امنیت بودند در آنها خبری نبود؛ بدین ترتیب درِ خانه ها مستقیماً به داخل حیاط یا فضای اصلی خانه گشوده می شد و نحوۀ ورود کاملاً مستقیم بود(رمضان جماعت، نیستانی، ۱۳۸۹: ۷۰).
در دو سوی ورودی بعضی از خانه ها عناصر و شکل های تزیینی مختلفی از جمله ستون ها یا نیم ستون های تزیینی، طاقنماهای نیم دایره ای شکل، حجم های بیرون آمده و یا پنجره هایی هلالی و سنتوری تخت، گاه به صورت تک عنصری و گاهی به صورت ترکیبی به چشم می خورد. ورودی خانه ها فاقد سکو بود(سلطان زاده، ۱۳۷۳: ۳۴). جرزهای دو سوی ورودی غالباً ساده و فاقد تزیینات پرکار و گاه مزین به سفال و آجر مهری بود(سلطان زاه، ۱۳۷۱: ۵۰). در مواردی نیز برای زیباتر کردن فضای ورودی، یا جرزهای آجری را رنگ آمیزی و یا قسمت ازارۀ آن را سنگی و با تزییناتی زیبا درست می کردند(تصویر۴ـ۱۵). در اغلب خانه های این سبک درها فلزی و به شکل هایی متنوع ـ بدون کوبه و حلقه ـ ساخته می شد(سلطان زاده، ۱۳۷۲: ۱۰۲)(تصویر۴ـ۱۶).
تصویر۴ـ۱۵. ازارۀ سنگی جهت زیباتر کردن ورودی، خیابان صاحب دیوان، شیراز، پهلوی دوم.
نگارنده، ۱۳۹۳.
تصویر۴ـ۱۶. در فلزی فاقد کوبه و حلقه، خیابان سی متری سینما سعدی، شیراز، پهلوی دوم.
نگارنده، ۱۳۹۳.
در بالای در، خورشیدی کله در یا روزن های دایره ای و بیضی شکلی تعبیه می گردید که وجود این خورشیدی ها و روزن ها در خانه هایی که در ورودی آنها مستقیماً به داخل حیاط باز می شد، عنصری غیرکاربردی به نظر می رسید(تصویر۴ـ۱۷). برخی از ورودی های سبک اروپایی(مدرن) سردر نداشتند(تصویر۴ـ۱۸). برخی دیگر دارای سردرهای ساده، هلالی، سنتوری، گاه به همراه کتیبه بودند که با انواع تزیینات آجرکاری، به ندرت کاشیکاری و یا تلفیقی از آنها تزیین می شدند(رمضان جماعت، نیستانی، ۱۳۸۹: ۶۸)(تصویر۴ـ۱۹).
تصویر۴ـ۱۷. نمایی از خورشیدی کله در ورودی،محله دولت، تهران، پهلوی دوم.
رمضان جماعت، نیستانی، ۱۳۸۹: ۷۱.
تصویر۴ـ۱۸. ورودی فاقد سردر، خیابان هدایت، شیراز، پهلوی دوم.
نگارنده، ۱۳۹۳.
تصویر۴ـ۱۹. سردر سنتوری و کاشی کاری شده، محله بازار، تهران.
رمضان جماعت، نیستانی، ۱۳۸۹: ۷۱.
اکثر خانه ها دارای پنجره بودند اما این پنجره به تدریج به عنوان عنصری مهم در نمای خارجی، در ترکیب معمارانه با فضای ورودی قرار گرفت و در بخش بالایی سردر بعضی از خانه ها به کار گرفته شد. البته پنجره تنها عنصری نبود که در ترکیب با فضای ورودی به کار رفت بلکه رخبام، دست انداز بالای بام، قرنیز، ازاره و سطح دیوار هم از عناصر و سطوحی بودند که در برخی از ترکیب ها به کار برده شدند و نمایی متفاوت به فضای ورودی بخشیدند که همانا برونگرایی بود(رمضان جماعت، نیستانی، ۱۳۸۹: ۷۱).
فصل پنجم
گونه شناسی نقشه های کاربری مسکونی در معماری شیراز
(۵۷ ـ ۱۳۳۰خورشیدی)
مقدمه
طبقۀ متوسط جدید محصول مدرنیسم است(میلانی، ۱۳۸۳: ۱۲۷). لذا با توجه به سبک زندگی این گروه و رویکرد مثبت آنان به مدرنیسم و دستاوردهای آن، مخاطب اصلی خانه های جدید شکل گرفته در این دوران هستند.
بر این اساس ابتدا با مروری بر اجزای حذف و اضافه شدۀ خانه ایرانی، به نقش طبقه متوسط جدید در شکل گیری کاربری مسکونی تازه در شیراز پهلوی دوم پرداخته می شود؛ آنگاه جهت شناخت بهتر ویژگی های خانه های شکل گرفته در این دوران از روش “گونه شناسی” یعنی مشاهده و تهیۀ عکس، ثبت و ترسیم، مقایسه و ارزیابی انواع فضاهای موجود استفاده گردیده است که به استنتاج سازمان دهی فضایی و نحوۀ قرارگیری فضاها در کنار یکدیگر منتج شده است. بر مبنای نظام فضایی موجود در پلان، سه دسته گونه بندی براساس معیار “همنشینی فضای پُر و خالی”، “محور دسترسی” و “چیدمان فضاهای داخلی” انجام می پذیرد. در بخش نما و تزیینات نیز گونه بندی براساس معیار “میزان پرداخت و تزیین قاب ورودی” صورت می پذیرد.
۵ـ۱. شناختی مجدد : بررسی اجزا حذف و اضافه شده خانه ایرانی
اساس خانه های بومی در معماری ایران، کوچک و کمابیش دارای یک اندام یا اتاق بوده اند. خوابیدن و زندگی و آشپزی و کارهای دستی و … همه در یک جا انجام می شده است. تا اینکه کمکم کاربری های گوناگون در خانه، اندام های ویژه ای برای خود یافتند. در معماری بومی ایران خانه های بزرگ در بیشتر سرزمین ها دربرگیرندۀ دو بخش تابستان نشین(اندرونی و بیرونی) و زمستان نشین(اندرونی و بیرونی) بوده اند. هر یک از این بخش ها کمابیش دارای این اندام ها بوده است: پیشخان یا جلوخان، درگاه، درآیگاه(ورودی)، هشتی، دالان، میانسرا، ایوان، سه دری، پنج و هفت دری، تالار، تهرانی و تنبی و ارسی، آشپزخانه، آبریزگاه(توالت)(رفیعی سرشکی، رفیع زاده، رنجبرکرمانی، ۱۳۸۲: ۱۹۵).
در خانه های دورۀ پهلوی دومِ میانسرا دار(حیاط دار)، خانه آمیزه ای است از چند اندام از خانه های کهن و چند اندام تازه بر پایۀ ورود مدرنیسم و گونۀ زیست و شهرنشینی فشردۀ آن زمان. اندام های خانه های پهلوی دوم در شیراز چنین است: درآیگاه یا ورودی، رختکن، راهرو(کریدور)، سرسرا(هال)، سرویس ها شامل گرمابه و دستشویی(توالت)، اتاق های ناهارخوری(غذاخوری)، کار و مطالعه، نشیمن، سالن،راه پله، ایوانچه(بالکن)، مهتابی(تراس)، میانسرا(حیاط)، پادیاو(نورگیر، حیاط خلوت، پاسیو)، انباری و آتش خانه(شوفاژخانه) و ماندگاه(پارکینگ).
جهت بررسی اجزا اضافه حذف و اضافه شده خانه ایرانی به بررسی تطبیقی آنها پرداخته شده است(جدول۵ـ۱).
جدول۵ـ۱. بررسی تطبیقی اجزا حذف و اضافه شده خانه ایرانی.
نگارنده، ۱۳۹۳.
نام قدیم
نام جدید
محل قرارگیری در خانۀ سنتی
محل قرارگیری در خانۀ مدرن
کاربری قدیم
کاربری جدید
حذف
اضافه
تداوم
اندرونی

برش افقی طبقه اول، اندرونی ، خانه بروجردی ها ، کاشان ، قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۷۵: ۳۶ ، با تغییرات نگارنده.
──
بخشی از خانه که مخصوص زن، فرزندان، خدمتگزاران و سایر اهل خانه است.
──

بیرونی

بیرونی ، خانه بروجردی ها ، کاشان ، قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی ، ۱۳۷۵: ۳۶ ، با تغییرات نگارنده.
──
بخشی از خانه که مخصوص افراد غیر از ساکنین خانه است.
──

هشتی

هشتی ، بخشی از خانه سنتی سجادی ، کاشان؛ قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی ، ۱۳۷۵: ۹۰ ، با تغییرات نگارنده.
──
هشتی فضایی است که بعد از سردر قرار دارد و تنها جایی است که با بیرون خانه ارتباط دارد(پیرنیا، ۱۳۷۲: ۱۶۰).
──

دالان

دالان ورودی، گرمابه گلشن یزد، قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۸۳: ۱۵۰.
──
دالان فضای سرپوشیده و کشیده ای است که معمولاً معبر است. محل قرارگیری آن در خانه، میان هشتی و میانسرا است(مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۸۳: ۱۱).
──

میان سرا
حیاط
حیاط شمالی خانه مسکونی مرتاض، یزد، قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی ،۱۳۸۳: ۱۷۸.
محل قرارگیری حیاط، خانه افشاریان، شیراز، قاجار.
نگارنده، ۱۳۹۳.
حیاط، خانه شماره ۲، شیراز، پهلوی دوم
نگارنده، ۱۳۹۳.
محل قرارگیری حیاط، خانه ۱۶، شیراز، پهلوی دوم.
نگارنده، ۱۳۹۳.
میان سرا یا صحن، بخش سرگشاده میان خانه که فضاهای دیگر بدان باز مى‌شوند(رفیعی سرشکی، رفیع زاده، رنجبرکرمانی، ۱۳۸۲: ۴۲۱و۴۲۲).
بخش روباز و بدون سقف خانه است که به گونه ای محصور و کرانمند شده است(رفیعی سرشکی، رفیع زاده، رنجبرکرمانی، ۱۳۸۲: ۴۲۱و۴۲۲).

حیاط خلوت
حیاط خلوت
حیاط خلوت، خانه علاقبند ، کاشان ، قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی ۱۳۷۵: ۱۴۰ ، با تغییرات نگارنده.
حیاط خلوت، خانه شماره ۳۹، شیراز، پهلوی دوم.
نگارنده، ۱۳۹۳.
“میانسرای کوچک در پشت ساختمان که به اتاق های پیرامون خود روشنایی می رساند”(رفیعی سرشکی، رفیع زاده، رنجبرکرمانی، ۱۳۸۲: ۱۹۰)
“میانسرای کوچک در پشت ساختمان که به اتاق های پیرامون خود روشنایی می رساند”(رفیعی سرشکی، رفیع زاده، رنجبرکرمانی، ۱۳۸۲: ۱۹۰)

تخت گاه

تخت گاه، خانه بروجردی ها، کاشان، قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی ۱۳۷۵: ۳۶ ، با تغییرات نگارنده.
──
راهروی پهن در خانه های قدیمی(پیرنیا، ۱۳۷۲، ۳۷۸)
──

ایوان
ایوانچه
(بالکن)
ایوان خانه صالح ، کاشان ، قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی ، ۱۳۷۵: ۱۰۴.
ایوانچه(بالکن)، خانه شماره ۱۷، شیراز، پهلوی دوم.
نگارنده، ۱۳۹۳.
ایوان فضای نیم بازی است که معمولاً از سه طرف بسته و از یک طرف مشرف به فضای باز است(مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۷۵: ۱۱).
“ایوان با پهنای کوچک را ایوانچه می گویند.”(رفیعی سرشکی، رفیع زاده، رنجبرکرمانی، ۱۳۸۲: ۱۰۰).

مهتابی
بهارخواب
(تراس)
تصویر سه یعدی مهتابی ، نایین ، مسجد بابا عبدالله (۷۰۰ ه.ق / ۱۳ م).
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۸۳: ۲۴۰، با تغییرات نگارنده.
بهارخواب(تراس)، خانه شماره ،۲۳، شیراز، پهلویدوم، نگارنده.
بهارخواب(تراس)، خانه شماره ،۲۳، پهلوی دوم
نگارنده، ۱۳۹۳.
فضای بدون سقفی که بالاتر از سطح حیاط قرار می گیرد(مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۷۵: ۱۱).
“بهارخواب سکوی جلوی ساختمان رو به حیاط است و یا در طبقات ساختمان و بدون سقف. از آن رو به آن مهتابی یا بهارخواب می گویند که هنگام گرم شدن هوا در بهار، شب ها در آن می خوابند و مهتاب در آسمان پیداست”(رفیعی سرشکی، رفیع زاده، رنجبرکرمانی، ۱۳۸۲: ۱۰۰).

صفه

صفه، خانه علاقبند، کاشان، قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی ، ۱۳۷۵: ۱۴۱.
──
سکوی بدون سقفی که سطح آن بالاتر از سطح حیاط است، و معمولا در جلوی فضاهای بسته قرار می گیرد(مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی، ۱۳۷۵: ۱۱).
──

تالار

تالار ، خانه سنتی بروجردی ها ، کاشان ، قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید