شهر قدیم همراه با اراضی مسطح و مستعد سکونت در محدودۀ غربی شهر قدیم، بافت میانی شهر را شکل داد. این محدوده حول محور کریم خان زند از مقابل بازار وکیل که با احداث خیابان زند دو پاره شده بود آغاز و به میدان ستاد ختم می شد(تصویر۳ـ۴). این بافت همراه با معابر دارای عرض مناسب، جاذبۀ سکونت در آن را ایجاد کرد. از جمله ارکان جاذب جمعیت شکل گرفته در این دوره عبارتند از: بانک، دادگستری، دارایی، دبیرستان، هنرستان، شهرداری، مسافرخانه، رستوران، مسافربری، سینما، رستوران و مسافرخانه. این جاذبه پایه های استقرار کاربری های مسکونی را فراهم آورد. واحدهای مسکونی شکل گرفته در این مناطق متعلق به شهروندان تراز اول بود. وجود رودخانه خشک در شمال، اراضی پست و گود در شرق و کاربری های مزاحم و نه چندان دلچسب در جنوب(گورستان و دباغی و …) موانع گسترش شهر در این جهات شدند(همان: ۵۸ و ۵۹).
تصویر۳ـ۴. تصویر هوایی محدودۀ بین فلکه شهرداری تا فلکه ستاد، شکل گرفته در ۱۳۳۵ـ ۱۳۰۴، بافت میانی شیراز.
صانع، ۱۳۸۰: ۱۳۸ـ ۱۳۹.
۳ـ۱ـ۳. بستر فرهنگی شیراز در دوران پهلوی دوم
در این دوران تغییرات زیادی در ساختار کالبدی رخ داد و چارچوب استخوانبندی اصلی در این مقطع شکل گرفت. در طول دوران پهلوی دوم و تسریع روند مدرنیزاسیون و شهرنشینی در کشور، شهر توسعۀ خود را به سمت غرب ادامه داد و محدودۀ خاصی را از نقطه نظر کالبدی به وجود آورد. این بخش به بافت میانی شهر شیراز مشهور است.
با روی کارآمدن پهلوی دوم، روند تغییر و تحولات اقتصادی و اجتماعی کشور ـ که از شروع حاکمیت پهلوی اول آغاز شده بود ـ سرعت بیشتری یافت و شهرهای کشور به عنوان پایگاه های گسترش مدرنیزاسیون تحولات زیادی یافتند و در کنار کارکردهای پیشین دارای کارکردهای جدیدی به ویژه در جهت تمرکز فعالیت های اداری و توسعۀ صنعتی شدند. شیراز نیز به عنوان یکی از شهرهای بزرگ آن زمان دگرگونی های زیادی پذیرفت(مشاور نقش محیط، ۱۳۸۸: ۳). البته تا سال ۱۳۲۶خورشیدی انجام تغییرات بسیار محدود بوده که شاید بتوان این امر را به از هم پاشیدگی ساختار قدرت پیشین ـ شورش عشایر فارس از نشانه های آن است ـ و رکود شدید اقتصادی پس از جنگ، کاهش تجارت خارجی و نقدینه کاری دوران جنگ و پس از آن نسبت داد(مشاور شهر و خانه، ۱۳۸۹: ۱۵). تغییرات آشکارتری در کالبد شهر و توسعۀ شهری در سال های ۱۳۲۶ تا ۱۳۳۲ خورشیدی دیده می شود. در این مقطع تأسیسات جدیدی چون آب لوله کشی و بیمارستان نمازی، تأسیس دانشکده پزشکی و ادبیات و ساخت چند خیابان تأثیر زیادی بر بافت های شهری و رشد و توسعۀ آن به سمت غرب گذاشت. اکنون شیراز نمادهای جدیدی از مدرنیت را به رخ می کشید: بیمارستان شیک و بزرگ نمازی، آب لوله کشی(شیراز جزء اولین شهرهای دارای آب لوله کشی در ایران است)، ایجاد خیابان های عریض و شطرنجی، کاخ های اداری، مؤسسات جدید مسافربری، کارخانه برق، بناهای تجاری دوطبقه بامصالح آجر، سیمان و سنگ(مشاور شهر و خانه، ۱۳۸۹: ۱۵و۱۶).
در دهۀ دوم این دوره پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی و تثبیت حکومت پهلوی دوم، با اتکا به درآمدهای روزافزون نفت، صنایع و تجارت رونق نسبی یافتند و شهرنشینی رو به توسعه گذاشت که در این میان شیراز به عنوان مرکزیت منطقۀ فارس تحولات زیادی را پذیرفت. از آن سال به بعد شیراز با توجه به پیشنهادهای برنامۀ عمرانی دوم(۴۱ـ۱۳۳۴خورشیدی) تبدیل به مهمترین قطب صنعتی ـ اداری در منطقۀ فارس و جنوب کشور شد. در این دوره سازمان ها و ادارات دولتی گسترش زیادی یافتند و ده ها کارخانۀ جدید در اطراف شهر ایجاد و راه اندازی شد. این امور باعث مهاجرت های گستردۀ نیروی انسانی جویای کار از اقصی نقاط استان و حتی استان های همجوار به ویژه استان های بوشهر و کهگیلویه و بویراحمد به شیراز و افزایش شدید جمعیتی آن گردید(مشاور نقش محیط، ۱۳۸۸: ۴).
۳ـ۱ـ۳ـ۱. دومین دورۀ توسعۀ شهری شیراز
این دوره ده سال به طول انجامید(۱۳۴۵ـ۱۳۳۵خورشیدی). مساحت شهر به ۸/۱ برابر مساحت سال ۱۳۲۵ خورشیدی و به ۶/۳ برابر مساحت هستۀ اولیۀ شهر(بافت تاریخی) رسید. جمعیت نسبت به سال ۱۳۳۵ معادل ۵۸/۱ برابر رشد داشت.
اهم دلایل توسعۀ شهر در این دوره عبارت بودند از: تأسیس و توسعۀ دانشگاه، توسعۀ مراکز نظامی و اداری(لشکری و کشوری)، بهسازی راه های دسترسی به شهر و جذب مهاجر، مهار برخی از بیماری های مهلک و کاهش میزان مرگ و میر(افزایش جمعیت) و فروپاشی نظام کشاورزی سنتی و انتقال سرمایۀ ملاکان از روستاها به شهر(نیک کار، ۱۳۸۴: ۶۰).
در این سال ها اتفاقات مهمی باعث گسترش شهر در جهات مختلف گردید. ایجاد تأسیسات آبرسانی موقوفۀ نمازی، امتداد خیابان نادر از چهارراه پمپ بنزین(پارامونت امروزی) تا فلکه فرودگاه، انتقال فرودگاه از محل قدیمی به محل جدید و احداث بولوار فرودگاه، شروع احداث مجموعۀ دانشگاهی شیراز، امتداد خیابان هنگ موتوری به سمت پادگان هوابرد و زرهی و احداث و بهره برداری از کارخانۀ سیمان از جملۀ آنهاست. حدود بافت متصل شهری شکل گرفته در این دوره را می توان از شمال به حاشیۀ رودخانۀ خشک، از جنوب حوالی باغات جنوبی خیابان مشیرنو، باغ سوار و جاده بوشهر، از غرب به مستحدثات بیمارستان نمازی و آنچه امروزه ملاصدرا نامیده می شود و از شرق به خیابان نادر و ادامۀ آن در شمال تا رودخانۀ خشک(بولوار آزادی کنونی) تعریف کرد(مشاور نقش محیط، ۱۳۸۸: ۴و۵).
در این دوره نیز در ضلع شرقی شهر هیچ توسعه ای رخ نداد. اولین مرحلۀ حاشیه نشینی شهر در حدی بسیار محدود در بخش جنوبی اتفاق افتاد. در سمت شمال، محور قدیمی دروازه اصفهان ـ دروازه قرآن مورد توجه قرار گرفت(تصویر۳ـ۵) و کاربری هایی مانند هنرستان صنعتی، اداره های دخانیات، غله و سیلو در کناره های این محور پا گرفت. احداث پل باغ صفا منجر به ایجاد خیابان منشعب از میدان ستاد به سوی شمال شهر شد و توسعه به سمت شمال در این دوره در سطحی محدود آغاز شد(نیک کار، ۱۳۸۴: ۶۰)(تصویر۳ـ۶).
تصویر۳ـ۵. دروازه اصفهان به طرف دروازه قرآن، ۱۳۰۵ خورشیدی.
صانع،۱۳۹۰: ۲۷.
تصویر۳ـ۶. مکان فعلی فلکه گاز، اواسط ۱۳۴۰ خورشیدی.
صانع،۱۳۹۰: ۶۴.
عمده ترین محور توسعه، سمت غرب بود؛ احداث بیمارستان نمازی در فاصلۀ تقریبی ۳/۱ کیلومتری از میدان ستاد که در زمان آغاز به کار از مجهزترین و پرظرفیت ترین بیمارستان های خاورمیانه بود منجر به امتداد بلوار کریمخان زند به سمت غرب شد(همان: ۶۰)(تصویر۳ـ۷).
تصویر۳ـ۷. بیمارستان نمازی، ۱۳۳۲خورشیدی.
نگارنده، ۱۳۹۳.
در طرفین محور تازه امتداد یافتۀ کریم خان زند کاربری های متعددی مانند بیمارستان سعدی، بیمارستان پوستچی، دانشکده علوم پزشکی شیراز، دانشکده مهندسی، سازمان هلال احمر(شیر و خورشید سابق) و اداره مرکزی کارخانه شیر پاستوریزه مستقر شدند(نقشه۳ـ۵). جداره های خیابان دکتر فاطمی(مشیر فاطمی سابق) منشعب از میدان ستاد به طرف جنوب که بخشی از جدارۀ غربی آن در این دوره شکل گرفته بود، محل پذیرش واحدهای تجاری عرضه کنندۀ کالاهای نوِ آن روزگار شد. در امتداد محور لطفعلی خان زند به سمت غرب، خیابان قصرالدشت قرار داشت که راهی تاریخی بود. به تدریج طرفین محور لطفعلی خان زند از گودعربان تا چهارراه سینما پارامونت(۱۵خرداد فعلی) از واحدهای تجاری و سایر عملکردهای شهری اشباع شد؛ از این رو گسترش واحدهای تجاری و خدماتی به سوی غرب امتداد یافت و طرفین خیابان قصرالدشت را تا چهارراه سینماسعدی اشغال نمود. سینماهای قیام(کاپری سابق)، پارامونت واقع در تقاطع مشیرفاطمی و قصرالدشت(تعطیل شده) و سینما سعدی در تقاطع قصرالدشت با خیابان ۳۰ متری، سه کانون جذب گذران اوقات فراغت بودند. علاوه بر این کاربری ها، احداث بیمارستان ها و واحدهای درمانی و تشخیص پزشکی متعددی در بافت میانی و محدودۀ تازه شکل گرفته با عوامل دیگری منجر به جلب توجه شهروندان و گسترش بافت مسکونی در این مناطق شد(همان: ۶۱).
نقشه۳ـ۵. کاربری های جدید شکل گرفته در دومین مرحلۀ توسعۀ شیراز.
نیک کار، ۱۳۸۴: ۶۱.
۳ـ۱ـ۳ـ۲. سومین دورۀ توسعۀ شهری شیراز
این دوره ۱۰ سال طول کشید(۱۳۵۵ـ۱۳۴۵خورشیدی). مساحت شهر نسبت به سال ۴۵، ۲/۲ برابر و جمعیت آن ۵۷/۱ برابر و نسبت به سال ۳۵ مساحت شهر به ۴ برابر و جمعیت آن به ۴۹/۲ برابر رسید. مساحت شهر نسبت به مساحت اولیه(بافت تاریخی) در این دوره بالغ بر ۸ برابر شد(نیک کار، ۱۳۸۴: ۶۲).
در این دوره نظام اقتصادی و پویش شهرنشینی کشور تحت تأثیر برنامۀ اصلاحات ارضی، افزایش درآمد ناشی از صادرات نفت و انجام برنامۀ عمرانی سوم(۴۶ـ۱۳۴۱)، چهارم(۵۲ـ۱۳۴۶) و پنجم(۵۶ـ۱۳۵۲) دگرگون شد که در این میان شیراز نیز به عنوان مرکز منطقۀ فارس و یکی از شهرهای بزرگ کشور تأثیرات زیادی پذیرفت(مشاور نقش محیط، ۱۳۸۸: ۱۰). به علت تصمیم گیری های کلان سیاسی و تعریف جایگاه و نقش ویژۀ شیراز در برنامه های عمرانی سوم تا پنجم این شهر از اهمیتی خاص در کشور برخوردار شد که مهمترین این تصمیمات عبارت بودند از: تعریف شیراز به عنوان قطب علمی و دانشگاهی، تصمیم به برگزاری جشن های دوهزارو پانصدساله در شیراز و انجام اقدامات عمرانی گسترده در شهر جهت آماده ساختن آن برای برگزاری جشن های مذکور، فعالیت جدی سازمان ایرانگردی جهت شناسایی شیراز به عنوان شهر گردشگری و انجام اقدامات عمرانی مربوط در شهر(اردشیری و معماریان، ۱۳۸۹: ۱۶۴).
دلایل عمدۀ توسعۀ این دوره عبارتند از: گسترش مراکز علمی ـ اداری و نظامی، تولید اتومبیل در داخل کشور و در نتیجه افزایش تعداد آن در سطح شهر، تزریق درآمدهای ناشی از افزایش بهای نفت به شهرها و تزاید مهاجرت به شهر به خصوص روستاییانی که نتوانسته بودند خود را با نظام جدید کشاورزی برگرفته از اصلاحات ارضی تطبیق دهند. مهاجرت این روستاییان حاشیه نشینی پیرامون شهر را شدت بخشید. این حاشیه نشین ها عمدتاً مناطق شرقی و جنوبی شهر را برای سکونت انتخاب کردند؛ دلایل این انتخاب ارزان بودن قیمت زمین در این مناطق و استقرار بر راه های مبدأ مهاجرت آنها بود.
توسعه در سمت شرق و جنوب هنوز محدود و نسبت به جهات توسعۀ غربی و شمالی ناچیز بود. احداث پل های متعدد بر روی رودخانۀ خشک مانند: پل نمازی، هجرت، حر و پیرنیا راه توسعه به سمت شمال را گشود(تصویر۳ـ۸ و ۳ـ۹). سمت توسعۀ غربی کماکان در این دوره ادامه یافت اما با آهنگی کندتر از دوره های پیشین. احداث محور میدان ستاد ـ میدان گاز در این دوره و استقرار برخی کاربری های عمومی در پیرامون آن مانند پارک شهر، بیمارستان، رستوران و واحدهای تجاری، همراه با استقرار کاربری های تجاری و اداری در امتداد خیابان مشیرفاطمی(خیابان نادر)، از دلایل کاهش آهنگ توسعۀ غرب نسبت به دوره های قبل از خود

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید