرهنگ های مختلف مورد بررسی و پژوهش او قرار گرفته است . ویژگی مهم این اثر ارزشمند بررسی تمام ادیان و پرداختن به عقاید مردمان است . ژیران (1387) بررسی هایی در رابطه با اسطوره های یونان انجام داده است و در هر فصل با توجه به موقعیت زمانی شکل گیری اسطوره ، خدایان یونانی بررسی شده اند. هر خدا با توجه به خویشکاری خود در فصلی جدا مورد بحث است. در این میان خدایانی که با شکل مار و یا در ارتباط با مار بوده اند نیز مورد توجه هستند . کاوندیش (1387) دائرة المعارف مصوری تألیف نموده است که به اسطوره ها و ادیان مشهور جهان پرداخته است در این دائرة المعارف به تفکیک مکانی اسطوره ها بررسی شده اند و در این اسطوره ها نام خدایان و نماد ها و عقاید مردم نیز بررسی شده است . قسمت هایی مربوط به اسطوره ایران و مصر و یونان بخش های مورد توجه این پژوهش هستند. مزداپور (1387) در پژوهش خود نخست توضیحی کلی در مورد نماد مار داده ارائه کرده است ، سپس مار در دوران تاریخی در ایران و نقش مهم مار در آن زمان و سپس نقش مار در آیین زرتشتی و نحوه ی عملکرد مردم نسبت به مار بررسی شده است و نیز ادیان و آیین های مختلفی که مار در آن ها اهمیت داشته است توضیح داده شده است . رستگار فسایی (1388) در رابطه با اساطیر مختلف و مسئله پیکر گردانی بحث نموده است . در بخش هایی به نماد های مهم اشاره شده است و در رابطه با نماد مار و جنبه مثبت و منفی آن و تأثیر آن در فرهنگ یونان و روم و فرهنگ هندو مصر، همچنین در مورد ماران مهم و خدایان مرتبط با مار سخن گفته شده است . قلی زاده (1388) در پژوهش خود فرهنگ اساطیر ایران بر پایه متون پهلوی را مورد بررسی قرار داده است که به توضیح واژه ها به ترتیب حروف الفبا پرداخته است و این واژه ها در متون پهلوی بررسی شده اند و با توجه به این متون استخراج گشته اند.در بخشی که مربوط به مار است اطلاعاتی در مورد این جانور در متون پهلوی ارائه شده است . ذنوبی (1391) به فرهنگ ریشه شناختی جانوران اساطیری اوستا پرداخته است و بازجست آن در متون فارسی میانه کتابی و شاهنامه را نیز مورد بررسی قرار داده است . در میان این جانوران مار نیز حضور دارد که در بخشی جدا به آن توجه شده است . واتکینز) 1995) درباره افسانه های مربوط به مار و اژدها و خدایانی که در فرهنگ های مختلف با مار در ارتباط هستند سخن گفته است ، به ویژه خدایان یونانی و افسانه های پیرامون آن ها ، همچنین افسانه های مصری و داستان هایی که مار در آن ها حضور دارد نیز به طور مفصل مورد بررسی قرار گرفته اند. لینتچ (2004) اسطوره های آفریقا را در اثر خود معرفی نموده است که شامل اساطیر مصر نیز می شود و قسمت هایی مربوط به مار و اهمیت آن است. کولمن (2007) اثری به صورت فرهنگ نامه اساطیری دارد که اسامی تمامی خدایان و شکل و خویشکاری آنان را بیان نموده است. دالی (2009) اثری دارد در رابطه با اساطیر یونان و روم که به بررسی تمامی اسامی خدایان پرداخته است. قسمت هایی که مربوط به خدایان به شکل مار است مورد توجه این پژوهش قرار گرفته است. رملر (2000) پژوهشی ارائه نموده است که در مورد اساطیر مصر است و به صورت واژه نامه ، تمامی خدایان مصر و اسطوره های آنان گفته شده است که بخش هایی که نام خدایان جهان مردگان است و با مار ارتباط دارند مورد بررسی قرار گرفته است.
در تمامی کتاب ها و مقالات اشاره شده مار به تنهایی و در بسیاری موارد مختصر و کوتاه مورد بررسی قرار گرفته است. در پژوهشی که انجام گرفته است نماد مار به طور مفصل بررسی می شود و سپس به ویژگی های خاص او پرداخته خواهد شد و تأثیر شرایط گوناگون بر نحوه ی تفکر مردم پیرامون این جانور و راه یافتن آن در اسطوره ها و ادیان گوناگون مورد بحث قرار خواهد گرفت و مساله مهم که در کتاب های دیگر به آن توجه نشده است تطبیق و یافتن جنبه های مشترک و متفاوت مار در سه تمدن باستانی ایران ، یونان و مصر است ، چرا که پیش از این به اهمیت و مقایسه نماد مار در فرهنگ های متفاوت توجه نشده بود.
روش تحقیق:
این پژوهش به شیوه ی کتابخانه ای انجام گرفته است. نماد و اسطوره مار هر کدام در قالب شاخص های تعریف شده ای بررسی شده است و سپس در بخش نتیجه گیری به بررسی شباهت ها و تفاوت ها پرداخته شده است . در این پژوهش که به شکل تطبیقی صورت گرفته است ، موضوعات مهم و مشترک در مورد مار جداگانه بررسی شده و نکات مهم و مشترک و یا تفاوت ها در هر سه اسطوره مورد مطالعه قرار گرفته است و سرانجام با یکدیگر مقایسه شده اند و در نتیجه نماد مار بر اساس تاثیری که بر فرهنگ و عقاید مردم داشته است و یا بر عکس تأثیری که عقاید مردم در اهمیت نماد مار گذاشته اند به شکل قیاسی بررسی شده و منجر به شناخت تشابهات و تفاوت اسطوره ها شده است. روش انجام گرفتن این پژوهش به این گونه است که ابتدا متون کهن اسطوره ای هر تمدن بررسی می شود و سپس متون دینی و سپس به داستان های مشهور هر تمدن نیز توجه می شود تا بدین شکل طرز تفکر و اندیشه هر تمدن پیرامون نماد مار و اهمیت آن شناخته شود سپس بنا بر اطلاعات گردآوری شده از هر سه اسطوره ، نظراتی تطبیق یافته با هر یک از این سه تمدن ارائه شده است و در نتیجه به تأثیراتی که هر یک بر روی یکدیگر نهاده اند اشاره شده است.
سوالا ت تحقیق:
چرا و از چه هنگامی نماد مار در اندیشه ها و اسطوره اقوام راه یافت و دارای اهمیت شد و چه تأثیری بر نوع تفکر مردم در این سه اسطوره مذکور گذاشت؟
آیا وجه مشترکی ، جهت تطبیق نمودن نماد مار در میان این سه اسطوره می توان یافت؟
تا چه اندازه جنبه های مثبت و منفی نماد مار در هر سه اسطوره ذکر شده ، دارای شباهت و تفاوت می باشند و در کدامیک از این سه فرهنگ جنبه نیک بیشتر و در کدامیک جنبه پلیدی مار بیشتر مورد توجه است؟
فصل دوم
نماد شناسی مار در اساطیر ایران ، یونان و مصر
نماد مار در پیکر اهریمن و اژدها:
نمادها در اسطوره های گوناگون معانی متفاوتی از آن فرهنگ را الغا می کنند، هر یک از این نمادها می تواند بیانگر نیکی ، بدی ، خرد ، سلامتی و غیره باشد. نماد جانوران برای مردم در اسطوره های مختلف معانی خاصی دارد چرا که مردم از این نماد برای بیان احساسات خود استفاده می کردنند و آن جنبه از مفاهیم را بر طبق خصوصیات آن جانور نشان می دادند. مار در میان جانوران بسیار مرموز است و اغلب در بسیاری از اسطوره ها نقش دارد. بر اساس نقش آفرینی این خزنده این بخش از پژوهش به جنبه اهریمنی و بد سرشتی مار اشاره دارد که این ویژگی بسیار بارز این جانور است و در اساطیر مختلف حضور پررنگی دارد.
در اسطوره های ایران جنبه اهریمنی مار به شدت نشان داده شده است و شاید بتوان بیان کرد این ویژگی مسلط بر تمام ویژگی های دیگر این خزنده است. در جای جای متون کهن پارسی به خطرناک بودن مار اشاره شده است و حتی مار را جنبه دیگری از شیطان و یا اهریمن پنداشته اند.
مار و اهریمن در ایران:
قبل از این که به بررسی نماد مار در ایران بپردازیم، از لحاظ ریشه شناسی باید این واژه را بررسی کنیم:
در اوستا بارتولومه این واژه را جدا بررسی نموده است و آن را مرکب از ažay- dahāka – می داند (بارتولومه ، 1904: 266 و704) (رایشلت،1968: 251). این که واژه dahāka- مشتق از چه کلمه ای است مشخص نیست احتمال داده شده که این کلمه ، مشتق از کلمه ایران باستانی dᶇham- است که به معنی (( نیرومند بودن به سبب قدرت جادویی ، ساحر ، جادوگر)) است.