………………………………………………………..81
– جدول 4-11 توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب نوع جنس و میزان سلامت اجتماعی …………………………………………………………82
– جدول 4-12 توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب گروههای سنی و میزان سلامت اجتماعی ………………………………………………….83
– جدول 4-13 توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب وضعت تأهل و میزان سلامت اجتماعی …………………………………………………….84
– جدول 4-14 توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب مقطع تحصیلی و میزان سلامت اجتماعی ………………………………………………….85
– جدول 4-15 توزیع جمعیت مورد مشاهده بر حسب دانشکده محل تحصیل و میزان سلامت اجتماعی ……………………………………..86
– جدول 4-16 توزیع جمعیت مورد مشاهده بر حسب میزان سرمایه اجتماعی و سلامت اجتماعی …………………………………………….87
– جدول 4-17 آزمون آماری مربوط به رابطه بین سرمایه اجتماعی و سلامت اجتماعی ……………………………………………………………88
– جدول 4-18 توزیع جمعیت مورد مشاهده بر حسب میزان اعتماد اجتماعی و سلامت اجتماعی ………………………………………………88
– جدول 4-19 آزمون آماری مربوط به رابطه بین اعتماد اجتماعی وسلامت اجتماعی …………………………………………………………….89
– جدول 4-20 توزیع جمعیت مورد مشاهده بر حسب میزان مشارکت اجتماعی و سلامت اجتماعی …………………………………………..89
– جدول 4-21 آزمون آماری مربوط به رابطه بین مشارکت اجتماعی وسلامت اجتماعی …………………………………………………………90
– جدول 4-22 توزیع جمعیت مورد مشاهده بر حسب میزان حمایت اجتماعی و سلامت اجتماعی ……………………………………………91
– جدول 4-23 آزمون آماری مربوط به رابطه بین حمایت اجتماعی وسلامت اجتماعی …………………………………………………………..91
– جدول 4-24 پیش بینی سلامت اجتماعی بر اساس متغیر سرمایه اجتماعی و معنی داری آن ……………………………………………………92
– جدول 4-25 پیش بینی سلامت اجتماعی بر اساس متغیر اعتماد اجتماعی و معنی داری آن ……………………………………………………92
– جدول 4-26 پیش بینی سلامت اجتماعی بر اساس متغیر مشارکت اجتماعی و معنی داری آن ………………………………………………93
– جدول 4-27 پیش بینی سلامت اجتماعی بر اساس متغیر حمایت اجتماعی و معنی داری آن ………………………………………………….9
فهرست نمودارها
– نمودار 4-1 توزیع جمعیت مورد مشاهده برحسب جنس ………………………………………………………………………………………………..73
– نمودار 4-2 توزیع جمعیت مورد مشاهده برحسب گروههای سنی …………………………………………………………………………………….74
– نمودار 4-3 توزیع جمعیت مورد مشاهده برحسب وضعیت تأهل ………………………………………………………………………………………75
– نمودار 4-4 توزیع جمعیت مورد مشاهده برحسب مقطع تحصیلی …………………………………………………………………………………….76
– نمودار 4-5 توزیع جمعیت مورد مشاهده بر حسب دانشکده محل تحصیل …………………………………………………………………………77
– نمودار 4-6 توزیع جمعیت مورد مشاهده بر حسب میزان سلامت اجتماعی …………………………………………………………………………78
– نمودار 4-7 توزیع جمعیت مورد مشاهده بر حسب میزان مشارکت اجتماعی ………………………………………………………………………79
– نمودار 4-8 توزیع جمعیت مورد مشاهده بر حسب میزان اعتماد اجتماعی …………………………………………………………………………..80
– نمودار 4-9 توزیع جمعیت مورد مشاهده بر حسب میزان حمایت اجتماعی …………………………………………………………………………81
– نمودار 4-10 توزیع جمعیت مورد مشاهده بر حسب میزان سرمایه اجتماعی ………………………………………………………………………..82
فصل اول:
کلیات پژوهش
1-1- مقدمه
سلامت را محور توسعة اقتصادی و اجتماعی تلقی می کنند اگر هدف کلیة سیاست های اجتماعی ، رفاه جامعه باشد ، کلید ورود به رفاه جامعه ابتدا به زندگی مناسب وسالم و سپس کیفیت زندگی است که هیچ یک از اینها بدون داشتن سلامت امکان پذیر نیست. توسعه بدون وجود انسان سالم قابل درک نیست به گفته ماهلر ، رئیس پیشین سازمان جهانی بهداشت «اگر سلامت همه چیز نیست ، همه چیز بدون سلامت هیچ است»(بابایی،216:1382).
سلامت چه به صورت فردی و چه جمعی بی تردید از مهمترین ابعاد مسائل حیات انسان است. سلامت ، شرطی ضروری برای ایفای نقش های اجتماعی است و همة انسان ها در صورتی می توانند فعالیت کامل داشته باشند که هم خود را سالم احساس کنند و هم جامعه آنها را سالم بداند.به طور کلی سلامت دارای ابعاد مختلفی است ، که در این میان بعد اجتماعی سلامت از مؤلفه های کلیدی سلامت شناخته می شود.
امروزه بخش عظیمی از اشکال سلامت (اعم از جسمی ، روانی و اجتماعی) در ارتباط شدید با عوامل اجتماعی است. سرمایه اجتماعی یکی از این عوامل مهم است که در سالهای اخیر در مباحث مختلف بسیار مطرح شده است. جامعه ای که از نظر ذخیرة سرمایه اجتماعی غنی باشد ، سطح بالاتری از دستاوردهای سلامتی را برای افراد فراهم کند. لذا پژوهش حاضر ، با هدف بررسی رابطه بین سرمایه اجتماعی و سلامت اجتماعی دانشجویان تدوین شده است.
طرح مسئله
آرامش و سلامت ، گمشده ای است که بشر به دنبال آن می گردد. ولی هرگاه از آن سخنی به میان آمده ، بیش تر بُعد جسمانی آن مورد توجه بوده و جنبة اجتماعی و روانی آن کم تر به بحث گذاشته شده است. سالیان دراز ، بسیاری از محققان بهداشتی و درمانی باور داشتند که عوامل مؤثر بر سلامتی محدود به عوامل زیستی(بیولوژیک) ، رفتاری و محیطی هستند.
با این حال سلامت مفهومی چند بعدی است و تعریف”سازمان بهداشت جهانی سلامت”نیز بر سه بعد جسمی ، روانی و اجتماعی آن اشاره دارد. شاید بُعد اجتماعی سلامت پیچیده ترین و در عین حال بحث انگیزترین جنبه از سلامت باشد. سازمان جهانی سلامت(1948)سلامت اجتماعی را یکی از مؤلفه های کلیدی سلامت معرفی کرده است ، اما به دلیل فقدان ابزارهای معتبر ، این مفهوم همچنان موضوع بحث های سیاسی و اجتماعی است. مطالعات سلامت با استفاده از نمونه های زیستی ، بیشتر بر وجه خصوصی سلامت تأکید دارند ، ولی افراد در درون ساختارها و روابط اجتماعی قرار دارند(keyes,2004:22).
امروزه سلامت اجتماعی ، به عنوان یکی از ابعاد سلامت ، در کنار سلامت جسمی و روانی و معنوی نقش و اهمیت گسترده ای یافته است ؛ به گونه ای که دیگر سلامتی فقط عاری نبودن از بیماری های جسمی و روانی نیست ، بلکه چگونگی عملکرد انسان در روابط اجتماعی و چگونگی تفکر وی از اجتماع نیز به عنوان معیارهای ارزیابی سلامت فرد در سطح کلان جامعه به شمار می رود.
به طور کلی سلامت اجتماعی به نوعی بهداشت روانی ، فردی و اجتماعی گفته می شود که در صورت تحقق آن افراد دارای انگیزه و روحیه شاد بوده و در نهایت جامعه شاداب و سلامت خواهد بود. در این میان موضوع سلامتی دانشجویان یک مسأله ی حیاتی است که امروزه موجب چالش های زیادی شده است ، در بین دانشجویان تنیدگی های دورة تحصیلی ، تضادهای قومی و فرهنگی ، احساس فاعلی مبنی بر مورد تبعیض سیاسی ، عقیدتی و نژادی و جنسیتی قرار گرفتن وجود دارد و در کشور ما نیز گاه گاهی این موارد به صورت حاد درآمده و بر جنبه های مختلف زندگی دانشجویان اثر گذاشته و جنبه های مختلف سلامت این قشر از جمله سلامت اجتماعی آنها را به خطر می اندازند. بنابراین تغییرات مربوط به تحول ، انطباق با روش جدید مطالعه و سبک زندگی ، جدایی از محیط های آشنا و حمایت کننده ، رفتارهای گروهی و فشارهای ناشی از آن ، همگی دست به دست هم داده و سلامت اجتماعی دانشجویان را تحت تأثیر قرار می دهد.
امروزه بخش عظیمی از اشکال سلامت بالاخص سلامت اجتماعی دانشجویان در ارتباط شدید با عوامل اجتماعی است سرمایه اجتماعی یکی از این عوامل است. جامعه ای که در آن سرمایه اجتماعی بالا باشد قاعدتاً نوعی همبستگی و وفاق در آن هست. همبستگی و وفاق موجب می شود هم جامعه آرامش داشته باشد و هم عدالت در توزیع منابع مناسب سلامت بالاخص سلامت اجتماعی وجود داشته باشد.
لذا پژوهش حاضر در صدد پاسخ به این سوال است که آیا بین میزان سرمایه اجتماعی با سلامت اجتماعی دانشجویان رابطه وجود دارد؟
1-3- ضرورت و اهمیت موضوع
بخشی از اهمیت موضوع مربوط به خصوصیات دوران جوانی است. نسل جوان هر کشور موتور محرکة آن برای پیشرفت در زمینه های مختلف است. جوانی دورانی است که رشد عقلی ، تغییرات شناختی و شکل گیری ساختار افکار افراد در این دوره صورت می گیرد و آنان را قادر می سازد با تفکر دربارة پدیده های مختلف به مراحل بالاتری از اخلاقیات برسند. از یک طرف بخش قابل توجهی از جمعیت جوان کشور ما را قشر دانشجو تشکیل می دهد ، توجه به نیازها و مشکلات آنان و تلاش در جهت رفع نیازهای آنها می تواند گام بزرگی در توسعة پایدار باشد و با توجه به این نکته که لازمة توسعة پایدار توجه به انسان و سلامت جسمی ، روانی و اجتماعی اوست از این رو با شناخت هر چه بیشتر نسبت به وضعیت سلامت اجتماعی این گروه از افراد می توان با دقت و صحت بیشتری به برنامه ریزی در جهت توسعة پایدار کشور پرداخت. البته روشن است که هر گونه تلاش در زمینة دستیابی به سلامت اجتماعی که هم نیاز فردی است و هم نیاز اجتماعی ، مستلزم آشنایی با مفهوم و معنای سلامت و راههای ارتقای آن می باشد. از طرف دیگر جوانی که از سلامت اجتماعی برخوردار نباشد نمی تواند با چالش های ناشی از ایفای نقش های اجتماعی کنار آمده و خود را با هنجارهای اجتماعی تطبیق دهد.
سلامت فرد پایه و بنیان سلامت جامعه است و همچنین جامعه نقش تعیین کننده ای در سلامت فرد دارد. این دو چنان به هم وابسته هستند که نمی توان بین آنها حد و مرزی قایل شد. وضعیت سلامت تک تک افراد جامعه به صورت گوناگون به سلامت دیگران و همچنین بر شاخص های اقتصادی و اجتماعی اثرگذار است.
از این رو تأمین سلامت افراد جامعه به خصوص سلامت اجتماعی آنها که امروزه تأکید زیادی بر آن می شود حائز اهمیت است. سلامت اجتماعی به عنوان یکی از ابعاد سلامتی نقش مهمی در تعامل زندگی اجتماعی هر انسانی دارد و پوشش فراگیر آن در جامعه می تواند موجبات توسعة اجتماعی را فراهم کند.
اهمیت توجه به بعد اجتماعی توسعه و همچنین تأکید سازمان بهداشت جهانی بر سلامت اجتماعی در کنار سلامت فیزیکی سبب شده که امروزه سلامت اجتماعی به عنوان دغدغة مشترک جامعه شناسان ، مددکاران اجتماعی و برنامه-ریزان امور توسعه در جامعه به شمار آید ، زیرا سلامت اجتماعی افراد از یک طرف معلول عوامل متعدد اجتماعی ، فرهنگی ، اقتصادی و… است و یکی از شاخص های توسعه جوامع به شمار میرود و از طرف دیگر خود می تواند در توسعة جامعه نقش اساسی ایفا کند. سلامت به عنوان بخشی از سرمایه ، منبع انسانی هر جامعه محسوب می شود. از دیدگاه فردی عامل سلامت جزء پیش نیازها و شرایط اصلی اشتغال به کار و فعالیت اجتماعی و اقتصادی انسانها در کلیة جوامع محسوب می شود که بدون اتکا به آن شانس دستیابی به امکانات رفاهی و مادی غیرممکن است و یا حداقل به سختی امکان پذیر است.
به طور کلی سلامت اجتماعی افراد جامعه از یک طرف معلول عوامل متعددی است و یکی از شاخص های مهم توسعه جوامع می باشد و از طرف دیگر خود می تواند در توسعة جامعه نقش اساسی ایفا کند. در محیط های دانشگاهی ، اتخاذ سیاست های حمایت کننده به صورت ارائه ی حمایت های اجتماعی می تواند عامل بازدارنده ای برای ناراحتی های عاطفی و روانی محسوب شود. برقراری جریان های حمایت کننده به گونه ای که بتواند جای خالی والدین ، دوستان صمیمی و به طور کلی نزدیکان فرد را به نحو احسن پر کند ، نقش مهمی در حفظ سلامت اجتماعی دانشجویان امکان پیش بینی و برنامه ریزی جهت کمک به تأمین بهداشت روانی آنان را فراهم می کند. از طرفی این امر به دست اندرکاران آموزش عالی کمک می کند تا با بسط و توسعه ی مراکز و کلینیک های خدماتی مشاوره ، روان درمانی و مددکاری و ارائه یبیشتر خدمات رفاهی و بهداشتی و مهارت های زندگی از شیوع ناراحتی های روانی و اجتماعی جلوگیری کند.
یکی از راههای ارتقاء سلامت اجتماعی ، شناخت عوامل مرتبط با این مفهوم است ، سرمایة اجتماعی یکی از همین عوامل تأثیرگذار است. سرمایه اجتماعی یکی از مفاهیم بسیار مهمی است که جامعه شناسان معاصر در بررسی کمیت و کیفیت روابط اجتماعی در جامعه از آن استفاده کرده اند ، ویژگی ذاتی سرمایه اجتماعی این است که در روابط اجتماعی شکل می گیرد ، پایین بودن سرمایه اجتماعی در یک جامعه ، باعث بالا رفتن هزینه های کنترل و نظارت و همچنین مبادلات و ارتباطات می شود. در مقابل بهره مندی از سطوح بالاتر سرمایه اجتماعی باعث کاهش هزینه ، مبادلات ، رفع عدم تقارن اطلاعاتی ، ایجاد حس تعلق و مشارکت و افزایش ظرفیت سازمانی می شود.
لذا پژوهش حاضر به سرمایه اجتماعی به عنوان یکی از عوامل مهم و مرتبط با سلامت اجتماعی دانشجویان جامعه ، توجه ویژه ای دارد.
انجام این پژوهش و پژوهش های مشابه می تواند به مسؤلین ذیربط نسبت به شناخت میزان سرمایه اجتماعی دانشجویان و میزان ارتباط آن با سلامت اجتماعی دانشجویان کمک شایانی می کند.
همچنین با حصول نتایج و پژوهش های کاربردی در این زمینه می توان حساسیت و نگرانی مسئولان را در قبال توجه به سلامت اجتماعی دانشجویان و نسل جوان بیشتر کرد و سازمان ها و ارگان های ذیربط می توانند گام مؤثری در جهت حفظ و ارتقای سلامت اجتماعی دانشجویان که در نهایت به عملکرد بهتر نسل جوان در جامعه می شوند بردارند.
1-4- هدف پژوهش
به طور کلی هدف از انجام این پژوهش بررسی و شناخت رابطه بین میزان سرمایه اجتماعی با سلامت اجتماعی دانشجویان می باشد.
فصل دوم:
ادبیات پژوهش
مقدمه
در این فصل که عنوان کلی آن ادبیات پژوهش است ، ابتدا به بیان تاریخچه سلامت اجتماعی و سرمایه اجتماعی می- پردازیم ، سپس ضمن ارائه نتایج پژوهش های قبلی به نقد آنها می پردازیم ، در ادامه به بیان مبانی نظری و ذکر تعاریف و نظریات مختلف نظریه پردازان پرداخته می شود و درنهایت چارچوب نظری و فرضیات پژوهش مطرح می شود.
2-1- تاریخچه سلامت اجتماعی
در سطح بین المللی تا زمانی که پس از جنگ جهانی اول اساسنامه جامع ملل تهیه می شد ، سلامت موضوعی از یاد رفته بود و تنها در واپسین روزها تهیه کنندگان پیش نویس اساسنامه به یاد “بهداشت جهانی” افتادند. پس از آن جنبش تازه-ای پدید آمد و از چند دهه ی پیشین تا کنون ، سلامت به عنوان یک حق بشری و یک هدف اجتماعی در جهان شناخته می شود.یعنی سلامت برای برآورده شدن نیازهای اساسی و بهبود کیفیت زندگی انسان لازم است و باید برای همه انسانها در دسترس باشد. در سال 1997 تصمیم گرفته شد که هدف اصلی دولت ها و who در دهة آینده باید در رساندن همه مردم جهان در سال 2000 به سطحی از سلامت باشد که بتواند یک زندگی اجتماعی و اقتصادی باور داشته باشند که به اختصار بهداشت برای همه تا سال 2009 نامیده شد(پارک و پارک،29:1384).
در زمان های نه چندان دور وقتی سخن از سلامت و بیماری به میان می آمد ، بیمارستان ، پزشک و پرستار در اذهان تداعی می شد ، که باید مداوای جسم انسان را عهده دار شوند. در سایه تلاش علما ، روان شناسان و پزشکان به تدریج ، بعد روانی سلامت نیز مورد توجه قرار گرفت وسلامت جسمی و روانی به عنوان دو مقولة مرتبط با هم مورد پذیرش قرار گرفت (زاهدی اصل،6:1386).
از سوی دیگر تعریف سازمان جهانی بهداشت مقوله ای برای مدلی شد که در آن سلامت به معنای سطح بالایی از سلامت جسمانی ، روانی و اجتماعی مفهوم سازی شد. به عبارت دیگر این تعریف راه را برای تعریف سلامت اجتماعی گشود و سبب شد جنبه ی اجتماعی سلامت مورد توجه قرار گیرد.
تعمق در دیدگاه های روان شناسان ، نشان می دهد که بعد روانی سلامت نیز تحت تأثیر سلامت اجتماعی و محیطی است ، لذا سلامت اجتماعی طی دهه های پایانی قرن بیستم در ادبیات مباحث مربوط به سلامت وارد شد و به شدت مورد توجه قرار گرفت.
بیانیة چهارم دسامبر 1986 که به قطع نامه شماره 128/41 مجمع عمومی سازمان ملل مشهور است ، زیر ساز موضوع مهم توسعة انسانی شد که نتیجة آن ، گزارشات برنامه توسعه سازمان ملل از سال 1990 بوده ، که به عنوان سند کارشناسانه بین المللی مورد استناد گروه های تخصصی مختلف و تحلیل گران و کارشناسان قرار می گیرد ، بیانیه ی فوق در ده ماده ، ابعاد مختلف نیازهای انسانی را که در نهایت تأمین کننده امنیت انسانی و سلامت اجتماعی است مدنظر قرار می دهد و دولت های عضو را ملزم به سیاست گذاری و اقدامات عملی در این راستا می نماید (زاهدی اصل،7:1387).
در سایه پیشرفت علوم انسانی و به ویژه روانشناسی و علوم تربیتی ، در بحث از سلامت ، سلامت اجتماعی و روانی ، به صورت توأم مدنظر قرار گرفت و از نیمه دوم قرن بیستم ، بعد اجتماعی سلامت نیز در ادبیات موضوع وارد شد و در سایه همت و تلاش متفکرین اجتماعی ، مجموعه ای از ابعاد سلامت با عنوان سلامت جسمانی ، روانی و اجتماعی مورد تحلیل قرار گرفت. اما در خصوص پرداختن به مسئله ی سلامت اجتماعی ، برای نخستین بار ، بلوک و برسلودر سال 1972 به این مفهوم پرداختند. آنها مفهوم سلامت اجتماعی را با درجة عملکرد اعضای جامعه مترادف کرده و شاخص سلامت اجتماعی را ساختند و تلاش کردند تا با طرح پرسش های گوناگون در ابعاد جسمی ، روانی و اجتماعی سلامت فردی به میزان عملکرد فرد در جامعه برسند.
کنت نول از مدیران سازمان بهداشت جهانی در کتاب “سلامت مردم” (1975) چنین می نگارد که ما با مطالعة اقدامات انجام شده در ارتباط با سلامت در آفریقا ، آسیا و آمریکای جنوبی نشان دادیم که بسیاری از علل مشکلات معمولی در ارتباط با سلامت از خود جوامع نشأت می گیرد و مداخله بخش بهداشت به تنهایی ، اغلب بی اثر است و نهادها و سازمانهای جامعه نیز باید در مهیا سازی فضای سالم در جامعه سهیم باشند. در همان سال 1975 سازمان جهانی بهداشت و یونیسف در رمینة راه های ارضاء نیازهای اولیه سلامت در کشورهای در حال توسعه نشریه ای منتشر کرده و با تمرکز به نقاط ضعف برنامه های عمودی مربوط به بیماری ها بیان داشتند که در این قبیل برنامه ها به تکنولوژی توجه شد ، ولی به عدم احساس مالکیت توسط جامعه توجهی به عمل نیامده است. بنابراین از دیدگاه کنت نول سلامت دو بعد توانایی های جسمانی و توانایی های اجتماعی را نیز در بر می گیرد (سجادی،244:1384).
این مفهوم را دونالد و همکارانش ، در سال 1978 مطرح کردند و استدلال آنها این بود که سلامت امری فراتر از گزارش علائم بیماری ، میزان بیماری ها و قابلیت کارکرد فردی است ؛ آنها معتقد بودند که رفاه و آسایش فردی امری متمایز از سلامت جسمی و روانی است ؛ بر اساس برداشت آنان سلامت اجتماعی در حقیقت ، هم بخشی از ارکان وضع سلامت محسوب می شود و هم می تواند تابعی از آن باشد دونالد در سال 1979 در تعریف سلامت اجتماعی بیان کرد:
«سلامت اجتماعی یعنی کیفیت و کمیت تساوی افراد و وسعت درگیر شدن اشخاص با اجتماع.»
در سال 1996 ریف ، مدل سلامت اجتماعی را مطرح کرد ؛ این مفهوم در برگیرنده ابعاد عملکرد مثبت ذهن و روان بود که شامل پذیرش خود ، رشد شخصی ، روابط مثبت با دیگران ، تسلط بر محیط ، هدفمند بودن در زندگی و استقلال است ؛ وی معتقد بود که دوران کودکی فرد تنها از نقطه نظر بیولوژیکی دارای اهمیت نیست ، بلکه از لحاظ روانی و اجتماعی نیز از اهمیت زیادی برخوردار است.
در سال 1998 کییز مدل پنج بعدی سلامت اجتماعی خود را تحت تأثیر مدل سلامت پیشنهاد کرد. او مفهوم سلامت اجتماعی را با مقیاسی به صورت جامع تر و با شمول ابعاد اجتماعی و محیط زندگی فرد مفهوم سازی نموده کییز در آن مقیاس و پژوهش هایی که پس از آن صورت داد فرض را بر این گذاشت که افراد کیفیت زندگی و عملکرد شخصی شان را با معیارهای اجتماعی شان ارزشیابی نمایند.
طبق مدل پنج بعدی کییز ، فرد سالم از نظر اجتماعی زمانی عملکرد خوبی دارد که اجتماع خویش را به صورت جامعة معنادار ، قابل فهم و دارای باالقوه هایی برای رشد و شکوفایی بداند ، احساس کند که متعلق به خود اوست و خود را در اجتماع و پیشرفت آن شریک بداند. محتوای مقیاس سلامت اجتماعی هر فرد ، طیف مثبتی از ارزیابی فرد از تجانس در جامعه است(فارسی نژاد،74:1383).
بدین ترتیب در ارزیابی های جدید بین المللی سلامت اجتماعی یکی از شاخص های مهم توسعه است و تقویت سلامت در بین کشورهای توسعه یافته و فقیر جامعه شناسان را به مطالعة موضوعات اجتماعی و رابطة آن با سلامت وادار نموده است.
2-2- تاریخچه سرمایه اجتماعی
در دو دهة گذشته سرمايه اجتماعي در شكل ها و زمينه هاي مختلف به عنوان يكي از شاخص ترين مفاهيم در علوم اجتماعي پديدار گشته است. ولي ريشة استفاده از اين اصطلاح به سال 1916 و كاربرد اولية آن توسط يك معلم جوان ترقي خواه به نام هني فن باز مي گردد. او در بحث از مراكز اجتماعات مدارس روستايي ، بر اهميت احياي مشاركت- هاي اجتماعي براي تداوم دموكراسي و توسعه تأكيد كرد و مفهوم سرمايه اجتماعي را وضع نمود. هنی فن هر دو وجه منابع خصوصي و عمومي سرمايه اجتماعي را برجسته كرد اما به رغم اين نوآوري مفهومي توجهي را بر نیانگيخت و بدون هيچ اثري ناپديد شد. پس از آن مفهوم سرمايه اجتماعي چندين بار به طور مستقل بازآفريني شد. در دهه 1950 توسط سيلي و همكارانش براي تحليل عضويت حومه نشينان شهري در كلوبها ، در دهة 1960توسط جاکوب كه برنامه ريز شهري بود براي تأكيد بر ارزش جمعي پيوندهاي رسمي همسايگان در كلان شهرهاي جديد و در دهه 1970 توسط لوري اقصاددان ، براي تحليل ميراث سياسي اجتماعي برده داری به كار گرفته شده است.
به نظر مي رسد لوري در مسير جدال با نظريات اقتصاد ارتدكس، در رابطه با مسئله نيروي كار ، به مفهوم سرمايه اجتماعي رسيده است. او معتقد است اجراي برنامه هاي «برابري فرصت ها» به خودي خود از نابرابري هاي نژادي نخواهد كاست و اين نابرابري ها از نظر لوري به دو دليل مي توانند تا ابد ادامه يابند. دليل اول ، فقر موروثي والدين سياه پوست كه به شكل سطح نازل تر امكانات مادي ، و فقر فرصت هاي آموزشي به فرزندانشان انتقال مي يابد. دليل دوم ، ارتباط ضعيف كارگران سياه پوست با بازار كار و بي بهره بودن آنان از اطلاعاتي درباره فرصت هاست.
بنابراين، مفهوم سرمايه اجتماعي تا جايی مورد بحث لوري واقع مي شود كه با تفاوت در ميزان برخورداري از فرصت ها (از طريق ارتباطات اجتماعي) براي جوانان وابسته يا غير وابسته به اقليت هاي نژادي رابطه پيدا مي كند ، ولي هيچگونه برخورد نظام مندي با روابطي كه بين اين نوع سرمايه و ساير اشكال سرمايه برقرار است مشاهده نمي شود. اما مفهوم سرمايه اجتماعي تنها در دهه 1980 بود كه به شدت مورد توجه قرار گرفت و توانست با گسترش نظري و تجربي جايگاه تعريف شده اي در ميان نظريه هاي جامعه شناسي به خود اختصاص دهد. اين امر عمدتا مرهون كلمن (1998) جامعه- شناس آمريكايي وتحقيق او در زمينه مشاركت در امور مدرسه (در شهر شيکاگو) است پس از آن بورديو در فرانسه ابعاد ديگري از اين مفهوم را روشن كرد و مطالعه پوتنام (1993) در زمينه رابطه سرمايه اجتماعي و نهادهاي دموكراتيك در ايتاليا، خصوصاً از عوامل موثر در اين گسترش مي باشد(فیلد،19:1378).
با ملاحظه مضامين فوق، برخي صاحب نظران بر اين عقيده اند كه مفهوم سرمايه بحث جديدي نيست واين مفهوم را مي توان با عباراتي متفاوت و در ديدگاه بنيان گذاران جامعه شناسي نظير دوركیم و ماركس نيز يافت. از اين نظر، اين موضوع كه مشاركت فرد در امور جمعي به نتايج مثبتی براي فرد و جامعه اش انجامد، از آغاز مورد توجه جامعه شناسان بوده است. اما «پورش» قدرت نوآورانه و اكتشافي اين مفهوم را در دو چيز مي بیند: «نخست آنكه این مفهوم بر پيامد- هاي مثبت معاشرت پذيري متمركز است و ويژگي هاي كمتر جالب توجه آن را كنار مي گذارد. دوم آنكه پيامد هاي مثبت را در چارچوب فراخ تر بحث سرمايه جا مي دهد و توجه را به اين نكته جلب مي كند كه چطور چنين اشكال غير پولي ، درست مثل حجم دارايي ها يا حساب بانكي ، مي توانند سر چشمه هاي مهم قدرت و اثر بخشي باشند. قابليت كاركردي باالقوة منابع متنوع سرمايه فاصله ميان جنبه هاي جامعه شناختي و اقتصادي را مي كاهد و همزمان توجه سياستگذاران راكه به دنبال راه حل هاي كم هزينه و غيراقتصادي براي حل مسائل اجتماعي هستند جلب مي كند» (محمدی،41:1384).
با اين كه مدت طولاني است كه قدرت سرمايه اجتماعي در زندگي روزمره شناخته شده است ، اما به عنوان يك مفهوم در علوم اجتماعي در سالهاي نسبتاً اخير ، اهميت يافته است. اين مفهوم به دلايلي چند مورد توجه قرارگرفته است. يك دليل آن عكس العمل به آنچه فرد گرايي افراطي سياستگذاران در دوران ريگان و تاچر ناميده مي شود، بوده است. هنگامي كه تاچر در يك مصاحبه اظهار داشت «چيزي به عنوان جامعه وجود ندارد»، بسياري اين حرف وي را معادل تشويق به فردگرايي لجام گسيخته مي دانستند بعداً خانم تاچر سعي كرد توضيح دهد كه منظورش اين بوده كه جامعه مفهومي انتزاعي است و او ترجيح مي دهد نيازهاي خانواده ها، افراد و اجتماعات محلي را مد نظر قرار دهد. اما به نظر مي رسد. هيچ كس توضيح او را باور نكرده باشد. با اينكه توضيح او پذيرفتني مي نمود ، اما تقسير وی ريشه دوانده بود. در چنين شرايطی ايده هاي نو درباره كشف مجدد آنچه اجتماعي است براي عموم مردم وسياستگذاران جذاب بود(فیلد،17:1378).
يك عامل مؤثر بر طرح ايده هاي مربوط به سرمايه اجتماعي ، تغييرات اخير در رفتار و روابط اجتماعي بوده است ، علاوه بر این سرمايه اجتماعي از يك چرخش فرهنگي در علوم اجتماعي سود برده است . همراه با افزايش چشمگير توجه به جنبه هاي فرهنگي رفتار اجتماعي ، رشدي قابل توجه در علاقه به «رفتار و تجربه فردي سطح فردي » به وجود آمده است. تعداد قابل توجهي از دانشمندان علوم اجتماعي برجسته ، صميميت و اعتماد را به عنوان دو شاخص كه به قلب مفهوم سرمايه اجتماعي نزديك هستند ، بررسي كرده اند . با اينكه اين نويسندگان چيزهاي كمي درباره سرمايه اجتماعي گفته اند ، اما كانون توجه آنها دقيقا كنش متقابل روزمرّه و كيفيت روابط بين فردي بوده است . اين زمينه عمومي توجه روشنفكرانه ، پشتوانه اي را براي رشد سريع علاقه به سرمايه اجتماعي در ميان دانشمندان علوم اجتماعي به وجود آورده است(همان).
2-3- پیشینه پژوهش
علاقه محققان به بررسی رابطه بین سرمایه اجتماعی و سلامت و ابعاد آن حدوداً از یک دهه قبل شروع شده و تا کنون پژوهش های متعددی در این زمینه صورت گرفته است. البته شایان ذکر است که از لحاظ تئوریکی پیشرفت رضایت بخشی حاصل نشده است. اما پژوهش های تجربی مکفی به انجام رسیده است که می توان از آنها نام برد:
2-3-1- پژوهش های خارجی
1- بلانکو و دیاز ( 2007) در مقاله ای با عنوان «نظم اجتماعی و سلامت روانی با رویکردی به سلامت اجتماعی» سعی کردندتا « ارتباط بین ابعاد سلامت اجتماعی را بعنوان شاخص نظم اجتماعی با جنبه های دیگری از سلامت مثل میزان افسردگی، عزت نفس، سلامت درک شده، محرومیت، میزان آنومی و کنش های متقابل اجتماعی ، احساسات مثبت و منفی و رضایت را مورد بررسی قرار دهند»(Blanco & Dize ,2007: 61-71 ).
2- لاروچ در سال 1998 مطا لعه ای توصیفی را با عنوان «سلامت اجتماعی روی 151دانشجوی دانشگاه در بوستون ماساچوست» انجام داد، « هدف مطالعه تعیین ارتباط بین وضعیت سلامت اجتماعی، جنسیت، متوسط نمره تحصیلی و تعیین کننده های اصلی مرتبط و غیر مرتبط در سلامت با سبک زندگی ارتقاء دهنده سلامت آنها بود. زنان دانشجو به نحو معنی داری در ابعاد تغذیه، روابط بین فردی، مسئولیت پذیری در مقابل سلامت و سبک زندگی ارتقاء دهنده ی سلامت رفتار بهتری از مردان داشتند» (مامورت،1387 :39).
3-هیپا و همکارانش (2005) «رابطه سطح فردی بین سرمایه اجتماعی و سلامت در جامعه فنلاندی و سوئدی زبان» را مورد بررسی قرار دادند. هدف از این پژوهش مقایسه یک جامعه دو زبانه از لحاظ سطح سلامت آنها بود. نتایج نشان داد که فنلاندی های مهاجر ، از لحاظ اعتماد اجتماعی در سطح بالاتری قرارا دارند و در رویدادهای اجتماعی بیشتر فعالند. و از لحاظ سلامتی در مقایسه با گروه فنلاندی ها از سلامتی بالاتر برخوردارند.
4-هارفام و همکارانش (2003) «سلامتی و سرمایه اجتماعی» را مطالعه نمودند. آنها نتیجه گرفتند ، که سرمایه هم در بعد ساختاری (مشارکت مدنی ، عضویت و فعالیت در سازمان رسمی و غیر رسمی) و هم در بعد شناختی (اعتماد ، روابط متقابل و هنجارها) بر سلامتی افراد تاثیر می گذارند(مهری،36:1390).
5- رز (1995) در پژوهشی با این عنوان که «سرمایه اجتماعی چقدر می تواند بر سلامتی تاثیرگذار باشد؟» به بررسی رابطه بین سرمایه اجتماعی و سلامتی پرداخته است و با تأکید بر این نکته که هم سرمایه انسانی و هم سرمایه اجتماعی از تعیین کننده های سلامت افراد می باشند ، تأثیر این دو را بر سلامتی با هم مقایسه کردند. نتایج نشان داد که سرمایه اجتماعی بیشتر از سرمایه انسانی (پایگاه اجتماعی ، سن ، جنس و درآمد) بر سلامتی(جسمی ، روانی و اجتماعی) افراد تأثیر می گذارد.
6- زانگ و همکارانش (2004) به برسی «رابطه بین شبکه های اجتماعی و سلامتی در کانادا» پرداخته اند ، هدف آنها ارزیابی رابطه بین وضعیت سلامتی افراد بزرگسال و انسجام اجتماعی و شبکه های اجتماعی (خانواده ، فرزندان ، دوستان و اجتماع) بود. داده های ثانوی از پیمایش 1995 در کانادا بدست آمده بود و نمونه آماری 2000 نفری بوده است. برای تحلیل داده ها از رگرسیون لجستیک استفاده شده است. نتایج نشان داد که وضعیت سلامت افرادی که از انسجام اجتماعی بالا و شبکه های اجتماعی بیشتر برخوردار بودند در مقایسه با بقیه پاسخگویان در حد مطلوب قرار داشته است.
7- مینسترا (2000) با بررسی « سرمایه اجتماعی ، پایگاه اقتصادی – اجتماعی ، سلامتی یک تحلیل سطح فردی» به رابطه بین عناصر سطح فردی سرمایه اجتماعی ، اعتماد ، تعهد و هویت در بعد روانی ، اجتماعی و سلامتی پرداخته است. وی با تحلیل داده های ثانویه نتیجه گرفت که تکرار روابط اجتماعی با همکاران و گرایش به فعالیت های مذهبی و مشارکت در کلوپ ها و انجمن ها با سلامتی افراد رابطه مثبت و معنی داری دارد. اما اعتماد و تعهد رابطه معناداری با سلامتی نشان نمی دهد. نتیجه اصلی این بود که علی رغم پژوهش های گسترده هنوز شواهد کمتری درباره تأثیرات ترکیبی سرمایه اجتماعی بر سلامتی وجود دارد.
8- اسمیت و همکاران (2008) با مطالعه «شبکه های اجتماعی و سلامت» نشان دادند بین عضویت افراد در شبکه های مختلف اجتماعی و سلامتی آنها رابطه وجود دارد. از طرفی دیگر عضویت در شبکه های اجتماعی تحت تأثیر وضعیت اقتصادی آنهاست و به طور حتم نمی توان اثر آنها را در نظر نگرفت.
9- گیلبرت (2008) در «فرا تحلیل سرمایه اجتماعی و سلامت» ، با استفاده از داده های آماری پژوهش هایی که رابطه سرمایه اجتماعی و سلامت را بررسی کرده ، نشان داد بین سرمایه اجتماعی و سلامت خود گزارشی ، رابطه متوسط و مثبتی وجود دارد.
10- سیرون و دبراند (2001) «سرمایه اجتماعی و سلامت در بین سالخوردگان اروپایی» را مطالعه نمودند. که دیدگاه- های اساسی از روابط علی بین سلامت و سرمایه اجتماعی در بین مردمان سالخورده اروپایی بکار رفته شده است. برای تحلیل ، جدولی از داده های دو سری (مقطع زمانی) 1 و 2 از (SHARE) استفاده شده است. علاوه بر آن داده هایی را بر اساس نمایشی از تاریخ زندگی افراد(SHARE Life) جمع آوری و با داده های مقطعی مقایسه کرده اند. برای هر کدام از داده های سری دوم متغیرهای ساختگی که شامل درگیری در فعالیت های اجتماعی از قبیل (انجمن های داوطلبانه ، کلیسا ، کلوب های اجتماعی و غیره) را در ارتباط با سلامتی افراد 50 تا 80 ساله را در 6 طبقه سنی 5 ساله در دو مرحله زمانی به روش پانل در بین 11 کشور اروپایی بررسی کرده اند. نتایج فرضیه های پژوهش که همان رابطه بین سرمایه و سلامت ، همچنین نتایج پژوهش های قبلی را با این موضوع تأیید کرد.
11- گروزن و همکارانش(2009) مقایسه ای در اثر بخشی اعتماد و مشارکت اجتماعی در سلامت خود گزارشی در بین ده کشور اروپایی را با عنوان «سرمایه اجتماعی و سلامت در بین کشورهای اروپایی» ، انجام داده اند. یافته های پژوهش نشان می دهد که با کنترل ویژگی های اقتصادی و اجتماعی ، بین وضعیت واقعی سلامت ، رفتارهای سلامت نسبی و اعتماد رابطه معنادار و مثبتی در بین کشورهای سوئد و آلمان وجود دارد ، اما در سایر کشورها چنین نبوده است و مشارکت اجتماعی اثر بسیار ضعیفی در سلامت بین همه ی کشورها داشته است. همچنین نتایج این پژوهش نشان داده است که این دو جنبه های مختلفی از سرمایه اجتماعی هستند و برای بررسی اثر آنها بایستی به صورت جداگانه سنجیده شوند.
12- ویزنتورا(2011) با همکاری مرکز ملی همه گیر شناسی و سلامت جمعیت ، «سرمایه اجتماعی و سلامت در بین 82482 نفر از گروه های ملی دانشجویان بزرگسال دانشگاه در تایلند» انجام داد. که توسط انجمن های مختلفی که این تعداد از دانشجویان سراسر تایلند عضو آن بودند گزارش شد. نتایج مشخص کرد بین اعتماد اجتماعی و حمایت اجتماعی با سلامت رابطه معنادار و مثبتی وجود داشته است. همچنین در بین زنان ، افراد مسن ، افراد با درآمد پایین و افراد ساکن در شهر با سلامت پایین آنها رابطه وجود داشته است. یافته ها راههایی برای بهبود سرمایه اجتماعی و سلامت در تایلند و سایر کشورهای با درآمد متوسط ارائه کردند.
2-3-2- پژوهش های داخلی
1- سیده فاطمه حسینی (1387) به انجام پژوهشی تحت عنوان «بررسی میزان سلامت اجتماعی و عوامل مؤثر بر آن در دانشجویان دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی تهران» پرداخت. هدف از این پژوهش بررسی میزان سلامت اجتماعی دانشجویان و عوامل مؤثر بر آن می باشد. جامعه آماری این پژوهش دانشجویان دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی بوده است. پژوهش با روش پیمایشی که در آن 340 دانشجو که به روش نمونه گیری طبقه ای انتخاب شده بودند انجام گردید. داده های این پژوهش با استفاده از پرسشنامه جمع آوری شد و مورد بررسی قرار گرفت. تجزیه و تحلیل داده ها با استفاده از نرم افزارspss مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.
نتایج این پژوهش حاکی از آن است که میزان سلامت اجتماعی دانشجویان در سطح متوسط بوده است. همچنین بین میزان مهارت های ارتباطی و میزان سلامت اجتماعی ، بین میزان باورهای مذهبی و میزان سلامت اجتماعی و همچنین بین میزان پایگاه اقتصادی- اجتماعی و میزان سلامت اجتماعی دانشجویان رابطه معنی داری وجود دارد و هر سه فرضیه تأیید شد. اما بین نحوه ی گذران اوقات فراغت و میزان سلامت اجتماعی رابطه ای مشاهده نشد و فرضیه فوق رد شد.
2- مصطفی امینی رارانی(1389) با انجام پایان نامه ی خود تحت عنوان «بررسی رابطه بین سرمایه اجتماعی و سلامت اجتماعی در ایران» پرداخت. محقق به بررسی نقش سرمایه اجتماعی به عنوان یکی از تعیین کننده های اجتماعی سلامت برای رسیدن به جامعه ای سالم پرداخته است. هدف وی از این مطالعه بررسی رابطه بین سرمایه اجتماعی و بیانگرهای سلامت اجتماعی در ایران و شناخت تأثیرات سرمایه اجتماعی بر سلامت اجتماعی بوده است. یافته های این مطالعه حاکی از این است که بین سرمایه اجتماعی و متغیرهای فقر ، رشد طبیعی جمعیت ، خشونت ، میزان با سوادی ، میزان بیکاری و پوشش بیمه به عنوان بیانگر های سلامت اجتماعی رابطه آماری معنی داری وجود دارد. همچنین جهت رابطه در مورد متغیرهای فقر ، رشد جمعیت و میزان بیکاری مثبت است.
3- دکتر جلیل باباپور و همکاران(1388) به انجام پژوهشی تحت عنوان «بررسی نقش عوامل تعیین کننده در سلامت اجتماعی دانشجویان دانشگاه تبریز» پرداخت ، هدف پژوهشگر بررسی نقش عوامل تعیین کننده در سلامت اجتماعی دانشجویان دانشگاه تبریز بود. بدین منظور 384 دانشجو(212 پسر ، 172 دختر) از بین دانشجویان دانشگاه تبریز به روش تصادفی خوشه ای چند مرحله ای انتخاب شد. و سپس پرسشنامة سلامت اجتماعی را تشکیل نمودند. بررسی های بیشتر نشان داد که دانشجویان گروه علوم انسانی خود شکوفایی بیشتری از گروه فنی- مهندسی نشان می دهند. نتایج تحلیل داده های مربوط به متغیرهای قومیت ، تحصیلات والدین و وضعیت اجتماعی اقتصادی نشان داد که متغیرهای مذکور تأثیری بر سلامت اجتماعی دانشجویان مورد مطالعه ندارند. همچنین در زمینة متغیر جنسیت ، نتایج آزمون حاکی از آن است که بین دختران و پسران در هیچ یک از خرده مفیاس های سلامت اجتماعی تفاوت وجود ندارد. یعنی جنسیت تأثیری بر سلامت اجتماعی دانشجویان ندارد.
نتایج این مطالعه نیز حاکی از این است که بین سرمایه اجتماعی با فقر ، رشد جمعیت و بیکاری رابطه ی مستقیم وجود دارد. توضیح محقق آن است که نوع غالب سرمایه اجتماعی در استان های کمتر توسعه یافتة کشور ، سرمایه اجتماعی قدیم(سنتی) است که مبتنی بر روابط درون گروهی توأم با اعتماد محدود و خاص می باشد و این نوع سرمایه اجتماعی در استان های توسعه یافتة کشور دچار فرسایش شده و سرمایه اجتماعی جدید (مدرن) شکل نگرفته است و در این استان ها با نوعی توسعه نا متوازن مواجه هستیم.
4- پریسا حاتمی(1389) به انجام پایان نامه خود تحت عنوان «بررسی عوامل مؤثر بر سلامت اجتماعی دانشجویان با تأکید بر شبکه های اجتماعی» پرداخت ، هدف محقق از این پژوهش بررسی میزان سلامت اجتماعی در بین دانشجویان با تأکید بر شبکه های اجتماعی دانشجویان که فرضیات آن از تئوری های مختلف سلامت اجتماعی و نظریه های شبکه اجتماعی و سرمایه اجتماعی استخراج و مورد آزمون قرار گرفته اند.یافته های مطالعه حاکی از این است که سلامت اجتماعی دانشجویان به صورت توزیع تقریباً نرمال و در حد متوسط به دست آمده است. بین شبکه های اجتماعی ، منابع حمایت اجتماعی شبکه ها ، ارتباط شبکه ای و پایگاه اقتصادی- اجتماعی دانشجو با میزان سلامت اجتماعی او ارتباط معنی دار آماری به اثبات رسید. در نهایت اینکه سلامت اجتماعی دانشجویان به عنوان سازه ای اجتماعی از کمیت و کیفیت حضور و فعالیت در شبکه های اجتماعی تأثیر می پذیرد.
5- محمد حسن شربتیان (1389) به انجام مقاله ای تحت عنوان « تأملی بر پیوند معنایی مؤلفه های سرمایه اجتماعی و میزان بهره مندی از سلامت اجتماعی در بین دانشجویان دانشگاه پیام نور مشهد» پرداخت ، هدف محقق در این مطالعه بررسی ارتباط بین سرمایه ی اجتماعی و میزان سلامت اجتماعی دانشجویان بوده است. نتایج به دست آمده حاکی از آن است که تمامی ابعاد سرمایه اجتماعی با سلامت اجتماعی رابطة معناداری دارند و از بین متغیرهای زمینه ای وضعیت تأهل و جنسیت با سلامت اجتماعی رابطة معناداری دارند. نتایج به دست آمده از تحلیل رگرسیون نشان داد که 59 درصد از تغییرات واریانس سلامت اجتماعی به وسیله دو متغیر اعتماد و مشارکت اجتماعی تبیین می شود. یکی از عوامل اصلی ایجاد سلامت اجتماعی ، اعتماد می باشد ، بنابراین برای افزایش سلامت اجتماعی در بین جوانان لازم است تا اعتماد آنان نسبت به سایر افراد جامعه و نهادهای اجتماعی افزایش یابد.
6- محمد زکی و مریم السادات خشوعی(1392) به انجام پژوهشی تحت عنوان « سلامت اجتماعی و عوامل مؤثر بر آن در بین شهروندان شهر اصفهان» پرداختند ، هدف این پژوهش بررسی نقش عوامل مؤثر بر سلامت اجتماعی شهروندان شهر اصفهان بود. یافته ها نشان داد بین سلامت اجتماعی و متغیرهای مسؤولیت پذیری اجتماعی ، تعهد اجتماعی ، اعتماد اجتماعی رابطة مستقیم و معناداری وجود دارد. بین سلامت اجتماعی و بیگانگی اجتماعی نیز رابطه معنادار و معکوسی وجود دارد. هر کدام از متغیرهای هفت گانه پژوهش به طور جداگانه (سن ، تحصیلات ، وضعیت شغلی ، مهاجرت ، طبقه ی اجتماعی ، درآمد و حوزه ی اجتماعی شهری) با سلامت اجتماعی رابطة معناداری داشتند.
7- مرضیه آدینان در سال 1391 پژوهش خود را با عنوان «بررسی عوامل اجتماعی و اقتصادی مؤثر بر سلامت اجتماعی سالمندان ساکن در آسایشگاه کهریزک» به انجام رسانید ، هدف از این پژوهش ، کسب شناخت و آگاهی بیشتر درباره عوامل اقتصادی و اجتماعی مؤثر بر سلامت اجتماعی سالمندان ساکن در آسایشگاه کهریزک بوده است. جامعه آماری پژوهش کلیه سالمندان ساکن آسایشگاه کهریزک بوده است ، همچنین حجم نمونه را 100 نفر از سالمندان 60 سال و بالاتر ساکن در شهر تهران (کهریزک) که از طریق نمونه گیری طبقه ای انتخاب شده بودند در بر می گرفت. ابزار سنجش در این پژوهش پرسشنامه است. جهت سنجش سلامت اجتماعی از پرسشنامه استاندارد کییز استفاده شده است ، این پژوهش از نوع توصیفی-تحلیلی بوده است و آزمون فرضیات پژوهش به صورت جداول و نمودارهای توصیف متغیرها و آزمون همبستگی اسپیرمن و روش تحلیل رگرسیون چندگانه انجام شده است.
نتایج این پژوهش حاکی از آن است که میان متغیرهای مستقل(حمایت خانوادگی ، پایگاه اجتماعی- اقتصادی ، رضایت از زندگی ، توانایی عملکردها و کارکردهای سالمندان) در دوران قبل از سالمندی آنها و میزان سلامت اجتماعی آنها رابطه معنا داری وجود دارد.
8- اسدالله مهری در سال 1390 پایان نامه خود را با عنوان «بررسی میزان تأثیر سرمایه اجتماعی بر سلامت روانی و اجتماعی معلمان شهر همدان» به انجام رسانید ، هدف از این پژوهش شناخت میزان تأثیر سرمایه اجتماعی بر سلامت روانی و اجتماعی معلمان شهر همدان بوده است جامعه آماری پژوهش را کلیه معلمان شهر همدان در سال 1390 تشکیل می دهند. نمونه مطالعه شامل 375 نفرند ، که با روش نمونه گیری سهمیه ای انتخاب شدند.
در این پژوهش کلیه آزمودنی ها با استفاده از پرسشنامه های اطلاعات دموگرافیک ، سرمایه اجتماعی ، سلامت روانی و سلامت اجتماعی کییز مورد سنجش قرار گرفتند. برای تجزیه و تحلیل داده ها از آزمون ضریب همبستگی ، رگرسیون چند متغیره و مدل تحلیل مسیر استفاد شد. نتایج مطالعه حاکی از آن است که بین متغیرهای زمینه ای (سن ، جنس ، تحصیلات و سابقه کار) با سلامت اجتماعی و روانی رابطه معنا داری وجود ندارد. در حالی که بین ابعاد سرمایه اجتماعی با سلامت روانی و اجتماعی روابط معنا داری وجود دارد.
9- اعظم ابراهیم نجف آبادی در سال 1389 پژوهشی با عنوان«عوامل مؤثر بر میزان سلامت اجتماعی زنان جوان 24-15 ساله شهر اصفهان (با تأکید بر میزان حمایت اجتماعی) » انجام داده است. هدف از این پژوهش بررسی میزان تأثیر حمایت اجتماعی بر سلامت اجتماعی زنان جوان 24- 15 ساله شهر اصفهان بوده است.
جامعه آماری پژوهش را کلیة زنان جوان (24-15) ساله ساکن شهر اصفهان تشکیل می دهند. حجم نمونه با استفاده از فرمول کوکران با خطای 5 درصد (خطای جوابگویی) 200 نفر برآورد شده است ، روش نمونه گیری در این پژوهش از روش نمونه گیری به صورت طبقه بندی متناسب در منطقه صورت گرفته است. به طوری که نمونه ها از هر منطقه و متناسب با جمعیت آن منطقه انتخاب شده است ، ابزار سنجش در این پژوهش ، پرسشنامه است که این پرسشنامه ها از دو بخش تشکیل شده است جهت سنجش حمایت اجتماعی از پرسشنامه طراحی شده توسط محقق قبلی (بهمنی ، 1387) ، همچنین برای بررسی متغیر وابسته از پرسشنامه سلامت اجتماعی کییز استفاده شده است. نتایج این پژوهش نشان می دهد که هر چه زنان جوان از میزان حمایت اجتماعی بالاتر برخوردار بوده اند ، متناسب با آن از سلامت اجتماعی بالایی نیز برخوردار بوده اند و باالعکس. همین رابطه ، بین مؤلفه های سه گانه حمایت اجتماعی (حمایت ابزاری،عاطفی،اطلاعاتی) و سلامت اجتماعی نیز دیده می شود.
10- مریم کنگر لو در سال 1387 پژوهشی با عنوان «بررسی میزان سلامت اجتماعی دانشجویان شاهد و غیر شاهد دانشگاه علامه طباطبایی» به انجام رسانید. هدف از این پژوهش سنجش میزان سلامت اجتماعی دانشجویان شاهد مشغول به تحصیل در مقطع کارشناسی در دانشگاه علامه طباطبایی در شهر تهران و مقایسه آن با میزان سلامت اجتماعی دانشجویان غیر شاهد می باشد و بدین منظور تعداد 152 دانشجوی شاهد و غیر شاهد (به طور مساوی) در سال تحصیلی 86-85 و با روش نمونه گیری طبقه بندی شده با استفاده از نسبت دانشجویان شاهد هر دانشکده انتخاب شده است. جهت ارزیابی متغیرهای این پژوهش از ابزارهای پرسشنامه سلامت اجتماعی و چک لیست (پرسشنامه) محقق ساخته مربوط به ویژگی های شخصی و خانوادگی دانشجویان شاهد و غیر شاهد استفاده شده است.
نتایج این پژوهش نشان داد بین میزان سلامت اجتماعی دانشجویان شاهد و غیر شاهد تفاوت معناداری وجود ندارد، ولی بین میزان سلامت اجتماعی دانشجویان شاهد و دانشکده محل تحصیل آنها و بین میزان سلامت اجتماعی دانشجویان شاهد و میزان پنهان کردن سهمیه شاهد تفاوت معنی داری است. همچنین یافته ها حاکی از این است که به ترتیب دانشجویان دانشکده حقوق ، اقتصاد ، علوم اجتماعی بیشترین میزان سلامت اجتماعی را دارا هستند.
11- صفوراالسادات افشارزاده در سال 1389 پژوهشی با عنوان «بررسی میزان سلامت اجتماعی دانش آموزان نخبه و عوامل مؤثر بر بر آن» به انجام رسانید. هدف از این پژوهش سنجش مفهوم سلامت اجتماعی در بین گروهی شاخص یعنی نخبگان بوده است.
این پژوهش به صورت پیمایشی در بین دانش آموزان نخبه دختر و پسر مدارس استعداد درخشان شهر مشهد با ابزار گردآوری پرسشنامه انجام شد. جامعه آماری این پژوهش دانش آموزان سمپات (استعداد درخشان) شهر مشهد با حجم نمونه 354 نفر از دانش آموزان مقطع سوم دبیرستان و پیش دانشگاهی این مدارس است که از طریق روش سرشماری انجام شده است.
یافته ها نشان می دهند که به طور کلی سلامت اجتماعی دانشجویان نخبه در حد مطلوبی است و میزان 62 درصد آنها دارای سلامت بسیار زیاد هستند. و از میان متغیرهایی که مورد مطالعه قرار گرفت توانمندی در برقراری ارتباط از عوامل تأثیرگذار قوی در برخورداری از سلامت اجتماعی است ، از عواملی که تأثیر بسیار ضعیفی بر سلامت اجتماعی دارند سرمایه اقتصادی و فرهنگی است.
2-3-3- نقد پژوهش های انجام شده
موضوع سلامت اجتماعی در دنیا موضوع نسبتاً جدیدی است که زمان زیادی از عمر آن نمی گذرد ، در پژوهش های ذکر شده ثابت شده است که وجود سرمایه اجتماعی می تواند تأثیر زیادی بر سلامت و ابعاد آن از جمله: سلامت جسمی ، سلامت روانی و سلامت اجتماعی داشته باشد و این نشان می دهد که ابعاد سرمایه اجتماعی [اعتماد ، حمایت اجتماعی و مشارکت اجتماعی] تا چه حد خواهد توانست به بهبود سلامت اجتماعی جوامع یاری رساند.
نکته حائز اهمیت در پژوهش های انجام شده این است که در پژوهش هایی که در خارج از کشور انجام پذیرفته است علیرغم تأکید بر جنبه های اجتماعی سلامت ، بیشتر پژوهش های انجام شده به بررسی بیماریهای مختلف روحی و روانی پرداخته اند. این پژوهش های در حوزه بهداشت و سلامت روانی متمرکز شده اند و سلامت اجتماعی در حاشیه آن قرار گرفته است. بنابراین هنوز تصویر درستی از سلامت اجتماعی ترسیم نشده است. لذا محقق در این پژوهش ضمن اشاره به موضوع سلامت و رویکردهای مختلف آن ،مفهوم سلامت اجتماعی را کانون توجه خود قرار داده است.
پژوهش های انجام شده در داخل کشور نیز روی ابعاد سلامت روان و فردی متمرکز است و سلامت اجتماعی را کمتر مورد بررسی قرار داده است ، در برخی پژوهش ها (امینی رارانی) نیز به جای بررسی شاخص های سلامت اجتماعی شاخص های جامعه سالم مورد بررسی قرار گرفته است. از مشکلات دیگری که در برخی از پژوهش ها به وضوح به چشم می خورد این است که پژوهش های انجام شده در سطوح خرد و جمعیت آماری کوچک[دانشجویان یک دانشکده] انجام شده که قابل تعمیم به سطوح کلان نیست و نمی توان نتایج حاصل از آن را در سطح کلان مورد استفاده و بهره برداری مناسب قرار داد.
سرمایه اجتماعی نیز تا حدودی از مباحث بسیار جدیدی است که به تازگی وارد حوزه جامعه شناسی شده است. در ایران نیز این موضوع به سرعت مورد توجه قرار گرفته و پژوهش هایی مفصل در این حوزه در محیط های علمی و دانشگاهی انجام شده است که به تعدادی از آنها اشاره شد. در واقع هر کدام از محققین ، سعی نموده رابطه سرمایه اجتماعی را با یک متغیر مورد نظر ، بررسی نمایند و سرمایه اجتماعی در همه این پژوهش های متغیر مستقلی است که بر روی متغیر وابسته مورد نظر محقق ، مورد سنجش قرار گرفته است. در پژوهش های مختلف از جمله: پژوهش آقای حسن شربتیان (1389) و اسدالله مهری (1390) ذکر گردید که سرمایه اجتماعی تأثیر معنی داری بر سلامت اجتماعی افراد دارد مسلماً این پژوهش ها به محققان در فهم میزان تأثیر سرمایه اجتماعی بر سلامت اجتماعی دانشجویان کمک شایانی خواهد کرد.
از سوی دیگر از جمله موارد جالب توجه در پژوهش های مربوط به سرمایه اجتماعی ، وجود ادبیات مربوط به این مفهوم است که در همه این پژوهش های یک نوع ادبیات یکسان به کار گرفته شده است که البته این به دلیل وجود منابع بسیار اندک ترجمه شده مربوط به سرمایه اجتماعی می باشد که تمامی محققان مجبورند یا از منابع فارسی محدود سرمایه اجتماعی استفاده نمایند یا از متونی با زبان انگلیسی استفاده نمایند که البته متون انگلیسی نیز به دلیل تازگی موضوع بسیار محدود می باشد.
از موضوعاتی که در ادبیات مرتبط با سرمایه اجتماعی وجود دارد ، متنوع بودن و دامنه رو به افزایش آن می باشد. این موضوع باعث شده دسته بندی پژوهش های هم آسان نباشد. در مورد پژوهش های مورد بررسی باید گفت ، هر چند در طول زمان شاخص های دیگری در نظر گرفته شده برای سرمایه اجتماعی تا حدی به هم نزدیک شده است ، اما یکی از انتقادات قابل طرح بر این پژوهش های ، متنوع بودن شاخص هایی است که برای سرمایه اجتماعی به وسیله محققین مختلف در نظر گرفته شده است که زمینه را برای به وجود آمدن اجماع بین محققین ضعیف می کند. لذا این پژوهش با هدف دستیابی به شاخص هایی محدود و مشخص جهت سنجش دقیق این مفهوم تلاش نموده است.
از انتقادات دیگر وارد بر پژوهش های در مورد سرمایه اجتماعی می توان به قدرت کم تبیینی آنها به لحاظ آماری اشاره نمود. برخی پژوهش های با استفاده از داده های آماده و در دسترس که برای مقاصد دیگر جمع آوری شده بودند به ساختن شاخص های سرمایه اجتماعی دست زده که برای تحلیل سرمایه اجتماعی ناکافی می باشد. با این حال از جمله نقاط مثبت این پژوهش ها می توان به پژوهش آقای مهری اشاره نمود که در آن سنجش سرمایه اجتماعی نسبت به سایر پژوهش ها جامع و کاملتر است ، از آنجاییکه محقق در این پژوهش به خوبی مفهوم سرمایه اجتماعی را با توجه به ابعاد در نظر گرفته شده از نظریه پردازان مختلف [برخلاف بسیاری از پژوهش های انجام شده که تنها به ابعاد سرمایه اجتماعی تنها از یک یا دو نظریه پرداز حوزه ی سرمایه اجتماعی بهره گرفته اند]، سنجیده است ، لذا پژوهش حاضر در زمینه سنجش ابعاد سرمایه اجتماعی توجه ویژه ای به این موضوع داشته است.
2-4- مبانی نظری
نظریه به ما امکان می دهد که نگاهی دقیق تر به آنچه که وجود دارد ، بیفکنیم و پیچیدگی های جهان را در چارچوبی معنادار قرار دهیم و در یابیم. بدون توجه به نظریه ها و درک چشم اندازهای پژوهش ، موضوع هرگز به راستی قابل درک و فهم نخواهد بود و ممکن است در ذهن خواننده به مجموعه ای از واقعیت های آشفته تبدیل شود.
اما قبل از انتخاب نظریه یا نظریات راهنما ، می بایست نظریاتی که با دیدگاههای مختلف در رابطه با موضوع مورد مطالعه مطرح شده اند ، آورده شود و سپس نظریه یا نظریاتی که با اهداف پژوهش و شرایط اجتماعی موجود بیشتر سازگاری دارد ، انتخاب گردد.
2-4-1- سلامت اجتماعی
2-4-1-1-سلامت
سلامت از واژه هایی است که بیشتر مردمان با آنکه اطمینان دارند معنای آن را می دانند ، تعریفش را دشوار می یابند. در فرهنگ های گوناگون تعریف های بسیاری از سلامت شده است.
در فرهنگ وبستر سلامت وضع خوب و عالی بدن ، اندیشه و روح و به ویژه بر کنار بودن از درد یا بیماری تعریف شده است. در فرهنگ آکسفورد به معنی وضع عالی جسم یا روح و حالتی که اعمال بدن به موقع و به گونه مؤثر انجام شود آمده است. جالینوس سلامت را عبارت از وجود نسبت معینی از عناصر گرمی، سردی، رطوبت و خشکی تعریف می-کند. ابن سینا معتقد است : سلامت سرشت یا حالتی است که در آن اعمال بدن به درستی انجام می گیرد… نقطه مقابل آن بیماری است (سجادی،245:1383).
در سالهای اخیر با گنجانده شدن «توانایی داشتن یک زندگی مثمر از نظر اقتصادی و اجتماعی» ، این تعریف کامل تر شده است. سلامت بیشتر به عنوان ابزاری برای رسیدن یک هدف منظور شده است که می توان آن را از لحاظ کارکردی به صورت یک منبع بیان کرد؛ منبعی که به مردمان امکان می دهد به گونة فردی ، اجتماعی و اقتصادی زندگی کنند. سلامت تنها زندگی کردن نیست ، بلکه منبعی برای زندگی روزمره است؛ سلامت یک مفهوم مثبت است که بر منابع و امکانات اجتماعی و شخصی و همچنین توانایی های جسمانی تأکید دارد(همان).
سازمان جهانی بهداشت ، سلامت را بهزیستی کامل جسمی ، روانی و اجتماعی و نه صرف نبودن بیماری و یا رنجوری تعریف می کند. بنابراین سلامت منبعی برای زندگی روزمره است و نه برای هدف زندگی(محمد نبی،1:1386).
سلامت مفهوم مثبتی است که علاوه بر ظرفیتهای جسمی بر منابع اجتماعی و شخصی تأکید دارد. سلامت دارای 6 بعد مختلف می باشد: سلامت جسمی، سلامت روانی، سلامت عاطفی، سلامت معنوی، سلامت جنسی و سلامت اجتماعی(سجادی،246:1383).
2-4-1-2- تعریف سلامت اجتماعی
طبق تعريف سازمان جهاني بهداشت كه در سال 1948 منتشر شد ، سلامت عبارت است از رفاه كامل جسمي ، رواني و اجتماعي و نه فقط نبود بيماري يا معلوليت ، در اين تعريف بُعد اجتماعي سلامت نيز براي اولين بار معرفی شد. از همان ابتدا اين سؤال مطرح بود كه آيا بعد اجتماعي سلامت به وضعيت شخص تأكيد دارد يا وضعيت محيط اجتماعي را نشان مي دهد. آقاي راسل در سال1973 بعد سلامت اجتماعي را چنين تعريف كرد:
بعدي از سلامت فرد كه به چگونگي ارتباط شخص با ديگران ، واكنش ديگران به وي ، نحوة تعامل با سازمان ها و هنجارهاي جامعه مربوط است(شربتیان،298:1391).
لارسون سلامت اجتماعي را نوعي ارزيابي فرد از كيفيت روابطش با خانواده و ديگران گروهاي اجتماعي تعريف مي-كند. وي معتقد است كه مقياس سلامت اجتماعي بخشي از سلامت فرد را مي سنجد كه نشانگر رضايت يا نارضايتي فرد از زندگي و محيط اجتماعي است و درواقع ، شامل پاسخ هاي دروني فرد يعني احساس وتفكر و رفتار است.
سلامت اجتماعی ظرفیت کامل زندگی کردن به شیوه ای است که ما را قادر به درک ظرفیت های طبیعی خود می کند و به جای جدا کردن ما از سایر انسان هایی که دنیای ما را می سازند. نوعی وحدت بین ما و دیگران به وجود می آورد. سلامت اجتماعی نقش محافظت کننده ای در مقابله با فشارهای روانی دارد که از فرد در مقابل در مقابله با فشارهای روانی دارد که از فرد در مقابل وقایع فشار آور منفی زندگی اجتماعی حمایت می کند(همان).
سلامت اجتماعی شامل سطوح مهارت های اجتماعی ، عملکرد اجتماعی و توانایی شناخت هر کس از خود به عنوان عضوی از جامعه ی بزرگتر به حساب می آید. و بر شرایط اقتصادی و اجتماعی و رفاه شخصی در رابطه با شبکۀ اجتماعی
توجه می شود. در واقع سلامت اجتماعی رابطة شبکه ارتباطات اجتماعی تعادل شخصی و سازگاری میان فرد و محیط است(حسینی حاجی بکنده،3:1389).
لایکوک سلامت اجتماعی را به صورت شرایط رفاه افراد در شبکه روابط اجتماعی شامل؛ خانواده ، اجتماع و ملت تعریف می کند(کنگرلو،43:1387).
سلامت اجتماعی یعنی کیفیت و کمیت تساوی افراد و وسعت درگیر شدن اشخاص با اجتماع. لارسون بیان می کند که سلامت اجتماعی قسمتی از سلامت فردی است و این سلامت فردی میزان واکنش درونی افراد است که به صورت احساسات ، افکار ، رفتار رضایت یا عدم رضایت از محیط اجتماعی شان نشان داده می شود(لارسون،148:1375).
مدل سلامت اجتماعی که توسط ریف مطرح شده است مفهوم سلامت اجتماعی را شامل ابعاد عملکرد مثبت ذهن و روان می داند. این ابعاد عبارتند از: پذیرش رشد شخصی خود ، روابط مثبت با دیگران ، تسلط بر محیط ، هدفمند بودن در زندگی و استقلال(هیلز،172:1376).
به نظر هیلز ، وقتی از سلامت اجتماعی تعریف می شود بدون تحقق ابعاد جسمانی و روانی آن ، این بُعد از سلامت تأمین نخواهد شد. از منظر ایشان سلامت اجتماعی به توانایی فرد در تعامل مؤثر با دیگران به منظور ایجاد روابط ارضاء کنندة شخصی و به انجام رساندن نقش های اجتماعی اطلاق می شود که شامل مشارکت اجتماعی ، زندگی سازگار با سایر انسان ها ، ایجاد روابط مثبت متکی به یکدیگر و داشتن روابط جنسی سالم می باشد(همان).
لارسون و کییز با توجه به رویکرد سلامت محور یک چار چوب مفهومی و نظری برای سلامت اجتماعی ارائه داده اند. لارسون(1996) سلامت اجتماعی را ارزیابی فرد از کیفیت روابطش با افراد دیگر (نزدیکان و گروه های اجتماعی) که وی عضوی از آنهاست تعریف می کند و معتقد است که مقیاس سلامت اجتماعی بخشی از سلامت فرد را می سنجد و شامل پاسخ های درونی فرد( احساس، تفکر و رفتار) است که نشانگر رضایت یا فقدان رضایت فرد از زندگی و محیط اجتماعی اش می باشد(Larson,1996:1830).
در این میان تعریفی که کییز ارائه نموده است به نظر می رسد کاملترین تعریف از سلامت اجتماعی باشد : “سلامت اجتماعی ارزیابی و شناخت فرد از چگونگی عملکردش در اجتماع و کیفیت روابطش با افراد دیگر ، نزدیکان و گروه های اجتماعی که وی عضوی از آنهاست.” طبق این تعریف شاخص های سلامت اجتماعی عبارت اند از: انسجام اجتماعی ، انطباق اجتماعی ، شکوفایی اجتماعی و مشارکت اجتماعی که مجموع این شاخص ها در کل سلامت اجتماعی و دیدگاه فرد نسبت به جامعه خود را مورد سنجش قرار می دهد(keyes,1998:22).
در جدول (2-2) سلامت اجتماعی از دیدگاه پژوهشگران مختلف ارائه شده است:
جدول 2-1 تعریف سلامت اجتماعی از دیدگاه صاحبنظران مختلف
صاحبنظر
تعریف سلامت اجتماعی
راسل
(1973)
سلامت اجتماعی عبارت است از: چگونگي ارتباط شخص با ديگران ، واكنش ديگران به وي ، نحوة تعامل با سازمان ها و هنجارهاي جامعه.(شربتیان،298:1391).
لارسون
(1996)
لارسون سلامت اجتماعي را نوعي ارزيابي فرد از كيفيت روابطش با خانواده و ديگران گروهاي اجتماعي تعريف ميكند(حسینی حاجی بکنده،3:1389).
لایکوک
(1994)
لایکوک سلامت اجتماعی را به صورت شرایط رفاه افراد در شبکه روابط اجتماعی شامل؛ خانواده ، اجتماع و ملت تعریف می کند(کنگرلو،43:1387).
هیلز
(1986)
سلامت اجتماعی به توانایی فرد در تعامل مؤثر با دیگران به منظور ایجاد روابط ارضاء کنندة شخصی و به انجام رساندن نقش های اجتماعی اطلاق می شود(هیلز،172:1376).
لارسون
(1996)
سلامت اجتماعی ، ارزیابی فرد از کیفیت روابطش با افراد دیگر (نزدیکان و گروه های اجتماعی) که وی عضوی از آنهاست(Larson,1996:1830).
کییز
(1998)
سلامت اجتماعی ارزیابی و شناخت فرد از چگونگی عملکردش در اجتماع و کیفیت روابطش با افراد دیگر ، نزدیکان و گروه های اجتماعی که وی عضوی از آنهاست (keyes,1998:22).
2-4-1-3- دیدگاههای سلامت اجتماعی
1- دورکیم
از نظر تجربی ، مفهوم سلامت اجتماعی ریشه در ادبیات جامعه شناسی مربوط به ناهنجاری و بیگانگی دارد. اما مطابق با مدل سلامت محور ، فقدان احساس ناهنجاری و بیگانگی ممکن است ، بیانگر حضور سلامت اجتماعی نباشد(keyes,2004:4).
از نظر دورکیم بهنجاری اجتماعی به چگونگی وضعیت ارتباط فرد با دیگران در جامعه یا همان جامعه پذیری وی دارد ، از طرفی هر نوع قطع ارتباطی بین فرد و جامعه به گونه ای که افراد در چارچوب های اجتماعی جذب نگردند ، زمینه ای آنومیک و مساعد برای رشد انحرافات اجتماعی می باشد. در چنین حالتی نوعی فردگرایی افراطی ، خواسته های فرد را در مقابل حیات اجتماعی قرار می دهد(توسلی،71:1382). از نظر وی هر نوع فاصله بین فرد و جامعه به انحرافات اجتماعی افراد میدان می دهد (حسینی،21:1387 به نقل از توسلی).
2- لارسون
سلامت اجتماعی را به عنوان گزارش فرد از کیفیت روابطش با دیگران (نزدیکان و گروه های اجتماعی) که وی عضوی از آنهاست تعریف می کند و معتقد است که مقیاس سلامت اجتماعی بخشی از سلامت فرد را می سنجد و شامل پاسخ- های درونی فرد (احساس ، تفکر و رفتار) است که نشانگر رضایت یا فقدان رضایت فرد از زندگی و محیط اجتماعیش می باشد(نجف آبادی،47:1389).
«سلامت اجتماعی یعنی کیفیت و کمیت تساوی افراد و وسعت درگیر شدن اشخاص با اجتماع» لارسون بیان می کند ،کلید تصمیم گیری این است که بخشی از سلامت اجتماعی قسمتی از سلامت سلامت فردی است و عدم رضایت از محیط اجتماعیشان نشان داده می شود(همان).
3-گلداسمیت
سلامت اجتماعی را «ارزیابی رفتارهای معنی دار مثبت و منفی فرد در ارتباط با دیگران» تعریف می نماید و آن را یکی از اساسی ترین شاخص های سلامت هر کشوری معرفی می کند که منجر به کارا بودن فرد در جامعه می گردد. داشتن تفکرات اجتماعی صحیح و برخورداری فرد از ذهنیت مثبت نسبت به جامعه برای داشتن زندگی اجتماعی بهتر ، اولین و مهمترین مرحله از سلامت اجتماعی می باشد. بنابراین با توجه به ماهیت اجتماعی زندگی بشر و چالشهایی که این امر می تواند به وجود آورد ، نمی تواند از توجه به جنبه های اجتماعی سلامت در کنار جنبه های عینی ، عاطفی و روان شناختی آن غافل شد( Larson,1996:285).
4- برکمن
معتقد است تأثیر شبکه های اجتماعی بر سلامت فرد عبارت است از پرورش روحیه مشارکت و درگیری اجتماعی فرد در فرآیندهای اجتماعی ، سپری کردن اوقات خود با دوستان ، مشارکت در نقش های اجتماعی و شغلی ، گرایش به فعالیت های مذهبی و تفریح کردن به همراه گروه از نمونه های بارز درگیری اجتماعی می باشند. بنابراین از طریق فرصت هایی که به واسطه عضویت در شبکه های اجتماعی برای فرد فراهم می شود تا در رویدادهای اجتماعی مشارکت کند ، شبکه های اجتماعی نقش های اجتماعی معنی داری از قبیل نقش های اجتماعی ، شغلی ، خانوادگی و والدینی را تعریف می کنند و از این طریق سلامت اجتماعی فرد را نیز ارتقاء می دهند(همان).
5- ریف
دیدگاهی که توسط ریف مطرح شد ، مفهوم سلامت اجتماعی را شامل ابعاد عملکرد مثبت ذهن و روان می داند این ابعاد عبارت اند از:
1.پذیرش خود : نگرش مثبت به خود ، شناخت جنبه های مختلف که خود می تواند مثبت یا منفی باشد ، احساس مثبت درباره ی گذشته خود.
2.رابطه مثبت با دیگران: داشتن رابطه ی گرم ، رضایت بخش و همراه اعتماد به دیگران ، توجه به سلامتی و خشنودی دیگران ، احساس همدردی قوی با سایر افراد.
3.خود پیروی ، مستقل و خود مختار بودن: توانایی مقاومت در برابر فشارهای اجتماعی ، توانایی تنظیم رفتار از درون و ارزیابی خود به وسیله معیارهای شخصی.
4.غلبه بر محیط: داشتن حس غلبه و برتری بر محیط ، استفاده مؤثر از فرصت های بعمل آمده ، توانایی انتخاب یا ایجاد زمینه های مناسب برای نیازها و ارزش های شخصی.
5.هدفمندی در زندگی: داشتن هدف و جهت در زندگی ، معنا دادن به زندگی در حال و گذشته ، داشتن عقیده و باوری که به زندگی هدف می دهد.
6.رشد شخصی: احساس رشد ممتد داشتن ، خود را به حال رشد و تحول دیدن ، گشاده رو بودن برای تجارب جدید ، داشتن حس تشخیص برای توان باالقوه ی خود (خدایاری فرد و عابدینی،23:1386).
6-کییز
کار کییز از یک اصل جامعه شناختی و روانشناختی نشأت می گیرد. طبق نظر کییز حلقة مفقوده در تاریخچه ی مطالعات مربوط به سلامت پاسخ به این سوال است که آیا ممکن است کیفیت زندگی و عملکرد شخصی افراد را بدون توجه به معیارهای اجتماعی ارزیابی کرد؟ وی در پاسخ به این سؤال می گوید، عملکرد خوب در زندگی چیزی بیش از سلامت جسمی و روانی است و تکالیف و چالش های اجتماعی را نیز در بر می گیرد. به نظر وی «سلامت اجتماعی عبارت است از چگونگی ارزیابی فرد از عملکردش در برابر اجتماع. فرد سالم از نظر اجتماعی ، اجتماع را به صورت یک مجموعة منظم و معنادار ، قابل فهم و باالقوه برای رشد و شکوفایی دانسته و احساس می کند که به جامعه تعلق دارد ، از طرف جامعه پذیرفته می شود و در پیشرفت آن سهیم است»( keyes,1998:23).
2-4-2-سرمایه اجتماعی
2-4-2-1- تعريف سرمايه اجتماعي
يكي از مفاهيم بسيار مهمي كه جامعه شناسان معاصر در بررسي كميت وكيفيت روابط اجتماعي از آن استفاده كرده اند ، مفهوم سرمايه اجتماعي مي باشد. منظور از سرمايه اجتماعي ، سرمايه و منابعي است كه افراد و گروه ها از طريق پيوند با يكديگر مي توانند بدست آورند. ويژگي ذاتي سرمايه اجتماعي اين است كه در روابط اجتماعي شكل مي گيرند. به تعبير پورتز (1998) سرمايه اجتماعي در درون ساختار روابط افراد يافت مي شود. براي برخورداري از سرماية اجتماعي، فرد بايد ، با ديگران رابطه داشته باشد و در واقع همين ديگران هستند كه منبع واقعي بر خورداري فرد از مزايا و امتيازات محسوب مي شوند(موسوی،82:1386). سرمايه يك منبع كلي است كه اجتماع ، افراد و گروه هاي اجتماعي و در نهایت كل جامعه از آن استفاده مي كنند، تا هدف هاي خود را تحقق بخشند ، يعني ابزارهایي كه فرد ، گروه ، نهاد ، يا جامعه-اي براي رسيدن به هدف هايش از آن ها استفاده می كند ، سرمايه ناميده مي شوند (همان ).
مفهوم سرمايه اجتماعي را به طور كلي مي توان منابعي تعريف كرد كه ميراث روابط اجتماعي اند و كنش جمعي را تسهیل مي كنند. اين منابع كه از طريق فرآیند اجتماعي شدن حاصل مي شوند در برگيرندة اعتماد، هنجارهاي مشاركتي و شبكه هايي از پيوندهاي اجتماعي است كه موجب گرد آمدن افراد به صورتي منسجم و با ثبات در داخل گروه به منظور تأمین هدفی مشترك مي گردد(زاهدی،274:1382).
سرمايه اجتماعي مجموعه منابع بالفعل و باالقوه اي است كه با عضويت در شبكه هاي اجتماعي كنشگران و سازمان ها به وجود مي آيد. بورديو و كلمن سرمايه اجتماعي را اين گونه بيان مي كنند : «در واقع مفهوم سرمايه اجتماعي ، حاصل جمع منابع باالقوه و بالفعلی است كه نتيجة مالكيت شبكه بادوامي از روابط نهادي شده بين افراد و به عبارت ساده تر عضويت در يك گروه است»(شارع پور،1380:102). از ديدگاه كلمن ، مفهوم سرماية اجتماعي نشانگر اين است كه چگونه ساختار اجتماعي يك گروه مي تواند به عنوان منبعی براي افراد آن گروه عمل نمايد. كلمن وجود سرمايه اجتماعي را در اعتماد ، اطلاع رساني و ضمانت اجراهاي كارآمد ، روابط اقتدار و ميزان تكاليف در گروه ميداند(همان).
چلبی معتقد است ، منظور از سرمایه اجتماعی گزینه های رابطه ای موضع اجتماعی می باشد. از نظر وی ، برای هر موضع اجتماعی بالقوه چهار نوع گزینه رابطه ای قابل تصور است. این گزینه ها عبارتند از روابط اجتماعی ، روابط اجباری ، روابط گفتمانی و روابط مبادله ای. گزینه های رابطه ای ، موضع بالقوه در حکم منابع ارزشمند محسوب می شوند که در روابط اجتماعی قابل تبدیل به دارایی های مختلف برای کنشگر هستند. به عبارت دیگر مجموع گزینه های رابطه ای مربوط به موضع اجتماعی ، منبع باالقوه افزایش رتبه ی اجتماعی را تشکیل می دهند(مهری،30:1390).
سرمایه اجتماعی در معنای عام ، نوعی سرمایه گذاری در روابط اجتماعی است. اندیشه اصلی سرمایه اجتماعی این است که خانواده ، دوستان و همکاران دارایی بسیار مهمی را تشکیل می هند که یک فرد می تواند در شرایط بحرانی آنها را به کار گیرد ، از آنها بهره گیرد و یا برای منافع مادی استفاده کند. البته این مسئله برای گروه بیشتر صدق می کند. اجتماعاتی که از نعمت مجموعه گوناگونی از شبکه های اجتماعی و انجمن های مدنی برخوردارند در وضعیت محکم- تری در مواجهه با فقر ، آسیب پذیری و حل منازعات قرار دارند و بهتر می توانند از فرصت های جدید بهره ببرند(پوتنام،77:1380).
روابط اجتماعی ، بنیاد سرمایه اجتماعی است. که می توان آن را به شکل فردی یا محیطی و یا چند سطحی تحلیل کرد و به کار برد. و هر کدام از این سطوح تحلیل سرمایه اجتماعی را تقویت می کند ، اما می تواند مسأله ساز و بغرنج باشد. در مقابل سرمایه اجتماعی می تواند این سه زمینه را به آزمون کشد: یکپارچگی اجتماعی ، مشارکت عمومی و روابط قدرت(همان).
سرمایه اجتماعی ، مجموعه ای از شبکه ها ، هنجارها ، ارزش ها و درکی است که همکاری درون گروهها و بین گروهها را در جهت کسب منافع متقابل و رسیدن به اهداف مشترک به طرز کارآمدتر تسهیل می کند. این سرمایه را غالباً با نرخ مشارکت افراد در زندگی جمعی و وجود عامل اعتماد در بین آنان بیان می کنند(موسوی،86:1386).
به طور كلي سرمايه اجتماعي دو جنبه دارد : يكي عيني و ديگري ذهني ، جنبة عيني شبكه ها مربوط به سرماية آنهاست ، جنبه ذهني آنها نيز اهميت دارد ، چرا كه مربوط به هنجارهاي اجتماعي است كه به عنوان نمونه هايي از هنجارهاي اجتماعي مي توان به توقع مقابله به مثل ، اعتماد براي همكاري ، دلسوزي و آگاهي اشاره كرد. واژة سرمايه دال بر آن است كه سرمايه اجتماعي همانند سرمايه انسانی یا سرمایه اقتصادي ماهيتي زاينده و مولد دارد يعني ما را قادر مي سازد ارزش ايجاد كنيم ، كارها را انجام دهيم ، به اهدفمان دست يابيم. مأموريت هايمان را در زندگي به اتمام برسانيم و به سهم خويش به دنيایی ياري رسانيم كه در آن زندگي مي كنيم. وقتي مي گوييم سرمايه اجتماعي زاينده و مولد است، منظور اين است كه هيچ كس بدون آن موفق نيست(كلمن،300:1377). نكته ي ديگري كه بايد حتماً در رابطه با سرمايه اجتماعي به آن توجه داشت اين است كه سرمايه اجتماعي يك ساختار جامعه شناختي است و آنرا نبايد به يك ساختار روان شناختي تقليل داد؛ يعني سرمايه اجتماعي قابل تقليل در سطح فردي نمي باشد(همان).
در جدول (2-2) تعدادی از تعاریف سرمایه اجتماعی از دیدگاه پژوهشگران مختلف ارائه شده است:
جدول 2-2 تعریف سرمایه اجتماعی از دیدگاه صاحبنظران مختلف
صاحب نظر
تعریف سرمایه اجتماعی
هانیفان
(1920)
سرمایه اجتماعی اشاره به آن ندارد که ما به طور معمول آن را به عنوان سرمایه ای که در احساس مجازی است بپذیریم. ما اشاره به آن نیز نداریم که آن یک وضعیت واقعی یا ویژگی شخصی یا پول نقد باشد ، بلکه بیشتر متمایل به جوهره های ملموس که افراد در زندگی واقعی می سازند است؛ از قبیل: نیت خیر ، معاشرت کردن ، همدلی ، روابط متقابل بین افراد و خانواده ها که جامعه واحد را می سازند و تمام قسمت های جامعه ، و همچنین افراد نیز از یک کمک ممتاز ، همدلی و معاشرت با همسایه ها ، از آن سود می برند. آن وقت است که سرمایه انباشته می شود(گیلبرت،همان:7).
بوردیو
(1986)
سرمایه اجتماعی حاصل جمع منابع باالقوه و باالفعل فراهم شده برای فرد یا گروه است. این منابع ، برآمده از مالکیت شبکه بادوامی از روابط کم و بیش نهادینه شده ای است که از فهم متقابل و سوابق مشترک بین افراد ، حاصل می شود (گیلبرت،همان:8).
کلمن
(1990)
سرمایه اجتماعی را باید با توجه به کارکردش تعریف کرد. کارکردی که به وسیله آن مشخص می شود ارزش جنبه هایی از ساختار اجتماعی که کنش گران به عنوان منابعی جهت تحقق اهداف و علایق شان از آنها استفاده می- کنند(کلمن،همان:8).
بیکر
(1990)
منبعی است که کنشگران آن را از ساختارهای خاص اجتماعی بر می گیرند و سپس در پیگیری منافع خود به کارش می برند و به واسطه تغییر در روابط کنشگران به وجود می آید(مهری،همان:31).
پوتنام
(1995)
جنبه هایی از سرمایه اجتماعی از قبیل هنجارها ، شبکه ها و اعتماد متقابل است که همیاری و هماهنگی افراد را برای دستیابی به منافع مشترک ، تسهیل می کنند (پوتنام،همان:8).
فوکویاما
(2000)
سرمایه اجتماعی ، مثل و نمونه ملموسی از یک هنجار غیر رسمی (نانوشته) است که همکاری میان دو یا چند نفر را ارتقاء می بخشد (مهری،همان:31).
کوهن
(2001)
سرمایه اجتماعی از پیوندهای مأثر موجود میان مردم ترکیب یافته است. پیوندهایی که مبتنی بر اعتقاد ، فهم متقابل ، ارزش های مشترک و رفتارهایی است که اعضای اجتماعات و شبکه های انسانی را به یکدیگر پیوند می دهد و عمل همیاری را ممکن می سازد(همان).
اسپلربرگ
(2001)
منبعی اجتماعی است که متضمن روابط بین افراد است و از تماس ها ، روابط ، اشتراکات ، همکاری و اعتماد ذاتی در روابط جاری منشأ می گیرد و رشد می کند (اسپلربرگ، 43:1384 به نقل از مهری).
2-4-2-2- طبقه بندی سرمایه اجتماعی
سرمایه اجتماعی را می توان در سه سطح ، خرد ، میانی و کلان مطالعه کرد.
الف) سطح خرد
در سطح خرد ، سرمایه اجتماعی ناظر بر رفتار شبکه هایی از افراد و خانوارهاست با وجود رد پاهای مشخصی از این مفهوم در نوشته های قدیمی تر، تحلیل سرمایه اجتماعی در سطح خرد ، پیوند وسیعی با رابرت پوتنام(1993) دارد. او در کتاب تأثیر گذار خود با عنوان «بهبود کارایی مردم سالاری» ، سرمایه اجتماعی را به عنوان ویژگی های سازمان اجتماعی تعریف می کند ؛ مثل شبکه هایی از افراد یا خانوارها و ارزش ها و هنجارهای به هم پیوسته که موجِد اثرات خارجی برای مطالعه جامعه است(شارع پور و حسینی،250:1384).
اثرات خارجی ناشی از تعاملات بین فردی ، ممکن است مثبت یا منفی باشد. از اثرات منفی این گونه تعاملات در سطح خرد ، می توان به این نکته اشاره کرد که روابط موجود بین افراد در یک شبکه که سرمایه اجتماعی تشکیل میدهد ، به قیمت به حساب نیاوردن دیگران در این شبکه ، قوّت می یابد. پوتنام از ابتدا برای این اثرات خارجی ، طبیعتی مثبت متصور بود ، اما او و دیگران بعد از این متوجه شدند که اثرات خارجی منفی هم می تواند از کنش های بین شخصی پدیدار شود. ظهور برخی گروهها در جامعه که در پی منفعت طلبی و یا برتر از آن ، اهداف بدخواهانه هستند ،گواه بر این مدعاست ، مانند مافیا در ایتالیا ، در این موارد سرمایه اجتماعی فقط به نفع اعضای گروه است و لزوماً نفع افراد غیر عضو یا نفع جامعه را در برندارد. سرمایه اجتماعی در سطح خرد ، بر اساس میزان صمیمیت حاکم بر روابط افراد ، به دو نوع درون گروهی و میان گروهی تقسیم می شود.
1- سرمایه اجتماعی درون گروهی: این نوع سرمایه اجتماعی میان افرادی که ارتباط نزدیک و صمیمی با هم دارند، وجود دارد ؛ مثل اعضای خانواده ، دوستان نزدیک و همسایگان. در برخی مطالعات ، از این سطح سرمایه اجتماعی ، با عنوان غیر رسمی یاد می شود.
2- سرمایه اجتماعی میان گروهی: این نوع سرمایه اجتماعی در میان افرادی رواج دارد که روابط دوستانه و خصوصیات مشترک کمتری میان آنها حاکم است ؛ مثل اعضای گروه های اجتماعی و سیاسی یا عموم مردم که لزوماً از یک اندیشه و گروه فکری خاصی پیروی نمی کنند. به طور کلی ، این نوع سرمایه اجتماعی ، در سطح کل جامعه اعتماد ساز است.
توسعه مالی یکی از پیامدهای اقتصادی ، این اعتماد سازی است. سرمایه اجتماعی ، از طریق توسعه مالی می تواند بر رشد اقتصادی اثر گذار باشد(سمیعی و همکاران،35:1389).
لزوم توجه به این سطح از سرمایه اجتماعی ، وقتی مطرح می شود که بدانیم سرمایه اجتماعی درون گروهی برای یک جامعه کافی نیست. به عبارتی، وجود تعداد زیادی گروه با انسجام درونی بالا ، ممکن است جامعه را دچار چند دستگی کند. همان طور که در بالا اشاره شد ، برخی گروه ها برای تقویت انسجام درونی خود اقدام به حذف دیگران کرده و زمینه ای را فراهم می آورند که تعصب گروهی و قومی در جامعه ، رواج یابد. برای رهایی از این معضل ، سرمایه اجتماعی میان گروهی مطرح می شود که محور اصلی آن ، وجود روابط سالم میان افراد بیگانه از هم است؛ یعنی افرادی که به گروه های گوناگونی تعلق دارند ولی در یک جامعه زندگی می کنند(توسلی و موسوی،44:1384).
ب) سطح میانی:
سرمایه اجتماعی در سطح میانی که به سرمایه اجتماعی رابط نیز معروف است ، شامل پیوندها و روابط عمودی است. به عنوان مثال به روابط بین گروه ها ، سازمان ها و بنگاه ها با یکدیگر می پردازد. گسترش واحد مشاهده و معرفی مؤلفه-های عمودی برای سرمایه اجتماعی ، اولین بار توسط جیمز کلمن انجام شد. با این کار ، کلمن فتح بابی کرد تا از آن طریق ، بحث در سطحی وسیع تر دنبال شود. تعریفی که او از سرمایه اجتماعی ارائه داد ، به طور ضمنی روابطِ حاکم در درون ساختار گروه ها را نیز علاوه بر روابط میان افراد هم تراز در نظر گرفت. او معتقد است که سرمایه اجتماعی ، طیفی از مسائل مختلف است که هر کدام ، برخی از جنبه های ساختار اجتماعی را دارا هستند و هر کدام رفتار معین بازیگران را درون ساختار تسهیل می کنند ؛ خواه این بازیگر فرد باشد ، یا جمع. این تعریف ، مفهوم سرمایه اجتماعی را به گونه- ای گسترش می دهد که علاوه بر پیوندهای افقی ، شامل پیوندهای عمودی نیز می شود و رفتار حاکم میان گروه ها را نیز در نظر می گیرد، پیوندهای عمودی با روابط سلسله مراتبی و توزیع یک قدرت نابرابر میان اعضاء شناخته می شود(مرندی،62:1385).
ج) سطح کلان:
آخرین و در واقع فراگیرترین جنبة سرمایه اجتماعی ، جنبة کلان است که شامل رسمی ترین روابط و ساختارهای نهادی می شود. به همین لحاظ در برخی مطالعات ، این سطح از سرمایه اجتماعی، با عنوان نهادی هم معرفی می شود. این بخش از سرمایه اجتماعی به محیط اجتماعی و سیاسی می پردازد که به ساختارهای اجتماعی شکل می دهد و هنجارها را قابل توسعه می کند. رژیم سیاسی ، سلطه قانون ، نظام قضایی و آزادی های سیاسی و مدنی ، نهادهایی است که از طریق آنها ، سرمایه اجتماعی کلان شکل می گیرد. آن چه از سرمایه اجتماعی در دو طبقه اول تعریف شد ، بیشتر مربوط به روابط غیر رسمی و محلی و منطقه ای بود. طبقة سوم یا سرمایه اجتماعی کلان ، روابط و ساختارهای رسمی شده را شامل می شود. این سطح از سرمایه با مفاهیمی که در اقتصاد نهادگرا از آنها یاد می شود ، در ارتباط است(عبدالله زاده،52:1378).
2-4-2-3- اهمیت سرمایه اجتماعی
در سال های اخیر در علوم اجتماعی دربارة سرمایه اجتماعی بحث های زیادی شده است. محاسبه تعداد مقالات دانشگاهی ارائه شده درباره یک موضوع ، احتمالاً شیوة مناسبی برای درک جذابیت گستردة آن موضوع است. تعداد مقالات نشریات که سرمایه اجتماعی یکی از واژه های کلیدی آنهاست ، قبل از سال 1981 در مجموع 20 مقاله بوده است. و بین سالهای 1996 تا مارس 1999 مجموع این مقالات 1003 مقاله بوده است. و این در حالی است که شواهدی برای فروکش کردن این رشد در آینده وجود ندارد. این شاخص به ما اطمینان می دهد که با انفجار اقبال متخصصین به این مفهوم [سرمایه اجتماعی] می باشیم. این در حالی است که تعداد روز افزونی از سیاستگذاران و روزنامه نگاران نیز در تلاشی مشابه با این مفهوم آشنا می شوند و از این طریق ، این مفهوم وارد زبان عموم مردم می شود(Harper,2001:6).
2-4-2-4- نظریات سرمایه اجتماعی
به علت گسترش کمی و کیفی نظریه های سرمایه اجتماعی در دهه های اخیر ، تنها دیدگاه های صاحب نظرانی را که مباحث آنها الهام بخش بوده و رویکردهای نظری اصلی را شکل داده است مرور می نماییم:
1- شبکه های اجتماعی
نظریه پردازان شبکه اجتماعی می گویند که باید بر الگوهای عینی پیوندهایی تأکید کرد که اعضای یک جامعه را به یکدیگر مرتبط می سازند. ولمن تأکید نظریه پردازان شبکه را چنین شرح می دهد:
«تحلیل گران شبکه با این مفهوم ساده ولی کارآمد آغاز می کنند که کار اصلی جامعه شناسی بررسی ساختار اجتماعی است. سرراست ترین شیوۀ بررسی یک ساختار اجتماعی ، تحلیل الگوی پیوندهایی است که اعضای جامعه را به هم پیوند می دهد. تحلیل گران شبکه در جستجوی ساختارهای عمیقند ، همان الگوهای شبکه ای منظمی که در زیر سطح نظام های اجتماعی غالباً پیچیده پیدا می شوند»(ریتزر،557:1380).
یکی از جنبه های اساسی تحلیل شبکه ای ، این است که گرایش به آن دارد تا جامعه شناسان را از بررسی گروه ها و رده های اجتماعی به بررسی پیوندهای میان کنشگران سوق دهد ، کنشگرانی که چندان در هم بافته و به هم بسته نیستند که بتوان آنها را گروه قلمداد کرد. یکی از نمونه های خوب در این زمینه ، کار گرانووتر درباره «قدرت پیوندهای سست» است. گرانووتر میان «پیوندهای نیرومند» مانند پیوندهای میان آدمها و دوستان نزدیکشان و «پیوندهای سست» مانند آدمها و آشنایان شان ، تمایز قائل می شود. جامعه شناسان بیشتر گرایش به تأکید بر پیوندهای نیرومند آدمها یا گروه های اجتماعی ، داشته اند. آنها پیوندهای نیرومند را تعیین کننده و می دانسته اند ، حال آنکه برای پیوندهای سست اهمیت جامعه شناختی ناچیزی قائل بوده اند. خدمت گرانووتر به جامعه شناسی این بوده که نشان داد پیوندهای سست میان دو کنشگر می تواند به عنوان پلی میان دو گروهی با پیوندهای داخلی نیرومند ، به کار آید. بدون چنین پیوندهای سستی ، دو گروه ممکن است یکسره از هم جدا بمانند. همین امر نیز به نوبه خود ، می تواند یک نظام اجتماعی انعطاف-پذیرتر را به بار آورد. فردی که از پیوندهای سست برخوردار نباشد ، خودش را در یک گروه سخت در هم بافته منزوی می یابد و درباره آنچه که در گروه های دیگر و نیز در جامعه گسترده می گذرد ، بی اطلاع می ماند(همان:578). مفهومی که پوتنام از آن به عنوان سرمایه اجتماعی درون گروهی یاد می کند ، که خطراتی را از این ناحیه متوجه افراد عضو شبکه های اجتماعی می کند. از این رو ، پیوندهای سست از انزوای یک گروه جلوگیری می کنند و به افراد اجازه می دهند تا در جامعه گسترده تر بهتر ادغام شوند (انطباق با جامعه یک جنبه از سلامت اجتماعی). نظریه شبکه به نسبت نو و توسعه نیافته است. به گفته برت ، میان رهیافت های مورد استفاده تحلیل شبکه ای ، هنوز رشتۀ پیوند مستحکمی برقرار نیست. ولی به نظر می رسد پژوهش های پراکنده ای هم وجود دارد که بر یک رشته اصول منسجم استوار است:
الف) اینکه پیوندهای میان کنشگران ، چه از جهت محتوا و چه از نظر شدت ، معمولاً تقارن دارند. کنشگران چیزهای متفاوتی عرضه می کنند و این کار را به شدت کمتر یا بیشتر انجام می دهند.
ب) اینکه پیوندهای میان افراد را باید در زمینه ساختار شبکه های گسترده تر مورد تحلیل قرار داد. شبکه های اجتماعی از طرق دیگر نیز ممکن است بر سلامتی تأثیر گذار باشند. یکی از این مواردکه اغلب نادیده گرفته می شود ، عبارت است از نفوذ اجتماعی ، نزدیکی دو کنشگر در شبکه اجتماعی با میزان نفوذ بین شخصی در میان آن دو کنشگر مرتبط است که در اکثر مواقع نیازمند روابط چهره به چهره می باشد. از آنجا که در شرایط و وضعیت های مبهم ، افراد راهنمایی مورد نظر خود را از طریق مقایسه نگرش ها و دیدگاههای خود با گروههای مرجع به دست می آورند هنگامی که نگرشها با گروههای مورد مقایسه مشترک باشند تثبیت و تقویت می شوند و در صورت مغایرت با آنها تضعیف می- شوند. به عبارت دیگر اگر افرادی که به عنوان گروههای مرجع فرد به شمار می روند رفتارهای سالم را دنبال کنند ، این افراد نیز به تبعیت از آنها این رفتارها را دنبال خواهند کرد و همین امر سلامتی آنها را ارتقاء خواهد داد و برعکس اگر آنهایی که به عنوان گروه های مرجع فرد قلمداد می شوند ، رفتارهای مخاطره آمیز برای سلامتی (از قبیل مصرف مشروبات و کشیدن سیگار) را دنبال کنند ، افراد تحت نفوذ آنها نیز این رفتارها را انجام خواهد داد(Berkman & Glas,2000:139).
برکمن معتقد است تأثیر شبکه های اجتماعی بر سلامت اجتماعی فرد عبارت است از پرورش روحیه مشارکت و درگیری اجتماعی فرد در فرآیندهای اجتماعی. مشارکت و درگیری اجتماعی از عملکرد پیوندهای بالقوه در فعالیت های زندگی ناشی می شود.
سپری کردن اوقات خود با دوستان ، حضور در کارکردهای اجتماعی ، مشارکت در نقش های اجتماعی و شغلی ، گرایش به فعالیت های مذهبی و تفریح کردن به همراه گروه از نمونه های بارز درگیری اجتماعی می باشد. بنابراین از طریق فرصتهایی که به واسطه عضویت در شبکه های اجتماعی برای فرد فراهم می شود تا در رویدادهای اجتماعی مشارکت کند ، شبکه های اجتماعی نقش های اجتماعی معنی داری از قبیل نقش های شغلی ، خانوادگی را تعریف می- کند و از این طریق سلامت اجتماعی فرد را ارتقاء می دهد ، این نقش ها که برای فرد روابط منطقی را فراهم می کند و در وی احساس هویت ایجاد می نماید و فقط به دلیل وجود زمینه شبکه ای فرصت عمل کردن به چنین نقشهایی را فراهم می کند. ممکن است علاوه بر این مشارکت در درون شبکه ، فرصت هایی را برای رفاقت ، مصاحبت و معاشرت فراهم کند که این رفتارها ، نگرشها و پیوندها به زندگی فرد معنا می بخشد و این امر در سلامت اجتماعی وی تأثیر بسزایی می گذارد (همان:164).
2- دورکیم
همبستگی اجتماعی که به عنوان کیفیت روابط اجتماعی و وجود اعتماد ، الزامات متقابل و احترام در جامعه تعریف گردیده ، محافظ مردم و سلامت آنهاست. جوامعی که دارای سطح بالایی از نابرابری درآمدی است تمایل کمتری به همبستگی اجتماعی دارند. حمایت های متقابل در سطح بالا باعث حفظ سلامت می شود در حالی که بر هم خوردن روابط اجتماعی گاهاً نابرابری های بیشتری را به دنبال دارد و موجب کاهش اعتماد و افزایش خشونت می گردد (مهری،44:1390).
دورکیم برای پاسخگویی به شکل روابط افراد در جامعه دو شکل همبستگی را از هم تفکیک کرد ، همبستگی موسوم به خود به خودی یا مکانیکی و همبستگی ارگانیکی. همبستگی مکانیکی ، به اصطلاح دورکیم ، همبستگی از راه همانندی است. هنگامی که این شکل از همبستگی بر جامعه مسلط باشد افراد جامعه چندان تفاوتی با یکدیگر ندارند. آنان که اعضای یک اجتماع واحد هستند نسبت به هم ، احساسات واحدی دارند. صورت دیگر همبستگی ، همبستگی ارگانیک است که ، وحدت انسجام یافته در آن نتیجه تمایز اجتماعی افراد با هم است یا از راه این تمایز بیان می شود. همبستگی ارگانیکی ، پویا و در حال تحول است ، افراد در چهارچوب آن بر اساس هدف ها و ارزشهای مشترک به همبستگی اجتماعی دست می یابند ، احساس امنیت را حتی بیش از خود امنیت تجربه می کنند و با وجود ریسک پذیری و وجود مخاطرات واقعی حاضر می شوند در آن سرمایه گذاری کنند و انتظار بازدهی مناسب داشته باشند(همان).
دورکیم چنین استدلال می کند که وجه بارز جوامع ما قبل صنعتی ، ادغام اجتماعی آنچنان شدیدی است که فردیت درآن مستحیل می شود. با پیدایش جوامع صنعتی و رشد تقسیم کار ، شکل ادغام اجتماعی تضعیف شد و تغییر کرد. همبستگی اجتماعی از آن پس مبتنی بر کیش فردیت بوده و وابستگی متقابل افراد جامعه را هم پیوند می بخشیده است. اما این تحول از جامعه منسجم که مبتنی بر ادغام شدید بود به جامعه و به نوع دیگر همبستگی ، ضرورتاً آسان و راحت صورت نگرفت. از یک سو اگر ادغام اجتماعی خیلی ضعیف شود منزوی شدن افراد خطری برای آنهاست و از سوی دیگر ، اگر هویت فرد نتواند جانشین هویت جامعه شود در این صورت می گویند فرد دچار بی هنجاری است. بی هنجاری ، نوعی فقدان معیار است که ضمن آن هویت و فردیت فرد از میان می رود. او نظریه خودکشی خود را بر پایه نظریه همبستگی بنا کرد. اگر چه کار دورکیم در پایان قرن گذشته انجام شد ، اما یافته ها و تبیین های وی در مورد ، تنوع و گوناگونی خودکشی امروز نیز درست می نماید. اما مهم تر از همه ، بسط نظریه او به دیگر شکلهای بیماری و تأثیر قابل ملاحظه ای بر سلامت یک جمعیت دارد و مخاطراتی که این همبستگی را تهدید می کند ، موجب ایجاد سطح نازل تر سلامت برای همه می شوند و یک روش تأمل درباره ماهیت هم بسته یک اجتماع ، بر اساس «سرمایه اجتماعی»آن استوار است (شربتیان،34:1391).
سلامت اجتماعی به چگونگی وضعیت ارتباط فرد با دیگران در جامعه یا همان جامعه پذیری فرد اشاره می کند. دورکیم اشاره می کند ، از نظر دورکیم هر نوع قطع ارتباط بین فرد و جامعه به گونه ای که افراد در چهارچوب اجتماعی جذب نگردد ، زمینه های آنومیک و مساعد برای رشد انحراف اجتماعی می باشد. در چنین حالتی یک نوع فردگرایی افراطی ، خواسته های فردی را در مقابل حیات اجتماعی قرار می دهد. به نظر وی ورطه یا فاصله ی بین فرد و جامعه که به عدم ادغام افراد در چهارچوب های اجتماعی می انجامد به انحرافات اجتماعی میدان می دهد(همان:36).
3- نظریه پوتنام
به نظر پوتنام ، سرمایه اجتماعی «روابط بین افراد – شبکه های اجتماعی و هنجارهای متقابل و اعتماد اجتماعی ای که از این طریق حاصل می شود ، می باشد.» همچنین او می افزاید که «استفاده از سرمایه اجتماعی که به نظر من از خصوصیات زندگی اجتماعی – شبکه ها ، هنجارها و اعتماد – هستند ، مشارکت کنندگان را قادر می سازند تا برای رسیدن به اهداف مشترک ، با یکدیگر همکاری نمایند»(Putnam,2000:19).
نظریه پوتنام درباره سرمایه اجتماعی شباهت مشخصی به تصورات دورکیمی از همبستگی دارد. استفاده وی از کلماتی مثل مولد بودن و اثر بخشی این مطلب را به ذهن متبادر می سازد که سرمایه اجتماعی را کارکردی می دیده است. اما چارچوب کار وی نشان می دهد که او کنش فردی محاسبه گر نظریه انتخاب عقلانی را به تصویر نمی کشد ، به نظر او خویشاوندی به عنوان منبعی برای کسب همبستگی ، اهمیت کمتری از آشنایی و عضویت مشترک اجتماعات ثانویه ای که می توانند افراد متعلق به گروههای کوچک کاملاً متفاوت و مجزا را گرد هم آورند ، دارند. وی همچنین استدلال می کند که ممکن است پیوندهای عمودی کمتر از پیوندهای افقی مفید واقع شوند. زیرا ممکن است ظرفیت کنش جمعی را تحلیل برده و باعث ایجاد بدگمانی شوند(حسن زاده،27:1390).
پوتنام تمایزی دیگری بین دو شکل اولیه سرمایه اجتماعی که عبارت اند از : سرمایه اجتماعی ارتباط دهنده و سرمایه اجتماعی درون گروهی طرح می نماید. سرمایه اجتماعی درون گروهی ، هویت های انحصاری را تقویت کرده و باعث حفظ همگنی می شود. سرمایه اجتماعی ارتباط دهنده افراد متعلق به تصمیمات اجتماع متنوع را گرد هم می آورد. هر کدام از این اشکال برای رفع نیازهای متفاوتی سودمند می باشند. سرمایه اجتماعی درون گروهی ، برای تقویت تعامل- های خاص مفید است و همچنین در نقش یک نوع چسب قوی جامعه شناختی برای حفظ وفاداری درون گروهی قوی و تقویت هویت های مشخص ، عمل می کند. اتصالات ارتباط دهنده برای اتصال به ابزارها و امکانات خارجی و نشر اطلاعات مفیدند و یک بخش جامعه شناختی را فراهم می آورند که می توانند هویت ها و تعاملات وسیع تری را به وجود آورند(مهری،50:1390). از دهه 1990 تعریف پوتنام از سرمایه اجتماعی اندکی تغییر کرد و در سال 1996 در تعریف سرمایه اجتماعی می گوید: «منظور من از سرمایه اجتماعی ویژگی های زندگی اجتماعی» شبکه ها ، هنجارها و اعتماد است که مشارکت کنندگان در این گروهها را قادر به کار مؤثرتر با همدیگر برای تعقیب اهداف مشترک می- کند(Putnam,2000:19).
این سه مفهوم اساسی شبکه ها ، هنجارها و اعتماد سه پایه اصلی سرمایه اجتماعی پوتنام را تشکیل می دهند.
الف)شبکه ها
شبکه های رسمی و غیر رسمی ارتباطات و مبادلات ، در هر جامعه ای اعم از مدرن ، سنتی و فئودالی یا سرمایه داری و.. وجود دارد. این شبکه ها دو نوع افقی و عمودی هستند ، در شبکه های افقی ، شهروندانی عضویت دارند که از قدرت و وضعیت برابری برخوردارند. در شبکه های افقی انبوه ، اما جدا از هم ، تقویت همکاری درون گروهی را سبب می- شوند. آنها با زدودن شکاف های طبقاتی ، همکاری گسترده تری را پدید می آورند که از نظر او هر چه ساختار سازمانی افقی تر باشد. موفقیت نهادی در آن اجتماع بیشتر خواهد شد. کنش های افقی قوی در شبکه های مشارکت مدنی مانند: انجمن های همسایگی ، کانون سرود خوانی ، تعاونی ها ، باشگاههای ورزشی و احزاب روی می دهند که از نظر پوتنام شبکه مشارکت مدنی یکی از اشکال ضروری سرمایه اجتماعی هستند. هر چه این شبکه ها در جامعه بیشتر باشند احتمال بیشتری وجود دارد که شهروندان بتوانند در جهت منافع متقابل همکاری کنند.
شبکه های عمودی: که در آن کنشگران در وضعیت نابرابر و به صورت سلسله مراتبی قرار گرفته اند. در این حالت کنشگران با هم ارتباطی ندارند ، به این معنا که رابطه کنشگران منقطع بوده و ایشان تنها اطلاعاتی را به دست خواهند آورد که منافع افراد رد موقعیت بالاتر را به خطر نیندازند و اطلاعات به صورت شفاف رد و بدل نمی شود. که در این نوع کنش ها اعتماد کمتر دیده می شود.
البته قابل ذکر است که عضویت در هر گروه یا شبکه الزاماً در برگیرنده همانندی نیست. برای مثال ممکن است کسی وابستگی به حزب خاصی داشته باشد ولی هویت خود را از آن نگرفته باشد و هیچ الزامی هم برای حمایت از آن احساس نکند. در مورد کلیسا ، اجتماعات حرفه ای ، هنری ، همسایگی ، قومی ، شهری و در کل خود جامعه نیز می تواند همین طور باشد.
سایر نوشته ها با بررسی شبکه های مفهومی و شکلی شبکه این پرسش را مطرح می کنند که آیا شبکه ها باید فشرده و آکنده از پیوندهای زیاد باشند یا اینکه اطلاعات جدید در شبکه های خلوت جریان می یابد تا آنها پیچیده تر و شلوغ تر شوند. فشردگی یا تراکم شبکه ویژگی دیگری علاوه بر ساخت شبکه است که پوتنام بر آن تأکید دارد منظور او از فشردگی ، افزایش انجمن ها و امکان عضویت های متداخل و مشارکت در عرصه های چند گانه زندگی اجتماعی است(همان:20).
ب)هنجارها
هنجار یکی از مفاهیم مرکزی و هسته ای جامعه شناسی است. با این وصف، در متون جامعه شناسی و در بین جامعه شناسان خارجی نیز فضای مفهوم آن کاملاً مشخص و متمایز نشده است. به همین دلیل نیز در بسیاری از مواقع این به طور مبهم یا با مفاهیم دیگر به طور یکسان و مشابه به کار برده می شود (رفیع پور،178:1380).
هر قسمت از رفتارهای انسان که به طور مستقیم یا غیر مستقیم به دیگر انسانها مربوط می شود، مبتنی بر هنجارهاست.
هنجارها برای زندگی جمعی و نظم اجتماعی الزامی هستند و اگر در شبکه ی وسیع روابط اجتماعی ، هنجارها رعایت نشوند ، زندگی اجتماعی مختل و جامعه عملاً فلج می شود. در آن صورت روابط اجتماعی که هدفش ، بهتر ارضاء شدن نیاز انسان است ، به طور معکوس تأثیر می گذارد و هر کجا که انسان وارد شبکۀ روابط اجتماعی می شود ، باید انتظار داشته باشد که این روابط در واقع مانع دستیابی او به هدفش خواهد شد.
در هر گروه اجتماعی ، هنجارهایی هستند که مهم ترین سودمندی آنها تقویت اعتماد ، کاهش هزینه معاملات و تسهیل همکاری است. از نظر پوتنام مهم ترین این هنجارها ، هنجارهای معامله ای متقابل هستند. وی این هنجارها را از مهم ترین اجزای سرمایه اجتماعی می داند و جوامعی که این هنجارها بر آنها حاکم است ، به شکل مؤثری به فرصت طلبی و مشکلات عمل جمعی فائق می آیند ، این هنجارها با شبکه های انبوهی از مبادلات اجتماعی مرتبط هستند و هر یک دیگری را تقویت می کنند(شریفیان ثانی،192:1384).
پوتنام نوع خاصی از هنجارهای همیاری را مولدترین جزء سرمایه اجتماعی می داند و حتی آن را ملاک سرمایه اجتماعی می نامد: «ملاک سرمایه اجتماعی اصل همیاری تعمیم یافته است. من اکنون این کار را برای شما انجام می دهم بی آنکه چیزی فوراً در مقابل انتظار داشته باشم و شاید حتی بی آنکه شما را بشناسم ، با این اطمینان که در طول راه شما یا دیگری لطف مرا پاسخ خواهید داد.»( همان).
ج) اعتماد
اعتماد پیش شرط عمده و کلیدی برای موجودیت هر جامعه محسوب می شود و برای حل مسائل ضروری به نظر می- رسد. اعتماد باعث پیدایش آرامش و امنیت روانی می گردد و برای حرکت موفقیت آمیز اقتصاد و افزایش مشروعیت حکام و توسعه سیاسی ضرورت دارد. او از دو نوع اعتماد که هر کدام مختص به نظم و ساختار اجتماعی خاص است سخن می گوید: اعتماد که یکی از عناصر ضرورت تقویت همکاری است یک عنصر غیر اختیاری و ناآگاهانه نیست. اعتماد مستلزم پیش بینی رفتار یک بازیگر مستقل است. در جوامع کوچک و به هم پیوسته بر اساس چیزی انجام می شود که «برنارد ویلیامز » آن را اعتماد صمیمانه می نامد. یعنی اعتمادی که به آشنایی نزدیک با «این فرد» بستگی دارد ، اما در جوامع بزرگ تر و پیچیده تر یک اعتماد غیر شخصی تر یا شکل غیر مستقیمی از اعتماد ضرورت دارد. اعتماد شخصی یا صمیمانه امنیت را در محدوده کمی در بین افرادی که روابط رو در رو دارند فراهم می کند. در حالی که اعتماد تعمیم یافته یا اجتماعی محدوده امنیت را وسیع تر می کند. اعتماد عام یا تعمیم یافته و اجتماعی را می توان داشتن حسن ظن نسبت به افراد جامعه جدای از تعلق آنها به گروه های قومی و قبیله ای تعریف نمود ، به نظر پوتنام اعتماد به همان اندازه که یک نگرش شخصی است یک دارایی ضروری نظام اجتماعی نیز هست. افراد قادرند که به یکدیگر اعتماد کنند «و نه صرفاً خوش باوری» و این به دلیل هنجارها و شبکه های اجتماعی است که عملشان در چارچوب آنها قرار می- گیرد(شریفیان ثانی،139:1384).
اعتماد اولین جزء سرمایه اجتماعی است که به نوع ارتباط بین افراد مربوط می شود. تأکید بر اعتماد در مقایسه با دیگر انواع ارتباط در ادبیات موضوع نقش برجسته ای دارد. به علاوع سنجش هیجانات مثبت با میزان ارتباط متقابل در سطح ملی ، کاری بس دشوار است. بخش عمده ای از نظریه مربوط به سطح اجتماعی مبتنی بر بحث اعتماد است و اعتماد ، ارتباط تنگاتنگی با ارتباط تعمیم یافته دارد و به طور کلی شاخص بسیار مناسبی برای پیوندهای مستقیم و متقابل است(مهری،53:1390).
پوتنام مقوله سرمايه اجتماعي را مرتبط با جمع و جامعه مي‌داند و اين مفهوم را اينگونه تعريف مي‌كند: شبكه‌ها ، هنجارها و اعتماد، شركت كنندگان را به همكاري جدي‌تر و كارآمدتر براي دستيابي به هدف‌هاي مشترك قادر مي‌سازد، بنابراين پوتنام سرمايه اجتماعي را به عنوان همبستگي اجتماع محلي حاصل شده داراي ويژگي‌هاي ذيل مي‌داند:
1- وجود مجموعه‌اي متراكم از سازمان‌ها و شبكه‌هاي اجتماع محلي.
2- سطوح بالاي تعهد مدني يا مشاركت در شبكه‌هاي اجتماعي محلي.
3- هويت محلي قوي و مثبت و نيز احساس تجانس و برابري با اعضاي اجتماع محلي.
4- هنجارهاي تعميم يافته محلي مربوط به اعتماد و كمك متقابل بين اعضاي اجتماع محلي و اينكه آيا آنها يكديگر را به لحاظ شخصي مي‌شناسند يا خير.
5- شبكه‌هاي مشاركت مدني تجسم همكاري‌هاي موفقيت‌آميز گذشته هستند كه مي‌توانند همچون الگويي فرهنگي براي همكاري‌هاي آتي عمل كند(ازكيا، 1383: 278).
سرمایه اجتماعی و سلامت
از نظر پوتنام ، سرمایه اجتماعی نهفته در شبکه های مشارکت مدنی ظاهراً پیش شرط سلامت هستند ، اما این چگونه اتفاق می افتد؟
در مورد بررسی رابطه سرمایه اجتماعی و سلامت ایده ی آن به دورکیم و بررسی خودکشی بر می گردد. پوتنام نیز در مطالعاتش رابطه شاخص های بهداشت و شاخص سرمایه اجتماعی را نشان داد که پوتنام چهار دلیل برای این امر بر شمرده است:
1) شبکه های اجتماعی بوسیله ایجاد مساعدت مالی ، سبب کاهش اضطراب می شوند.
2) شبکه های اجتماعی هنجارهای بهداشت را می توانند تقویت کنند.
3) شبکه های اجتماعی می توانند در استفاده از خدمات درمانی ، اعمال نفوذ کنند.
4) روابط اجتماعی میان افراد شبکه های اجتماعی می توانند سبب تقویت سیستم ایمنی بدن شود(فیلد،97:1388).
4- جیمز ساموئل کلمن
جیمز کلمن یکی از بزرگترین جامعه شناسانی است که باعث رواج اصطلاح سرمایه اجتماعی شده است. کلمن در تعریف سرمایه اجتماعی از معرفی ذات واحد صرف نظر کرده و تعریف کارکردی ارائه می دهد بر این اساس از نظر وی سرمایه اجتماعی عبارت است از ارزش آن جنبه از ساختار اجتماعی که به عنوان منابعی در اختیار اعضاء قرار می گیرد تا بتواند به اهداف و منافع خود دست پیدا کند. بنابراین عناصر تعریف سرمایه اجتماعی از دید کلمن شامل موارد زیر می- باشد:
1- وی سرمایه اجتماعی را به صورت کارکردی تعریف می کند؛ سرمایه اجتماعی تولید کنش های معین را تسهیل می کند ، همانند اشکال دیگر سرمایه ، سرمایه اجتماعی محصولی است که امکان دستیابی به اهداف معینی را فراهم می-سازد. کارکردی که از طریق مفهوم سرمایه اجتماعی مشخص می شود ارزش آن جنبه های ساختار اجتماعی برای کنشگران است که به عنوان منبعی هستند که افراد می توانند از آن منابع برای دستیابی به منافعشان استفاده کنند (Field,2003:5).
2- سرمایه اجتماعی در ساختار روابط بین کنشگران جای گرفته است. یعنی در ساختارهای اجتماعی و ویژگی کنشگران فردی یا خصوصیات جامعه ای که فاقد روابط بین افراد است نمی باشد. سرمایه اجتماعی منبعی است که وجودش به خاطر روابط متقابل یا کنش متقابلی است که در گروهی از افراد وجود دارد(همان:6).
3- او سرمایه اجتماعی را از طریق امکانات و تسهیلاتی که برای کنش فراهم می آورد تعریف می کند افراد به طور جمعی قادر به انجام کارهای زیادی هستند زیرا شبکه های روابط بین افراد ، انواع خاصی از منابع را ایجاد می کند. در اینجا سرمایه اجتماعی به عنوان تسهیل کنندۀ کنش مطرح می شود.
4- به نظر کلمن کنشگران ممکن است کنشگران فردی یا جمعی باشند. سرمایه اجتماعی نیز به صورت همزمان از یک طرف به عنوان چیزی که توسط افراد ایجاد و استفاده شده و از طرف دیگر در سطح گروه مطرح می شود.
5- سرمایه اجتماعی از نظر وی شی واحدی نیست بلکه تنوعی از اشیاء گوناگون است با دو ویژگی : جنبه ای از ساختار اجتماعی را دارا می باشند و کنش های افراد را در ساختار تسهیل می کنند.
6- سرمایه اجتماعی کاملاً قابل انتشار نیست. سرمایه اجتماعی ای که در یک شرایط و زمینه ای اجتماعی تشکیل می-شود ممکن است در زمینۀ دیگر حتی با همان شرایط ایجاد نگردد.
7- سرمایه اجتماعی یک کالای عمومی و همگانی است زیرا در ساختار روابط بین کنشگران جای گرفته و خصوصیت و دارایی شخصی افراد نمی باشد.
8- سرمایه اجتماعی تنها اثرات و کارکرد مثبت ندارد و میزان سودمندی این سرمایه به میزان روابط اجتماعی و دامنه آن بستگی دارد. سرمایه اجتماعی منابعی را برای افراد ایجاد می کند که برای دیگران غیر قابل دسترسی است. روابط اجتماعی ، نابرابری های اجتماعی را منعکس می کند ، به ویژه به این دلیل که روابط اجتماعی تمایل دارند بر مبنای اصل تشابه طلبی عمل کنند و تشابهات و همانندی موجب ارتباط و پیوند می شود شبکه های اجتماعی تمایل دارند پیرامون دیدگاه ها و خصوصیات مشابه جمع شوند. بنابراین نابرابری ها و تبعیضات اجتماعی مختلف از جمله نابرابری های نژادی و جنسی و قومی و… مشاهده خواهد شد که نوعی کارکرد منفی و نامطلوب سرمایه اجتماعی به شمار می-رود(صبوری،65:1370). کلمن معتقد است که وابستگی متقابل و عملکرد زیستی از این واقعیت ناشی می شود که کنشگران به رویدادهایی که کاملاً یا به طور جزئی تحت کنترل دیگران است علاقه دارند. آنچه انواع گوناگون مبادلات و انتقالهای یک جانبه کنترل کنشگران برای دستیابی به علائقشان (به آن می پردازند) شکل گیری روابط اجتماعی است که در طول زمان پایدار و مبتنی بر روابط اقتدار ، روابط اعتماد و هنجارهاست. این روابط اجتماعی هنگامی به وجود می- آید که افراد کوشش می کنند از منافع فردی خود بهترین استفاده را به عمل آورند و نباید تنها به عنوان اجزاء ساختارهای اجتماعی در نظر گرفته شوند که آنها را می توان برای منابعی برای افراد در نظر گرفت (همان:458). او سرمایه اجتماعی را شی نمی نامد بلکه انواع چیزهای گوناگونی است که دو ویژگی مشترک دارند:
1- همه آنها شامل جنبه ای از یک ساخت اجتماعی هستند
2- کنش های معین افرادی را که در درون ساختار هستند را تسهیل می کنند (محمدی،462:1384).
کلمن سرمایه اجتماعی را مانند سایر شکلهای سرمایه مولد می داند که دستیابی به هدف های معین را امکان پذیر می-سازد اما شکل معینی از سرمایه اجتماعی که در تسهیل کنش های معینی ارزشمندند ممکن است برای کنش های دیگر بی فایده و زیانمند باشد (همان). کلمن اشکال سرمایه اجتماعی را به موارد زیر تقسیم می کند:
تعهدات ، انتظارات ، ظرفیت های بالقوه اطلاعات ، هنجارها ، فعالیت های اجرایی مؤثر ، روابط اقتدار و… .
وی معتقد است که هرچه بیشتر افراد از یکدیگر درخواست کمک کنند مقدار سرمایه اجتماعی را که ایجاد می شود بیشتر خواهد بود و هنگامی که کمک دوست یا عامل دیگر به کاهش روابط افراد کمک کند سرمایه اجتماعی کمتری ایجاد خواهد شد (همان:491).
5- فرانسیس فوکویاما
فوکویاما نیز مانند پوتنام ، سرمایه اجتماعی را در سطح کلان (در سطح کشورها و در ارتباط با رشد و توسعه اقتصادی آن ها) مورد بررسی قرار داده است و مؤلفه های مورد بحث پوتنام (شبکه های مشارکت مدنی ، هنجارهای اعتماد و همیاری) در بحث وی نیز تکرار می شود.
وی بر خلاف دیگر نظریه پردازان صرفاً بر خصلت جمعی سرمایه اجتماعی تأکید کرده است و آن را به منزله دارایی گروه ها و جوامع تلقی کرده است(فوکویاما،12:1379).
به نظر وی سرمایه اجتماعی را به سادگی می توان به عنوان مجموعۀ معینی از هنجارها یا ارزش های غیر رسمی (صداقت ، ادای تعهدات و ارتباطات دو جانبه) تعریف کرد که اعضای گروهی که همکاری و تعاون میانشان مجاز است در آن سهیم هستند. مهم ترین منابع سرمایه اجتماعی از نظر فوکویاما عبارت است از: خانواده و هنجارهای اجتماعی(همان).
فوکویاما معتقد است که «سرمایه اجتماعی را به سادگی می توان به عنوان مجموعه ای از هنجارها یا ارزش های غیر رسمی تعریف کرد که اعضای گروهی که همکاری و تعاون میانشان مجاز است که در آن سهیم هستند. هنجارهایی که تولید سرمایه اجتماعی می کنند. اساساً باید شامل سجایایی از قبیل صداقت ، ادای تعهدات و ارتباطات دو جانبه باشند»(همان:13). مشارکت در ارزش ها و هنجارها به خودی خود باعث تولید سرمایه اجتماعی نمی گردد. چرا که این ارزش ها ممکن است ارزش های منفی باشد وی اعتقاد دارد در ارتباط با سرمایه اجتماعی باید دو نکته را روشن کرد: سرمایه اجتماعی به این دلیل که متعلق به گروههاست و نه به افراد زیر مجموعه سرمایه انسانی نیست هنجارهایی که شالوده سرمایه اجتماعی را تشکیل می دهند ، در صورتی معنی دارد که بیش از یک فرد در آن سهیم باشد. سرمایه اجتماعی با توجه به علم سیاست و علم اقتصاد لزوماً چیز خوبی نیست ، در این علوم همکاری و همیاری برای تمام فعالیت های اجتماعی خواه خوب یا بد ضروری است(همان:42).
همچنین او مفهوم شبکه را در ارتباط با سرمایه اجتماعی طرح می نماید:
«از دیدگاه سرمایه اجتماعی ، شبکه به عنوان نوعی سازمان رسمی به تعریف در نیامده ، بلکه به صورت یک ارتباط اخلاقی مبتنی بر اعتماد تعریف می شود. شبکه ، گروهی از عاملان منفردی است که در هنجارها یا ارزش هی فراتر از ارزش ها و هنجارهای لازم برای داد و ستدهای متداول بازار مشترک هستند. هنجارها یا ارزشهای فراتر از ارزش ها و هنجارهای لازم برای داد و ستدهای متداول بازار مشترک هستند. هنجارها و ارزش هایی در این تعریف جای می گیرند از هنجارهای ساده دو سویه مشترک بین دو دوست گرفته ، تا نظام های ارزشی پیچیده که مذاهب سازمان یافته ایجاد کرده اند. ادامه می یابد».
وی در مورد روش جایگزین اندازه گیری سرمایه اجتماعی در جوامعی که سنجش اندازه گیری ندارند می گوید: باید انحرافات اجتماعی محاسبه شود. از آنجا که نبود سرمایه اجتماعی باعث افزایش جرم و جنایات می شود و پژوهش های زیادی در این زمینه صورت گرفته است. می توان نتیجه گرفت که میزان سرمایه اجتماعی یک جامعه رابطه معکوسی با میزان انحرافات در آن جامعه خواهد داشت ، از سوی دیگر میزان انحرافات ناچیز در جامعه بنا بر آنچه در نظریات دورکیم نیز به آن اشاره شده است نشان دهنده ی میزان سلامت اجتماعی بالای افراد آن جامعه می باشد ، و نتیجه نهایی آن که می توان رابطه ی مثبتی بین میزان سرمایه اجتماعی و سلامت اجتماعی افراد یک جامعه یافت(همان:69).
6- برکمن و کاواچی
به اعتقاد کاواچی ، سرمایه اجتماعی ، به منابع قابل دسترس در درون ساختارهای اجتماعی از قبیل اعتماد ، هنجارهای روابط متقابل ، اهداف مشترک که افراد را برای انجام کنش های جمعی آماده می کند ، اشاره دارد. سرمایه اجتماعی محصول فرعی روابط اجتماعی و درگیری مدنی است که در سازمان های رسمی و غیر رسمی ظهور می کند. سرمایه اجتماعی با توسعه اقتصادی و عملکرد بهتر دموکراسی ها و ممانعت از جرم و جنایات ارتباط تنگاتنگ دارد؛ ولی مفهوم سرمایه اجتماعی را می توان در حوزه سلامت و بهداشت جمعیت نیز مطرح کرد و برای دستاوردهای بهداشتی جوامع از آن بهره برد(کاواچی،31:1381).
وی مطرح می کند ، تعریف های سرمایه اجتماعی از قبیل تراکم عضویت در انجمن ها ، اعتماد بین شخصی و برداشت ها از روابط متقابل زمانی که برای تحلیل داده های سلامت به کار برده شوند ، می توانند بخش عمده ای از واریانس تغییرات مرگ و میر جامعه را تبیین کنند. سطح اعتماد در میان ساکنین یک محله با مرگ و میر آن محله رابطه معناداری دارد و بر عکس سطوح پایین اعتماد با نرخ های بالای مرگ و میر ، بیماری های قلبی و عصبی و سرطان ها ، مرگ و میرهای خشونت آمیز همچون قتل و خودکشی رابطه نزدیکی دارد. یک واحد افزایش در شاخص های اعتماد برابر با 9% کاهش در مرگ و میر کل می باشد(همان:448).
به باور کاواچی ، هنوز مکانیسم های دقیق تعیین کننده رابطه بین سرمایه اجتماعی و سلامتی به طور کامل مورد شناخت و بررسی قرار نگرفته است. اما تلاش های صورت گرفته توسط اپیدمولوژیست ها نشان می دهد که حمایت اجتماعی که یکی از محصولات عمده سرمایه اجتماعی است ، از جمله تعیین کننده های عمده طول عمر و کیفیت زندگی بهتر است(همان:34).
در کل به نظر برکمن و کاواچی شرایط و ساختار اجتماعی کلان در جامعه از طریق تأثیر بر شکل دهی ساختار و زمینه و محتوای شبکه های اجتماعی بر سلامتی افراد جامعه تأثیر می گذارند.
به عبارت دقیق تر ، محیط اجتماعی که فرد در درون آن رابطه تنگاتنگی دارد. افرادی که روابط گسترده ای با دیگران دارند. در مقایسه با افراد منزوی از سلامتی بهتری برخوردارند. همچنین آنهایی که بطور گسترده در شبکه های اجتماعی درگیر هستند و بدین وسیله به منابع اجتماعی گسترده تری دسترسی دارند از لحاظ سلامتی در شرایط مطلوبی به سر می- برند.
7- برایان ترنر
به اعتقاد ترنر ، سرمایه اجتماعی را می توان به عنوان پارادایمی برای تبیین تفاوت ها در سلامتی و بیماری در بین گروه- های اجتماعی در حوزه بهداشت عمومی در نظر گرفت. این تئوری ، انتقادگرایی محکمی را از پیامدهای اجتماعی نئولیبرالیسم فراهم می کند و از این طریق بنیانی را برای انتقاد جامعه شناختی از تأثیرات منفی فردگرایی مدرن فراهم می سازد. به نظر ترنر این حوزه از بحث در مورد سرمایه اجتماعی ریشه در نظریه کلاسیک به ویژه در جامعه شناسی دورکیم دارد. در حقیقت بحث های اخیر در این باره به نوعی حمله دورکیم به فرد گرایی منفعت خواهانه را بازتولید می کند که در حال حاضر این وابستگی به تحلیل های دورکیم کمتر مورد توجه قرار می گیرد.
ترنر مطرح می کند که هر چند نظریه سرمایه اجتماعی در دهه های اخیر مورد توجه بیشتری قرار گرفته است ، اما نیازمند این است که در مورد برخی از مسائل روش شناختی و تئوریکی مورد تجدید نظر قرار گیرد.
وی سرمایه اجتماعی را به معنای عضویت افراد در گروههای رسمی و غیر رسمی و همچنین نهادهای رسمی و غیر رسمی ، درجه انسجام اجتماعی ، همبستگی اجتماعی ، تراکم عضویت اجتماعی در گروههای محلی ، انجمن های داوطلبانه ، روابط و پیوندهای اجتماعی متقابل و اعتماد اجتماعی در نظر می گیرد و مطرح می کند که نظام پیوند اجتماعی که به طور مستقیم بر علایق و آگاهی افراد تأثیر می گذارد نقطه شروع مهمی برای سرمایه اجتماعی به عنوان سرمایه گذاری- های اجتماعی می تواند به شمار رود. در جوامعی که بنا به دلایل مختلف روابط و پیوندهای اجتماعی در سطح مطلوبی قرار ندارد و افراد از تعاملات اجتماعی عقلایی اجتناب می کنند ، شکل گیری و رشد سرمایه اجتماعی به کندی صورت می گیرد و در نتیجه در این گونه جوامع پدیدة فرد گرایی خودخواهانه رشد می کند و متعاقب آن همبستگی اجتماعی کاهش می یابد. کاهش سطح تعاملات اجتماعی (سرمایه اجتماعی) افراد را دچار انزوای اجتماعی می کند و احساس انزوا و احساس تنهایی در سطح جامعه گسترش می یابد و تقویت چنین وضعی ، حالات روانی منفی را در افراد ایجاد کرده و سلامت روانی و اجتماعی آنان را کاهش می دهد(ترنر،620:1383 به نقل از موسوی).
8- ریچارد کارپیانو
این نظریه آشکارا از آرای بوردیو برای ساختن یک مدل نظری در مورد سرمایه اجتماعی استفاده شده می کند که در آن سرمایه اجتماعی به طور مفهومی از علل آن مجزا و متمایز است. این علل عبارتند از مقدمات ساختاری (همچون وضعیت اقتصادی – اجتماعی) و انسجام اجتماعی (که از دید جامعه شناختی بیشتر به مفهوم سازی پوتنام از سرمایه اجتماعی نزدیک است) این نظریه دارای دو عنصر مهم است که با مفهوم سازی بوردیو از سرمایه اجتماعی سازگاری و قرابت دارد. منابع مبتنی بر شبکه منابعی که در شبکه وجود دارد و دسترسی متفاوت افراد به این منابع برای استفاده از آنها در جهت دستیابی به اهداف و نیازهای متفاوت است(شریفیان ثانی،142:1384).
او در ارتباط بین سرمایه اجتماعی و سلامت ابعاد سرمایه اجتماعی را به شرح زیر بیان می کند:
1- حمایت اجتماعی
منظور از حمایت اجتماعی این است که فرد می تواند از آن برای مواجهه شدن و غلبه بر مشکلات روزانه استفاده کند. حمایت اجتماعی یکی از تعیین کننده های مهم سلامت است که از طریق مسیر های مختلف(مستقیم ، میانجی و تعدیل کننده) بر سلامت تأثیر می گذارد. افرادی که دارای فعالیت ها و پیوندهای اجتماعی قوی هستند ، در مقابل افراد منزوی ، مواجهه با فشارهای هنجاری قوی از سوی دوستان و افراد مورد علاقه خود در زمینه اتخاذ رفتارهای سالم و مراقبت پزشکی از خود هستند.
همچنین دانش پیوندهای اجتماعی زیاد به افزایش دسترسی به منابع مناسب اطلاعاتی در مورد رفتارهای مربوط به سلامت یا کاهش و اجتناب از وضعیت های استرس زا و خطرناک منجر شود. همچنین افراد اجتماعی و معاشرتی در قیاس با افراد منزوی کمتر دچار استرس می شوند و استرس نیز می تواند از طریق مسیر ، پاسخ مبارزه ، فرار نیز بر سلامت روانی و اجتماعی فرد اثر گذارد.
2 – نفوذ و اتکاء اجتماعی
نفوذ اجتماعی به ساکنان در یافتن و دسترسی به اطلاعات مربوط به اشتغال ، مراقبت از کودکان و دیگر فرصت هایی که افراد را قادر به کاهش یا احتراز از مشکلات اقتصادی – اجتماعی می کند ، اطلاق می شود.
3 – کنترل اجتماعی غیر رسمی
راجع به توانایی جمعی ساکنان برای حفظ یک محل امن در مقابل فعالیت های بزهکارانه و مجرمانه است. کنترل اجتماعی غیر رسمی می تواند از طریق نظارت و مراقبت از منطقه محلی و گسترش و ایجاد ایمنی واقعی یا ادراکی بر سلامت به نحو مثبت اثر گذارد. برای مثال ، می توان این طور فرض کرد که در محله های دارای میزان بالای کنترل اجتماعی ، هر چند که ممکن است ساکنان و همسایه ها تعاملات مستمری با یکدیگر نداشته باشند ، اما همسایه هایی که برای هم غریبه هستند در مقابل فعالیت های مشکوک و تهدیدزا در محله عکس العمل نشان خواهند داد.
9- کاکس
کاکس سرمایه اجتماعی را به عنوان «نوعی اتصال اجتماعی تار و پود بافت اجتماعی در نظر می گیرد که در برگیرنده ی تعاملات بی شماری است که زندگی شخصی و عمومی ما را شکل می بخشد.» در این تعریف سرمایه اجتماعی به مثابه علاقه ها ، تعلقات و گره هایی است که ساختار اجتماعی را استحکام می بخشد(شریفیان ثانی،85:1384).
این تعریف ما را به اولین تعلقات و پیوندهای موجود انسانی با اطرافیان و محیط پیرامون رهنمود می سازد ، کاکس با تأکید بر عامل اعتماد به عنوان شاخص اصلی سرمایه اجتماعی این نکته را خاطر نشان می سازد که در صورت وجود اعتماد بین افراد رفتارهای ضد اجتماعی ، جرم ، خودکشی ، خشونت و سایر مسائل اجتماعی کمتر رخ می- دهد(همان:89).
آن چه کاکس آن را پیوند اجتماعی تعبیر می کند ، چیزی است که ما را به هم پیوند می دهد و بر حسب هویت های جمعی که در آن پرورش یافته و شرکت داشته ایم تعریف می کند ، به تعبیری می توان گفت هویت های جمعی به مثابه طرح و نگاری است که بر ساختار اجتماعی نقش می بندد. رسیدن به یک هویت جمعی از عناصر اصلی و ملزومات تشکیل سرمایه اجتماعی محسوب می گردد. تعلقات اولیه نسبت به والدین و اطرافیان همراه با رشد و اجتماعی شدن بیشتر فرد ، فرآیند شکل گیری هویت اجتماعی را ممکن می سازد.
فرآیند همانند سازی با دیگران به واسطه نوعی ارجاع به اجتماع ، زمانی صورت می گیرد که تعلق مطمئن ، احساس امنیت و اعتماد و همدلی در فرد شکل گرفته باشد تا بتواند آن را به سایر افراد اجتماع تعمیم دهد(شربتیان،34:1391).
2-5- چارچوب نظری پژوهش
چارچوب نظری پایه ای است که تمام پژوهش بر روی آن قرار داده شده است. یک شبکه منطقی ، توسعه یافته ، توصیف شده و کامل بین متغیرهاست. این متغیرها با مسأله ارتباط دارند و به صورت یک شبکه تقریباً پیچیده موضوع را بررسی می کند.
همان طور که پیش تر گفته شد ، طبق نظر کییز سلامت اجتماعی ترکیبی از چند عامل است که در مجموع نشان می دهد چقدر یک شخص در زندگی اجتماعی اش عملکرد خوبی دارد. عملکرد اجتماعی خوب در زندگی چیزی بیش از سلامت جسمی و روانی است و به انسان کمک می کند اجتماع را یک مجموعه منظم و معنادار ، قابل فهم و بالقوه برای رشد و شکوفایی دانسته و احساس می کند که به جامعه تعلق دارد ، از طرف جامعه پذیرفته می شود و در پیشرفت آن سهیم است. به طور کلی کییز مفهوم سلامت اجتماعی را با مقیاس جامع و با در نظر گرفتن ابعاد اجتماعی و محیطی زندگی فرد مفهوم سازی می کند و معتقد است بدون در نظر گرفتن معیارهای اجتماعی نمی توان عملکرد شخص و سلامت او را ارزیابی کرد یکی از این معیارهای تأثیرگذار بر سلامت اجتماعی سرمایه اجتماعی است.
سرمایه اجتماعی واژه ای است که برای توصیف نتایج روابط اجتماعی به کار برده می شود. ادبیات سرمایه اجتماعی مدارک کمی درباره رابطه بین سرمایه اجتماعی و سلامت یا علت بین این روابط را فراهم کرده است. ناتوانی در استناد به تعریف و اندازه گیری در ادبیات سرمایه اجتماعی این سوال را مطرح می سازد که چگونه سرمایه اجتماعی به سلامت سود می رساند.
هدف این مرحله توافق بر سر ابعاد خاص سرمایه اجتماعی است که بایستی اندازه گیری و بررسی گردد. به علاوه هدف فراهم کردن یک چارچوب برای تحلیل مفهوم سرمایه اجتماعی در ارتباط با سلامت برای توسعه یک مجموعه هماهنگ شده از تحلیل ها خواهد بود. سرمایه اجتماعی ، به ویژه در ارتباط با سلامت اجتماعی به عنوان یک مفهوم چند بُعدی شناخته می شود و سنجش تک بُعدی نمی تواند یک تصویر کامل از آن به ما ارائه دهد.
بدین ترتیب برای بررسی سرمایه اجتماعی تلاش شده تا با بهره گیری از نظریات مطرح شده در زمینه سرمایه اجتماعی ابعادی در نظر گرفته شود که علاوه بر اینکه ابعادی مرتبط و تأثیرگذار بر متغیر وابسته(سلامت اجتماعی)اند. [طبق نظریات ارائه شده] به خوبی مفهوم سرمایه اجتماعی را مورد سنجش قرار دهد.
این ابعاد با در نظر گرفتن نظریه پردازان چنین است:
مشارکت اجتماعی یکی از مؤلفه های اصلی سرمایه اجتماعی است ، مشارکت افراد با گروه ها و هم گامی آن ها با هم ، نقش های معنی داری از قبیل نقش خانوادگی و… را برای آن ها تعریف می کند ، تقویت این نقش ها به نوبه خود احساس ارزشمند بودن و تعلق داشتن و وابستگی در افراد ایجاد می کند و بدین گونه جزء عوامل اثرگذار بر سلامت اجتماعی است.
اعتماد اجتماعی نیز یکی دیگر از مهم ترین مؤلفه های سرمایه اجتماعی است که کاکس با تأکید بر عامل اعتماد به عنوان شاخص اصلی سرمایه اجتماعی این نکته را خاطر نشان می سازد که در صورت اعتماد بین افراد رفتارهای ضد اجتماعی از قبیل: جرم ، خودکشی و خشونت و سایر مسائل اجتماعی کمتر رخ می دهد و در نهایت اعتماد اجتماعی بالا در یک جامعه بر روی سلامت اجتماعی آن جامعه تأثیرگذار است.
یکی دیگر از مؤلفه های سرمایه اجتماعی ، حمایت اجتماعی است. به باور کارپیانو داشتن روابط قوی و شبکه های حمایتی می تواند به افراد در روبه رو شدن و غلبه کردن بر بسیاری از مشکلات کمک کند. افراد جامعه یا گروه ، با ایجاد رابطه با یکدیگر و استمرار در این رابطه ها ، دارای میزانی از سرمایه اجتماعی می شوند که در مواقع ضروری ، در حل مشکل خود از آن استفاده می کنند. وی معتقد است حمایت اجتماعی یکی از تعیین کننده های مهمی است که بر جنبه های مختلف سلامت [سلامت اجتماعی] تأثیر گذار است که از طریق مسیرهای مختلف (مستقیم ، میانجی و تعدیل کننده) بر سلامت اجتماعی تأثیر می گذارد.
دیدگاههای کلی: به طور کلی ، عناصری که از مجموع تعاریف و نظریات ذکر شده می تواند به عنوان مؤلفه های سرمایه اجتماعی استخراج شود عبارتند از:
1- اعتماد اجتماعی 2- مشارکت اجتماعی 3- حمایت اجتماعی
در چارچوب نظری این پژوهش رابطه بین میزان سرمایه اجتماعی با سلامت اجتماعی آورده شده است ، به طور کلی میزان مشخصی از سرمایه اجتماعی در افراد نشان دهنده برخورداری از سلامت اجتماعی آنهاست.
2-6- مدل نظری پژوهش
در این پژوهش از سه بعد از ابعاد سرمایه اجتماعی نظریه پردازان مختلف استفاده شده است بدین معنی که ابعاد اعتماد اجتماعی ، مشارکت اجتماعی و حمایت اجتماعی از سرمایه اجتماعی افراد با استفاده از مدل زیر مورد بررسی قرار می- گیرد. و سپس به بررسی تأثیر آن بر سلامت اجتماعی می پردازیم.
شکل 2-1 مدل نظری پژوهش
اعتماد شخصی
اعتماد شخصی

اعتماد نهادی
اعتماد نهادی
اعتماد اجتماعی
اعتماد اجتماعی

اعتماد تعمیم یافته
اعتماد تعمیم یافته

سرمایه اجتماعی
سلامت اجتماعی

مشارکت اجتماعی
مشارکت اجتماعی

حمایت اجتماعی
حمایت اجتماعی

متغیر های زمینه ای
متغیر های زمینه ای

2-7- فرضیات پژوهش
– بین میزان سرمایه اجتماعی با سلامت اجتماعی دانشجویان رابطه مستقیم و معنی داری وجود دارد.
– بین میزان اعتماد اجتماعی با سلامت اجتماعی دانشجویان رابطه مستقیم و معناداری وجود دارد.
– بین میزان مشارکت اجتماعی با سلامت اجتماعی دانشجویان رابطه مستقیم و معناداری وجود دارد.
– بین میزان حمایت اجتماعی با سلامت اجتماعی دانشجویان رابطه مستقیم و معناداری وجود دارد.
فصل سوم:
روش شناسی
مقدمه
در این فصل که عنوان کلی آن روش شناسی است ، ابتدا به بیان شیوه پژوهش می پردازیم و سپس به مباحثی همچون جمعیت آماری ، روش نمونه گیری ، حجم نمونه ، تعریف مفاهیم و متغیرها و آزمون های آماری و… پرداخته می شود.
3-1- روش پژوهش
در این پژوهش از روش پیمایشی برای جمع آوری اطلاعات و داده های مورد نیاز استفاده می شود. روش پیمایش یکی از روش های مرسوم در پژوهش های کمی علوم اجتماعی است. از آنجا که در پژوهش های کمی مطالعه رفتار تمامی افراد جامعه امکان پذیر نیست ، پژوهش از طریق بررسی نمونه گیری صورت می پذیرد. در این راستا نمونه ای انتخاب و نتیجه به کل جامعه تعمیم داده می شود(ساروخانی،414:1372).
ویژگی های بارز پیمایش عبارتند از شیوه گردآوری داده ها و روش تحلیل آنها(دواس،13:1376). لذا با توجه به متغیر وابسته این پژوهش ، روش پژوهش پژوهش حاضر توصیفی از نوع پیمایش است که برای سنجش سلامت اجتماعی دانشجویان دانشگاه شهرکرد(سال تحصیلی94-93) و بررسی رابطه سرمایه اجتماعی با آن برگزیده شده است
3-2- جامعه آماری
جامعه آماری عبارت است از مجموعه عنصرهایی که نمونه از آن انتخاب می شود. جامعه آماری این پژوهش کلیه 7973 نفر ، دانشجویان دانشگاه شهرکرد است ، که در نیمسال دوم تحصیلی (94-1393) مشغول به تحصیل می باشند.
3-3- حجم نمونه و روش نمونه گیری
نمونه گیری به روش های منظم انتخاب اطلاق می شود که در پژوهش های اجتماعی برای انتخاب افراد یا موردهای پژوهش به کار می رود(بیکر،162:1377). جهت به دست آوردن حجم نمونه از فرمول کوکران استفاده شده است ، که تعداد آن طبق فرمول زیر محاسبه شده است.
N= 7973 حجم جامعه آماری
t= 1/96 ضریب اطمینان
P= 0/5 احتمال وجود صفت
q= 0/5 احتمال فقدان صفت
5%d= سطح اطمینان و محدوده معناداری
n= ? حجم نمونه

n =
در این پژوهش جمعیت نمونه ، 367 نفر از دانشجویان در دسترس دانشگاه شهرکرد می باشد که از طریق نمونه گیری به روش اتفاقی انتخاب شده اند.
3-4- واحد تحلیل
در این پژوهش واحد تحلیل فرد ، یعنی یک دانشجوی دانشگاه شهرکرد می باشد.
3-5- ابزار جمع آوری اطلاعات
جمع آوری داده ها با استفاده از پرسش نامه سلامت اجتماعی کییز و پرسشنامه محقق ساخته سرمایه اجتماعی و سؤالات مربوط به سن ، جنس ، وضعیت تأهل ، رشته تحصیلی و دانشکده محل تحصیل می باشد که با استفاده از رویکردهای نظری پژوهش تهیه شده است.
3-6- روایی(اعتبار) و پایایی ابزار پژوهش
مقصود از روایی(اعتبار) این است که آیا ابزار اندازه‌گیری موردنظر می‌تواند ویژگی و خصوصیتی که ابزار برای آن طراحی شده است را اندازه‌گیری کند یا خیر؟ به عبارت دیگر مفهوم روایی به این سوال پاسخ می‌دهد که ابزار اندازه‌گیری تا چه حد خصیصه مورد نظر را می‌سنجد(هومن،229:1383). در پژوهش حاضر از روایی صوری جهت تأیید ابزار پژوهش استفاده شده است. هنگامی این روایی برقرار است که فردی آزمونی را بررسی کند و نتیجه بگیرد که این آزمون صفت مورد نظر را اندازه گیری می- کند. فردی که این بررسی را انجام می دهد می تواند یک پاسخگو یا یک متخصص باشد. چنانچه افراد مختلف در زمینه اعتبار آزمون توافق نداشته باشند ، اعتبار صوری مورد تردید قرار میگیرد.
لذا در این پژوهش کوشش شد تا معرف هایی که برای اندازه گیری تعیین می شوند با مشورت اساتید و صاحبنظرانی که بر روی موضوع کار کرده اند ، تهیه و آماده شود. بنابراین ، پس از آماده شدن پرسشنامه ، و تأیید اساتید محترم ، در اختیار پاسخگویان قرار گرفت.
پایایی به دقت ، اعتماد پذیری ، ثبات یا تکرار پذیری نتایج آزمون اشاره می کند. منظور از پایایی وسیله اندازه گیری آن است که «اگر خصیصه مورد نظر را با همان وسیله (یا وسیله مشابه و قابل مقایسه با آن) تحت شرایط مشابه مورد سنجش قرار دهیم ، نتایج آن دقیق و قابل اعتماد است. یک وسیله معتبر آن است که دارای ویژگی هایی تکرار پذیری باشد ، یعنی بتوان آن را در موارد متعدد به کار برد و در همه موارد نتایج یکسان تولید کند» (هومن،228:1383).
با توجه با این مطلب که برای تعریف عملیاتی متغیرهای مستقل از گویه های محقق ساخته استفاده شده است. برای پی بردن به پایایی مقیاس های محقق ساخته از تکنیک آلفای کرونباخ [جهت انسجام درونی گویه ها] و تحلیل گویه استفاده شده است:
1- آزمون تک بُعدی بودن گویه ها: مقیاس تک بُعدی مقیاسی است که همه گویه های آن مفهوم بنیادی یکسانی را می سنجد و هر گویه ای که این مفهوم را مورد سنجش قرار نمی دهد حذف می گردد. شیوه تعیین این که پاسخ های هر گویه معین با الگوی پاسخ های مربوط به گویه های دیگر تطابق دارد یا نه ، محاسبه ضریب نمره پاسخگویان در آن گویه با نمره آنها در بقیه مقیاس است. به این ضریب همبستگی که دامنه آن از 0تا1 است ضریب «گویه با مقیاس» گفته می- شود. هر چه این ضریب بالاتر باشد تعلق گویه به مقیاس بیشتر است. طبق قاعده تجربی چنانچه این ضریب کمتر از 3/0 بود آن گویه از مقیاس حذف می شود(دواس،251:1376).
2- آزمون پایایی: مقیاس قابل اعتماد[پایا] مقیاسی است که اکثر پاسخگویان در دو مقطع زمانی نمره یکسانی در آن مقیاس بگیرند. فقدان قابلیت اعتماد در یک مقیاس ، ناشی از گویه های غیر قابل اعتماد است. بنابراین لازم است هر گویه را برای قابل اعتماد آن بیازماییم. از آنجا که بیشتر اوقات دستیابی به افراد در دو موقعیت امکان پذیر نیست ، رهیافت علمی تر توجه به هماهنگی پاسخ یک فرد به یک گویه در مقایسه با هر یک از گویه های دیگر مقیاس است (همبستگی گویه به گویه). این رهیافت سنجه ای را برای اندازه گیری قابلیت اعتماد کلی مقیاس فراهم می کند که شاخص آن آماره ای است که «آلفای کرونباخ» نامیده می شود. این آماره از 0 تا 1 تغییر می کند. هر چه این رقم بالاتر باشد ، قابلیت اعتماد مقیاس بیشتر خواهد بود. طبق قاعده تجربی آلفا حداقل 7/0 باشد تا بتوان مقیاس را دارای قابلیت اعتماد دانست(شریفیان،110:1385).
از میان شیوه های متفاوت پایایی ابزار سنجش ، در این پژوهش از ضریب «گویه با مقیاس» و «آزمون آلفای کرونباخ» استفاده شده است. این آزمون همسانی درونی یا ثبات درونی را ارزشیابی می کند و نشان می دهد که سؤال های آزمون تا چه حد برای اندازه گیری خصیصه مورد نظر با یکدیگر هماهنگی دارند.
پایایی متغیر وابسته پژوهش(سلامت اجتماعی) با استفاده از پرسشنامه سلامت اجتماعی کییز در پژوهش های پیشین ایرانی [که شامل 25 گویه از مجموع 33 گویه پرسشنامه سلامت اجتماعی کییز می باشد،که محقق همان 25 گویه را به عنوان ابزار سنجش متغیر مد نظر قرار داده است] از جمله: پژوهش دکتر جلیل باباپور و همکاران(1388) ؛ آلفای کرونباخ 82/ ، پریسا حاتمی(1389) ؛ آلفای کرونباخ 74/ ، محمد حسن شربتیان (1389) ؛ آلفای کرونباخ 76/ ، محمد زکی و مریم السادات خشوعی(1392) ؛ آلفای کرونباخ 72/ ، مرضیه آدینان (1391) ؛ آلفای کرونباخ 71/ ، اعظم ابراهیم نجف آبادی (1389) آلفای کرونباخ 78/ ، مریم کنگر لو (1387) آلفای کرونباخ 81/ ، صفوراالسادات افشارزاده(1389) ؛آلفای کرونباخ 74/ ، بررسی وتأیید شده است.
پایایی سه متغیر مستقل پژوهش یعنی سؤالات مربوط به اعتماد اجتماعی ، حمایت اجتماعی و سرمایه اجتماعی با آلفای کرونباخ و همچنین متغیر وابسته پژوهش نیز سنجیده شد که نتایج آن در جداول مشخص می باشد.
جدول 3-1 ضرایب مربوط به آزمون مقیاس سنجش متغیر مستقل «اعتماد اجتماعی»
ردیف
میانگین مقیاس در صورت حذف گویه
واریانس مقیاس در صورت حذف گویه
مقیاس تک بعدی بودن گویه ها
ضریب آلفای کرونباخ در صورت حذف گویه
1
اگر یکی از آشنایان بخواهد کمی پول به او قرض دهید. تا چه حد مایل هستید که این کار را انجام دهید؟
30.4317
58.904
350.
828.
2
احساس می کنم نزدیکانم کاملاً با من رو راست هستند؟
30.8005
56.440
354.
818.
3
اگر دوستانم فرصت شغلی مناسبی داشته باشند آن را با من در میان می گذارند؟
30.9781
53.567
492.
807.
4
مأمورین نیروی انتظامی بر طبق قوانین و مقررات انجام وظیفه می کنند.
31.1913
52.391
552.
801.
5
پرستاران وظایف درمانی خود را بر اساس قواعد و مقررات (منشورنامه اخلاقی) انجام می دهند.
31.1916
53.328
559.
801.
6
بدون توجه به معیوب بودن کالا آن را خریداری می کنم.
32.0273
52.558
577.
799.
7
کارمندان اداری مشغول به خدمت در جامعه به اصل تکریم ارباب رجوع باور دارند
31.8497
51.635
622.
795.
8
برای احقاق حقوق خود به قوه ی قضاییه مراجعه می کنم.
31.4973
52.689
559.
801.
9
بنگاه داران مشغول به خدمت در جامعه ، منافع مردم را همیشه در نظر می گیرند.
31.8907
52.892
583.
799.
10
فرض کنید به دنبال آدرسی هستید تا چه حد به راهنمایی اولین کسی که از او آدرس پرسیدید اعتماد می کنید؟
30.6393
57.678
550.
823.
11
فرض کنید کیف پولتان را گم کرده اید تا چه حد احتمال می دهید کسی که کیف تان را پیدا کرده آن را به شما باز گرداند؟
31.2678
53.868
467.
809.
12
تا چه حد اعتقاد دارید که اکثر مردم افرادی صادق بوده و در برخورد با آنها نیازی به رفتار محتاطانه ندارید؟
31.2869
52.726
445.
812.
N of Case= 15 N of Item= 12 Alpha=.738
جدول فوق نشان می دهد که تمام گویه ها تک بُعدی هستند چرا که مقدار همبستگی گویه به گویه آنها از 3/0 بیشتر است و مقیاس از اعتبار کافی برای سنجش متغیر «اعتماد اجتماعی» برخوردار است ، به این دلیل که مقدار آلفای آن (738/0) از 7/0 بالاتر است.
جدول 3-2 ضرایب مربوط به آزمون مقیاس سنجش متغیر مستقل «مشارکت اجتماعی»
ردیف
میانگین مقیاس در صورت حذف گویه
واریانس مقیاس در صورت حذف گویه
مقیاس تک بعدی بودن گویه ها
ضریب آلفای کرونباخ در صورت حذف گویه
1
تا چه حد در مراسم مذهبی مشارکت دارید؟
25.6319
56.914
350.
824.
2
تا چه حد در تیم های ورزشی به صورت حرفه ای مشارکت دارید؟
25.4005
54.414
354.
814.
3
تا چه حد در سمینارهای مختلف مشارکت دارید؟
25.3782
153. 57
492.
802.
4
تا چه حد از نمایشگاههای مختلف بازدید به عمل می- آورید؟
26.2003
53.232
552.
795.
5
تا چه حد در کارهای گروهی شرکت می کنید؟
26.1986
53.132
559.
796.
6
تا چه حد در فعالیت های صنفی دانشجویان مشارکت دارید؟
27.0989
52.515
577.
792.
7
تا چه حد در انجمن اسلامی مشارکت دارید؟
26.1929
51.163
622.
791.
8
تا چه حد در انجمن های خیریه مشارکت دارید؟
26.4012
52.189
559.
795.
9
تا چه حد در انجمن های علمی مشارکت دارید؟
26.8907
53.832
583.
794.
10
تا چه حد در پایگاه بسیج مشارکت دارید؟
25.4393
56.682
550.
815.
N of Case= 15 N of Item= 10 Alpha=.814
جدول فوق نشان می دهد که تمام گویه ها تک بُعدی هستند چرا که مقدار همبستگی گویه به گویه آنها از 3/0 بیشتر است و مقیاس از اعتبار کافی برای سنجش متغیر «مشارکت اجتماعی» برخوردار است ، به این دلیل که مقدار آلفای آن (814/0) از 7/0 بالاتر است.
جدول 3-3 ضرایب مربوط به آزمون مقیاس سنجش متغیر مستقل «حمایت اجتماعی»
ردیف
میانگین مقیاس در صورت حذف گویه
واریانس مقیاس در صورت حذف گویه
مقیاس تک بعدی بودن گویه ها
ضریب آلفای کرونباخ در صورت حذف گویه
1
در صورتی که برای شما مشکلی پیش بیاید تا چه اندازه فکر می کنید اقوامتان برای رفع مشکل به شما کمک نمایند؟
14.9564
8.905
409.
705.
2
در مواقع نیاز می توانم از خانواده کمک بگیرم.
14.0572
8.868
555.
646.
3
با اعضای خانواده خود مشورت و همفکری می کنم.
14.3106
8.439
535.
651.
4
در صورتی که برای شما مشکلی پیش بیاید تا چه اندازه فکر می کنید دوستانتان برای رفع مشکل به شما کمک کنند؟
14.9101
9.230
504.
666.
5
با دوستان خود در مورد موضوعات مختلف مشورت و همفکری می کنم.
14.8556
9.162
416.
699.
N of Case= 15 N of Item= 5 Alpha=.721
جدول فوق نشان می دهد که تمام گویه ها تک بُعدی هستند چرا که مقدار همبستگی گویه به گویه آنها از 3/0 بیشتر است و مقیاس از اعتبار کافی برای سنجش متغیر «حمایت اجتماعی» برخوردار است ، به این دلیل که مقدار آلفای آن (721/0) از 7/0 بالاتر است.
جدول 3-4 ضرایب مربوط به آزمون مقیاس سنجش متغیر مستقل «سرمایه اجتماعی»
ردیف
میانگین مقیاس در صورت حذف گویه
واریانس مقیاس در صورت حذف گویه
مقیاس تک بعدی بودن گویه ها
ضریب آلفای کرونباخ در صورت حذف گویه
1
تا چه حد در مراسم مذهبی مشارکت دارید؟
91.2186
293.700
.518
.884
2
تا چه حد در تیم های ورزشی به صورت حرفه ای مشارکت دارید؟
92.0984
297.568
396.
.887
3
تا چه حد در سمینارهای مختلف مشارکت دارید؟
91.9754
296.150
476.
.885
4
تا چه حد از نمایشگاههای مختلف بازدید به عمل می- آورید؟
91.6093
296.902
489.
.885
5
تا چه حد در کارهای گروهی شرکت می کنید؟
91.2541
299.324
391.
.887
6
تا چه حد در فعالیت های صنفی دانشجویان مشارکت دارید؟
92.1120
291.946
543.
884.
7
تا چه حد در انجمن اسلامی مشارکت دارید؟
92.3087
292.663
.495
.885
8
تا چه حد در انجمن های خیریه مشارکت دارید؟
92.0956
288.629
.567
.883
9
تا چه حد در انجمن های علمی مشارکت دارید؟
92.0765
292.843
.512
.884
10
تا چه حد در پایگاه بسیج مشارکت دارید؟
91.9098
293.853
.491
.885
11
اگر یکی از آشنایان بخواهد کمی پول به او قرض دهید. تا چه حد مایل هستید که این کار را انجام دهید؟
90.7407
305.869
.398
.889
12
احساس می کنم نزدیکانم کاملاً با من رو راست هستند؟
91.1093
299.320
.425
.886
13
اگر دوستانم فرصت شغلی مناسبی داشته باشند آن را با من در میان می گذارند؟
91.2869
295.619
.482
.886
14
مأمورین نیروی انتظامی بر طبق قوانین و مقررات انجام وظیفه می کنند.
91.5000
295.155
.482
.885
15
پرستاران وظایف درمانی خود را بر اساس قواعد و مقررات (منشورنامه اخلاقی) انجام می دهند.
91.5008
295.202
.451
.886
16
بدون توجه به معیوب بودن کالا آن را خریداری می کنم.
92.3361
295.385
.504
.885
17
کارمندان اداری مشغول به خدمت در جامعه به اصل تکریم ارباب رجوع باور دارند
92.1585
292.572
.565
.883
18
برای احقاق حقوق خود به قوه ی قضاییه مراجعه می کنم.
91.8060
294.770
.512
.884
19
بنگاه داران مشغول به خدمت در جامعه ، منافع مردم را همیشه در نظر می گیرند.
92.1995
296.461
.497
.885
ردیف
میانگین مقیاس در صورت حذف گویه
واریانس مقیاس در صورت حذف گویه
مقیاس تک بعدی بودن گویه ها
ضریب آلفای کرونباخ در صورت حذف گویه
20
فرض کنید به دنبال آدرسی هستید تا چه حد به راهنمایی اولین کسی که از او آدرس پرسیدید اعتماد می کنید؟
90.9481
307.436
.372
.890
21
فرض کنید کیف پولتان را گم کرده اید تا چه حد احتمال می دهید کسی که کیف تان را پیدا کرده آن را به شما باز گرداند؟
91.5765
297.609
.426
.886
22
تا چه حد اعتقاد دارید که اکثر مردم افرادی صادق بوده و در برخورد با آنها نیازی به رفتار محتاطانه ندارید؟
91.5956
289.699
.537
.884
23
در صورتی که برای شما مشکلی پیش بیاید تا چه اندازه فکر می کنید اقوامتان برای رفع مشکل به شما کمک نمایند؟
91.929
299.471
.390
.887
24
در مواقع نیاز می توانم از خانواده کمک بگیرم.
90.1913
309.810
.385
.890
25
با اعضای خانواده خود مشورت و همفکری می کنم.
90.4454
307.250
.378
.890
26
در صورتی که برای شما مشکلی پیش بیاید تا چه اندازه فکر می کنید دوستانتان برای رفع مشکل به شما کمک کنند؟
91.0437
301.286
.428
.886
27
با دوستان خود در مورد موضوعات مختلف مشورت و همفکری می کنم.
90.9891
304.301
.388
.889
N of Case= 15 N of Item= 27 Alpha=.889
جدول فوق نشان می دهد که تمام گویه ها تک بُعدی هستند چرا که مقدار همبستگی گویه به گویه آنها از 3/0 بیشتر است و مقیاس از اعتبار کافی برای سنجش متغیر «سرمایه اجتماعی» برخوردار است. به این دلیل که مقدار آلفای آن (889/0) از 7/0 بالاتر است.
جدول 3-5 ضرایب مربوط به آزمون مقیاس سنجش متغیر وابسته «سلامت اجتماعی»
ردیف
میانگین مقیاس در صورت حذف گویه
واریانس مقیاس در صورت حذف گویه
مقیاس تک بعدی بودن گویه ها
ضریب آلفای کرونباخ در صورت حذف گویه
1
من فکر می کنم متعلق به مجموعه ای به نام جامعه هستم.
77.2623
154.265
.425
.818
2
من فکر می کنم اگر خواسته یا ایده ای برای گفتن داشتم، جامعه مرا جدی نمی گرفت
76.9426
156.931
.316
.822
3
جامعه من منبع آرامش و راحتی من است.
75.8962
161.233
301.
.823
4
سایر افراد برای من به عنوان یک شخص ارزش قائلند.
76.3989
162.427
.307
.826
5
من نسبت به سایر افراد اجتماعم احساس نزدیکی می کنم.
76.3060
156.838
.427
.818
6
من فکر می کنم که بخش مهمی از اجتماعم هستم.
77.7404
163.272
.379
.828
7
به نظر من مردم خود محورند.
77.6585
159.617
.324
.825
8
من فکر می کنم مردم فقط برای خودشان زندگی می کنند.
76.1557
159.239
.359
.821
9
رفتار من روی سایر افراد اجتماعم اثر می گذارد.
76.1940
157.570
.379
.820
10
من فکر می کنم می توانم کار ارزشمندی به دنیا عرضه کنم.
76.8115
150.077
.535
.812
11
فعالیت های روزانه من هیچ نتیجه ارزنده ای برای جامعه ندارد.
76.7185
149.114
.578
.811
12
من زمان و توان لازم را ندارم تا چیز مهمی به جامعه ام عرضه کنم.
76.5437
147.849
.622
.809
13
من فکر می کنم کار من نتیجه مهمی برای جامعه ندارد.
76.6776
147.134
.637
.808
14
من محصول ارزشمندی برای سهیم شدن در اجتماع ندارم.
78.1339
159.377
.313
.822
15
به نظر من مردم این روزها بیشتر متقلب شده اند.
77.4809
158.628
.381
.823
16
دنیا برای من خیلی پیچیده است.
76.7486
159.654
.341
.826
17
محققین تنها افرادی هستند که می توانند آنچه پیرامون دنیای اطرافشان رخ می دهد را درک نمایند.
77.3033
159.401
.334
.824
18
اغلب فرهنگ ها انقدر عجیب و بیگانه هستند که من از آن ها سر در نمی آورم.
76.0820
157.807
.354
.821
19
به نظر من دنیایی که در آن زندگی می کنیم ارزش درک کردن دارد.
77.6585
164.127
.320
.830
20
به نظر من پیش بینی آنچه در آینده اجتماع اتفاق خواهد افتاد کار سختی است.
76.8770
148.848
.573
.811
21
من معتقدم که اجتماع مانع پیشرفت من است.
77.4945
153.286
.476
.816
22
من معتقدم که اجتماع در جهت تحقق خواسته های من تغییر نمی کند
77.1694
164.744
.328
.832
23
به نظر من دنیا برای هر فرد دارد مکان بهتری می شود.
76.4809
151.648
.476
.815
24
به نظر من پیشرفت اجتماع مفهومی ندارد.
77.3934
157.774
.302
.823
25
من فکر می کنم مردم قابل اعتماد هستند..
77.2623
154.265
.425
.818
N of Case= 15 N of Item= 27 Alpha=.826
جدول فوق نشان می دهد که تمام گویه ها تک بُعدی هستند چرا که مقدار همبستگی گویه به گویه آنها از 3/0 بیشتر است و مقیاس از اعتبار کافی برای سنجش متغیر «سلامت اجتماعی» برخوردار است. به این دلیل که مقدار آلفای آن (826/0) از 7/0 بالاتر است.
3-7- تکنیک های آماری
جهت توصیف داده ها ازدو شیوه توصیف جامعه آماری یعنی جداول و نمودار استفاده می شود. بدین معنا که ابتدا برای توصیف با توجه به سطح سنجش متغیر از جداول ساده یا رده بندی استفاده می شود. جهت تحلیل داده ها با توجه به سطح سنجش متغیرها از تحلیل رگرسیون استفاده شده است.
3-8- تعریف نظری و عملیاتی مفاهیم
3-8-1- تعریف نظری و عملیاتی سلامت اجتماعی(متغیر وابسته)
سلامت اجتماعی ارزیابی و شناخت فرد از چگونگی عملکردش در اجتماع و کیفیت روابطش با افراد دیگر ، نزدیکان و گروه های اجتماعی که وی عضوی از آنهاست(Keyes,1998:22).
در پژوهش حاضر جهت اندازه گیری سلامت اجتماعی از مقیاس 25گویه ای سلامت اجتماعی کییز استفاده شده است ،[گویه شماره 1 تا 25 پرسشنامه] گویه ها بر اساس طیف لیکرت تنظیم و پیوستار پاسخ ها بر پایه طیفی از کاملاً موافقم ، تا حدودی موافقم ، بی نظر ، تا حدودی مخالفم و کاملاً مخالفم رتبه بندی و نمره گذاری شده اند و به ترتیب نمره های 5 ، 4 ، 3، 2 و 1 برای هر یک از گزینه ها اختصاص داده شده است.
محاسبات مربوط به متغیر سلامت اجتماعی
برای هر یک از گویه های این مفهوم 5 گزینه پاسخ قرار داده شد: کاملاً موافق ، تا حدودی موافق ، بی نظر ، تا حدودی مخالف ، و کاملاً مخالف. به هر یک از گزینه های فوق ، امتیازی تعلق گرفت؛ به این ترتیب که کاملاً موافق: پنج ، موافق: چهار ، بی نظر: سه ، تا حدودی مخالف: دو و کاملاً مخالف: یک امتیاز دریافت نمود[مشروط بر معکوس نمودن گویه های منفی]. بدین ترتیب امتیاز سلامت اجتماعی برای هر پاسخگو ، از حاصل جمع گویه ها به دست آمد. به این ترتیب بیشترین نمره سلامت اجتماعی[حاصلضرب تعداد گویه ها در بیشترین نمره] 125 و کمترین نمره [حاصلضرب تعداد گویه ها در کمترین نمره] 25 خواهد بود.
به همین منظور نمره سلامت اجتماعی افراد به صورت زیر در نظر گرفته می شود:
25تا33/ 58 = سلامت اجتماعی کم 33/58 تا7/91 = سلامت اجتماعی متوسط 7/91 تا125= سلامت اجتماعی زیاد
3-8-2- تعریف نظری و عملیاتی متغیرهای زمینه ای
3-8-2-1- تعریف نظری و عملیاتی سن
تعریف نظری: منظور از سن ، تعداد سالهای کامل سپری شده از بدو تولد می باشد. در واقع سن فرد؛ فاصله روز تولد تا زمان پاسخگویی به پرسشنامه می باشد.
تعریف عملیاتی: در این پژوهش از فرد پاسخگو درخواست شده تا تعداد سالهای کامل که فرد سپری کرده است را تا هنگام تکمیل پرسشنامه درج کند. با توجه به این امر سن افراد ، در این پژوهش به صورت یک سؤال باز و در سطح نسبی اندازه گیری شده است.
3-8-2-2- تعریف نظری و عملیاتی جنسیت
تعریف نظری: حالت و کیفیت جنس که بیانگر مرد یا زن بودن افراد است. بر اساس جنسیت فرد از ابعاد مختلفی از جمله شکل ظاهری؛ متعلق به گروه خاصی می شود. به عبارت دقیق تر جنسیت شامل رفتارها، نقش‌های اجتماعی و اندیشه‌های اجتماعی است که فرهنگ حاکم بر هر جامعه به عهدة دو جنس زن و مرد می‌گذارد.
تعریف عملیاتی: جهت مشخص شدن جنس فرد ملاک شکل ظاهری اوست. بنابراین بر اساس جنسیت ، هر فردی یا متعلق به جنس مرد است یا جنس زن. در این پژوهش نیز متغیر جنسیت از طرف خود پاسخگو به دو ارزش مرد و زن بیان شده است و سطح سنجش آن اسمی است.
3-8-2-3- تعریف نظری و عملیاتی تأهل
تعریف نظری : وضعیت فرد از نظر ازدواج را مشخص می کند. و شامل متأهل ، مجرد ، مجرد بر اثر طلاق و مجرد بر اثر فوت همسر می باشد(شعاری نژاد،46:1364).
تعریف عملیاتی تأهل: در این پژوهش وضعیت تأهل فرد با یک سؤال بسته چهار گزینه ای ( مجرد ، مجرد بر اثر فوت همسر ، مجرد بر اثر طلاق و متأهل) مورد پرسش قرار گرفته است و سطح سنجش آن اسمی است.
3-8-2-4- تعریف نظری و عملیاتی تحصیلات
تعریف نظری تحصیلات: منظور از تحصیلات تعداد سال هایی است که هر فرد صرف کسب دانش و مهارت های عمومی مطابق با نظام رسمی اموزش نموده است(محمد امینی،94:1388).
تعریف عملیاتی تحصیلات: در این پژوهش وضعیت تحصیلات فرد با یک سؤال بسته سه گزینه ای (کارشناسی ، کارشناسی ارشد ، دکتری) مورد پرسش قرار گرفته است و سطح سنجش آن ترتیبی است.
3-8-3- تعریف نظری و عملیاتی سرمایه اجتماعی (متغیر مستقل)
تعریف نظری: تعاریف بسیار زیادی از مفهوم سرمایه اجتماعی در دوره های مختلف و در جوامع مختلف بیان شده است که برخی از آنها در فصل دوم در جدول (2-2) آورده شده است ،که در اینجا به تعریف کلمن بسنده می کنیم.
سرمایه اجتماعی عبارت است از ارزش آن جنبه از ساختار اجتماعی که به عنوان منابعی در اختیار اعضاء قرار می گیرد تا بتوانند به اهداف و منافع خود دست پیدا کنند(کلمن،8:1377).
تعریف عملیاتی: در این پژوهش معرف های سرمایه اجتماعی در قالب ابعاد: مشارکت اجتماعی ، اعتماد اجتماعی ، و حمایت اجتماعی ، استفاده شده است. که این ابعاد به صورت گویه و پرسش درآمده است که شامل 27 گویه[گویه های شماره 26 تا 52 پرسشنامه] گویه ها بر اساس طیف لیکرت تنظیم و پیوستار پاسخ ها بر پایه طیفی از: اصلاً ، کم ، تاحدودی ، زیاد و خیلی زیاد رتبه بندیو نمره گذاری شده اند و به ترتیب نمره های 5،4،3،2،1 برای هریک از گزینه ها اختصاص داده شده است.
3-8-3-1- تعریف نظری و عملیاتی مشارکت اجتماعی:
تعریف نظری: مشارکت اجتماعی را می توان فرآیند سازمان یافته ای دانست که افراد جامعه به صورت آگاهانه ، داوطلبانه و جمعی با در نظر داشتن هدف های معین و مشخص ، که منجر به سهیم شدن در منابع قدرت می گردد ، تعریف کرد. نمود این مشارکت وجود نهادهای مشارکتی چون انجمن ها ، گروهها ، سازمان های غیر دولتی و… هستند (ازکیا و غفاری،16:1380).
تعریف عملیاتی: جهت تعریف عملیاتی متغیر مشارکت اجتماعی گویه های جدول 3-6 تدوین شده است.
جدول 3-6 میزان مشارکت اجتماعی
ردیف
گویه ها
اصلاً
کم
تا حدودی
زیاد
خیلی
زیاد
اقتباس
1
تا چه حد در مراسم مذهبی مشارکت دارید؟
محقق ساخته
2
تا چه حد در تیم های ورزشی به صورت حرفه ای مشارکت دارید؟
3
تا چه حد در سمینارهای مختلف مشارکت دارید؟
4
تا چه حد از نمایشگاههای مختلف بازدید به عمل می- آورید؟
مهری،97:1390
5
تا چه حد در کارهای گروهی شرکت می کنید؟
هارپر،7:2003
6
تا چه حد در فعالیت های صنفی دانشجویان مشارکت دارید؟
محقق ساخته
7
تا چه حد در انجمن اسلامی مشارکت دارید؟
8
تا چه حد در انجمن های خیریه مشارکت دارید؟
9
تا چه حد در انجمن های علمی مشارکت دارید؟
10
تا چه حد در پایگاه بسیج در دانشگاه مشارکت دارید؟
نحوه امتیاز دهی
برای هر یک از گویه های فوق 5 گزینه ای پاسخ قرار داده شد: اصلاً ، کم ، تا حدودی ، زیاد ، و خیلی زیاد. به هر یک از گزینه های فوق ، امتیازی تعلق گرفت؛ به این ترتیب که اصلاً : یک امتیاز ، کم: دو،تا حدودی: سه ، زیاد:چهار و خیلی زیاد: پنج امتیاز دریافت نمود. بدین ترتیب امتیاز مشارکت اجتماعی برای هر پاسخگو ، از حاصل جمع گویه ها به دست می آید. به این ترتیب بیشترین نمره مشارکت اجتماعی[حاصلضرب تعداد گویه ها در بیشترین نمره] ، 50 و کمترین نمره [حاصلضرب تعداد گویه ها در کمترین نمره] ،10 خواهد بود.
به همین منظور نمره مشارکت اجتماعی افراد به صورت زیر در نظر گرفته می شود:
10تا3/23= مشارکت اجتماعی کم 3/23تا6/36= مشارکت اجتماعی متوسط 6/36تا50= مشارکت اجتماعی زیاد
3-8-3-2- تعریف نظری و عملیاتی اعتماد اجتماعی
تعریف نظری: بر طبق گفته بیوم و زریش برای درک سرمایه اجتماعی اعتماد ضروری است ، اعتماد به سادگی به منزله قطعیت درباره آنچه دیگران می خواهند انجام دهند تلقی می شود. هر چند که یک درک و دریافت ظریف تر درباره اعتماد به منزله تضمین اینکه اقدامات دیگران به سود شما خواهد بود ، این تلقی را تکمیل می کند ، حداقل سه شکل اعتماد در ادبیات آن وجود دارد:
1- اعتماد شخصی- که این نوع اعتماد در شبکه تثبیت شده است.
2- اعتماد تعمیم یافته یا اعتماد اجتماعی- اعتماد گسترش یافته به غریبه ها.
3- اعتماد نهادی- شکل اساسی اعتماد به نهادهای رسمی دولت (همان:23).
تعریف عملیاتی: جهت تعریف عملیاتی متغیر اعتماد اجتماعی 12 گویه در نظر گرفته شده است که شامل گویه های مربوط به اعتماد شخصی(گویه 1تا3) ، اعتماد نهادی(گویه 4تا10) و اعتماد تعمیم(گویه شماره 11 و 12) می باشد.
جدول 3-7 گویه های مربوط به میزان اعتماد اجتماعی است.
جدول 3-7 گویه های مربوط به میزان اعتماد اجتماعی
ردیف
گویه ها
اصلاً
کم
تا حدودی
زیاد
خیلی
زیاد
اقتباس
1
اگر یکی از آشنایان بخواهد کمی پول به او قرض دهید. تا چه حد مایل هستید که این کار را انجام دهید؟
محقق ساخته
2
احساس می کنم نزدیکانم کاملاً با من رو راست هستند؟
3
اگر دوستانم فرصت شغلی مناسبی داشته باشند آن را با من در میان می گذارند؟
4
مأمورین نیروی انتظامی بر طبق قوانین و مقررات انجام وظیفه می کنند.
5
پرستاران وظایف درمانی خود را بر اساس قواعد و مقررات (منشورنامه اخلاقی) انجام می دهند.
6
بدون توجه به معیوب بودن کالا آن را خریداری می کنم.
7
کارمندان اداری مشغول به خدمت در جامعه به اصل تکریم ارباب رجوع باور دارند
8
برای احقاق حقوق خود به قوه ی قضاییه مراجعه می کنم.
9
بنگاه داران مشغول به خدمت در جامعه ، منافع مردم را همیشه در نظر می گیرند.
10
فرض کنید به دنبال آدرسی هستید تا چه حد به راهنمایی اولین کسی که از او آدرس پرسیدید اعتماد می کنید؟
11
فرض کنید کیف پولتان را گم کرده اید تا چه حد احتمال می دهید کسی که کیف تان را پیدا کرده آن را به شما باز گرداند؟
12
تا چه حد اعتقاد دارید که اکثر مردم افرادی صادق بوده و در برخورد با آنها نیازی به رفتار محتاطانه ندارید؟
نحوه امتیاز دهی
در اینجا نیز همچون موارد قبلی عمل کرده به این ترتیب که برای هر یک از گویه های فوق 5 گزینه ای پاسخ قرار داده شد: اصلاً ، کم ، تا حدودی ، زیاد ، و خیلی زیاد. به هر یک از گزینه های فوق ، امتیازی تعلق گرفت؛ به این ترتیب که اصلاً: یک امتیاز ، کم: دو،تا حدودی: سه ، زیاد:چهار و خیلی زیاد: پنج امتیاز دریافت نمود. بدین ترتیب امتیاز اعتماد اجتماعی برای هر پاسخگو ، از حاصل جمع گویه ها به دست می آید. به این ترتیب بیشترین نمره اعتماد اجتماعی[حاصلضرب تعداد گویه ها در بیشترین نمره] ، 60 و کمترین نمره [حاصلضرب تعداد گویه ها در کمترین نمره] ،12 خواهد بود.
به همین منظور نمره اعتماد اجتماعی افراد به صورت زیر در نظر گرفته می شود:
12تا28 = اعتماد اجتماعی کم 28 تا 44 = اعتماد اجتماعی متوسط 44 تا 60 = اعتماد اجتماعی زیاد
3-8-3-3- تعریف نظری و عملیاتی حمایت اجتماعی
تعریف نظری: حمایت اجتماعی میزان برخورداری از محبت، همراهی و توجه اعضای خانواده، دوستان و سایر افراد می- باشد(ساراسون،1381: 38).
تعریف عملیاتی: جهت تعریف عملیاتی متغیر حمایت اجتماعی گویه های جدول 3-8 تدوین شده است.
جدول 3-8 میزان حمایت اجتماعی
ردیف
گویه ها
اصلاً
کم
تا حدودی
زیاد
خیلی
زیاد
اقتباس
1
در صورتی که برای شما مشکلی پیش بیاید تا چه اندازه فکر می کنید اقوامتان برای رفع مشکل به شما کمک نمایند؟
محقق ساخته
2
در مواقع نیاز می توانم از خانواده کمک بگیرم.
3
با اعضای خانواده خود مشورت و همفکری می کنم.
4
در صورتی که برای شما مشکلی پیش بیاید تا چه اندازه فکر می کنید دوستانتان برای رفع مشکل به شما کمک کنند؟
5
با دوستان خود در مورد موضوعات مختلف مشورت و همفکری می کنم.
نحوه امتیاز دهیدر اینجا نیز همچون موارد قبلی عمل کرده به این ترتیب که برای هر یک از گویه های فوق 5 گزینه ای پاسخ قرار داده شد: اصلاً ، کم ، تا حدودی ، زیاد ، و خیلی زیاد. به هر یک از گزینه های فوق ، امتیازی تعلق گرفت؛ به این ترتیب که اصلاً: یک امتیاز ، کم: دو،تا حدودی: سه ، زیاد:چهار و خیلی زیاد: پنج امتیاز دریافت نمود. بدین ترتیب امتیاز حمایت اجتماعی برای هر پاسخگو ، از حاصل جمع گویه ها به دست می آید. به این ترتیب بیشترین نمره حمایت اجتماعی(حاصلضرب تعداد گویه ها در بیشترین نمره) ، 25 و کمترین نمره (حاصلضرب تعداد گویه ها در کمترین نمره) ، 5 خواهد بود.
به همین منظور نمره حمایت اجتماعی افراد به صورت زیر در نظر گرفته می شود:
5 تا7/11 = حمایت اجتماعی کم 7/11 تا4/18 = حمایت اجتماعی متوسط 4/18 تا25 = حمایت اجتماعی زیاد
نحوه امتیاز دهی متغیر سرمایه اجتماعی
برای هر یک از گویه های سرمایه اجتماعی 5 گزینه ای پاسخ قرار داده شد: اصلاً ، کم ، تا حدودی ، زیاد ، و خیلی زیاد. به هر یک از گزینه های فوق ، امتیازی تعلق گرفت؛ به این ترتیب که اصلاً : یک امتیاز ، کم: دو،تا حدودی: سه ، زیاد:چهار و خیلی زیاد: پنج امتیاز دریافت نمود. بدین ترتیب امتیاز سرمایه اجتماعی برای هر پاسخگو ، از حاصل جمع گویه ها به دست می آید. به این ترتیب بیشترین نمره سرمایه اجتماعی[حاصلضرب تعداد گویه ها در بیشترین نمره] ، 135 و کمترین نمره [حاصلضرب تعداد گویه ها در کمترین نمره] ،27 خواهد بود.
به همین منظور نمره سرمایه اجتماعی افراد به صورت زیر در نظر گرفته می شود:
27 تا 63 = سرمایه اجتماعی کم 63 تا 99 = سرمایه اجتماعی متوسط 99 تا 135 = سرمایه اجتماعی زیاد
فصل چهارم:
یافته های تحقیق
مقدمه
در این فصل با استفاده از آمار توصیفی و استنباطی به تجزیه و تحلیل داده های حاصل از این پژوهش می پردازیم. مباحثی که در این فصل مطرح می شود شامل دو بخش است:
بخش اول: توصیف داده های جمع آوری شده از طریق جداول یک بعدی و توزیع فراوانی و شرح مختصری درباره آن می باشد.
بخش دوم: تبیین داده ها و آزمون فرضیه های پژوهش که از طریق جداول دو بعدی و آزمون های آماری متناسب با هر متغیر با توجه به سطح سنجش آن به بررسی رابطه بین متغیرهای مستقل و وابسته و آزمون فرضیه ها می پردازیم.
4-1-توصیف داده ها
جدول شماره 4-1 توزیع جمعیت مورد مشاهده برحسب جنس
جنس
تعداد
درصد
زن
186
7/50
مرد
181
3/49
مجموع
367
100
بررسی حاصله نشان می دهد که از میان 367 نفر نمونه پژوهش 7/50 درصد آنان زن و در مقابل 3/49 درصد آنها مرد بوده اند و از لحاظ توزیع جمعیت بر حسب جنس تقریباً برابر بوده است.
نمودار شماره 4-1 توزیع جمعیت مورد مشاهده برحسب جنس
جدول شماره 4-2 توزیع جمعیت مورد مشاهده برحسب سن
گروه سنی
تعداد
درصد
23-18
261
1/71
29-24
95
9/25
بالاتر از 30
11
3
جمع
367
100
همانگونه که در جدول فوق نمایان است ، بیشتر پاسخگویان در گروه سنی 23-18 هستند که 1/71 درصد از کل پاسخگویان را تشکیل می دهند. گروههای سنی 29-24 و بالاتر از 30 سال نیز به ترتیب 9/25 و 3 درصد از مجموع پاسخگویان را تشکیل می دهند.
نمودار شماره 4-2 توزیع جمعیت مورد مشاهده برحسب گروههای سنی
جدول شماره 4-3 توزیع جمعیت مورد مشاهده برحسب وضعیت تأهل
وضعیت تأهل
تعداد
درصد
مجرد
322
8/87
مجرد بر اثر فوت همسر
7
9/1
مجرد بر اثر طلاق
3
8/
متأهل
35
5/9
جمع
367
100
بررسی حاصله نشان می دهد که از میان افراد مورد مطالعه 6/87 درصد مجرد ، 9/1 درصد مجرد بر اثر فوت همسر ، 8/ درصد مجرد بر اثر طلاق و 6/9 درصد نیز متأهل بوده اند. به این ترتیب بیشتر افراد مورد مطالعه مجرد و پس از آن متأهل بوده اند.
نمودار شماره 4-3 توزیع جمعیت مورد مشاهده برحسب وضعیت تأهل
جدول شماره 4-4 توزیع جمعیت مورد مشاهده برحسب مقطع تحصیلی
مقطع تحصیلی
فراوانی
درصد
کارشناسی
259
6/70
کارشناسی ارشد
81
1/22
دکتری
27
4/7
جمع
367
100
بررسی حاصله نشان می دهد که از میان افراد مورد مطالعه 6/70 درصد در مقطع تحصیلی کارشناسی ، 1/22 درصد در مقطع کارشناسی ارشد و 4/7 درصد نیز در مقطع دکتری مشغول به تحصیل می باشند. به این ترتیب بیشتر افراد مورد مطالعه در مقطع کارشناسی و پس از آن در مقطع کارشناسی ارشد و دکتری مشغول به تحصیل می باشند.
نمودار شماره 4-4 توزیع جمعیت مورد مشاهده برحسب مقطع تحصیلی
جدول شماره 4-5 توزیع جمعیت مورد مشاهده برحسب دانشکده محل تحصیل
دانشکده
تعداد
درصد
منابع طبیعی
36
8/9
فنی و مهندسی
55
15
کشاورزی
84
9/22
ادبیات و علوم انسانی
79
5/21
علوم پایه
113
8/30
جمع
367
100
بررسی حاصله نشان می دهد که از میان افراد مورد مطالعه 8/9 درصد در دانشکده منابع طبیعی ، 15 درصد در دانشکده فنی و مهندسی ، 9/22 درصد در دانشکده کشاورزی ، 5/21 درصد در دانشکده ادبیات و علوم انسانی ، 8/30 درصد در دانشکده علوم پایه مشغول به تحصیل می باشند. به این ترتیب بیشترین افراد مورد مطالعه در دانشکده علوم پایه و کمترین افراد در دانشکده منابع طبیعی مشغول به تحصیل بوده اند.
نمودار شماره 4-5 توزیع جمعیت مورد مشاهده بر حسب دانشکده محل تحصیل

جدول شماره 4-6 توزیع جمعیت مورد مشاهده بر حسب میزان سلامت اجتماعی
سلامت اجتماعی
تعداد
درصد
بالا
33
9
متوسط
293
8/79
پایین
41
2/11
جمع
367
100
بررسی حاصله نشان می دهد که اکثر پاسخگویان میزان سلامت اجتماعی متوسط(8/79) ، پس از آن 2/11 درصد از میزان سلامت اجتماعی پایین و 9 درصد از افراد مورد مطالعه از میزان سلامت اجتماعی بالا برخوردارند.
نمودار شماره 4-6 توزیع جمعیت مورد مشاهده بر حسب میزان سلامت اجتماعی
جدول شماره 4-7 توزیع جمعیت مورد مشاهده بر حسب میزان مشارکت اجتماعی
مشارکت اجتماعی
تعداد
درصد
بالا
32
7/8
متوسط
171
6/46
پایین
164
7/44
جمع
367
100
بررسی حاصله نشان می دهد که اکثر پاسخگویان میزان مشارکت اجتماعی متوسط(6/46) ، پس از آن 7/44 درصد از میزان مشارکت اجتماعی پایین و 7/8 درصد از افراد مورد مطالعه از میزان مشارکت اجتماعی بالا برخوردارند.
نمودار شماره 4-7 توزیع جمعیت مورد مشاهده بر حسب میزان مشارکت اجتماعی
جدول شماره 4-8 توزیع جمعیت مورد مشاهده بر حسب میزان اعتماد اجتماعی
اعتماد اجتماعی
تعداد
درصد
بالا
39
6/10
متوسط
256
8/69
پایین
72
6/19
جمع
367
100
بررسی حاصله نشان می دهد که اکثر پاسخگویان از میزان اعتماد اجتماعی متوسط(8/69) ، پس از آن 6/19 درصد از میزان اعتماد اجتماعی پایین و6/10 درصد از افراد مورد مطالعه از میزان اعتماد اجتماعی بالایی برخوردارند.
نمودار شماره 4-8 توزیع جمعیت مورد مشاهده بر حسب میزان اعتماد اجتماعی
جدول شماره 4-9 توزیع جمعیت مورد مشاهده بر حسب میزان حمایت اجتماعی
حمایت اجتماعی
تعداد
درصد
بالا
73
9/19
متوسط
281
6/76
پایین
13
5/3
جمع
367
100
بررسی حاصله نشان می دهد که اکثر پاسخگویان از میزان حمایت اجتماعی متوسط(6/76) ، پس از آن 9/19 درصد از میزان حمایت اجتماعی بالا و 5/3 درصد از افراد مورد مطالعه از میزان حمایت اجتماعی پایینی برخوردارند.
نمودار شماره 4-9 توزیع جمعیت مورد مشاهده بر حسب میزان حمایت اجتماعی
جدول شماره 4-10 توزیع جمعیت مورد مشاهده بر حسب میزان سرمایه اجتماعی
سرمایه اجتماعی
تعداد
درصد
بالا
31
4/8
متوسط
292
6/79
پایین
44
12
جمع
367
100
بررسی حاصله نشان می دهد که اکثر پاسخگویان میزان سرمایه اجتماعی متوسط(6/79) ، پس از آن 12 درصد از میزان سرمایه اجتماعی پایین و 4/8 درصد از افراد مورد مطالعه از میزان سرمایه اجتماعی پایینی برخوردارند.
نمودار شماره 4-10 توزیع جمعیت مورد مشاهده بر حسب میزان سرمایه اجتماعی
4-2- تحلیل رابطه بین متغیرها
در این بخش به رابطه بین متغیرها خواهیم پرداخت و از آزمونهای آماری متناسب برای سنجش رابطه فیمابین استفاده خواهیم کرد.
جدول شماره 4-11 توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب نوع جنس و میزان سلامت اجتماعی
سلامت اجتماعی
جنس
کم
متوسط
زیاد
جمع
تعداد
درصد
تعداد
درصد
تعداد
درصد
تعداد
درصد
مرد
20
11
142
5/78
19
5/10
181
100
زن
13
7
151
2/81
22
8/11
186
100
جمع
33
9
293
8/79
41
2/11
367
100
384/0= Sig 91/1 =
با توجه به جدول12-4 از مجموع پاسخگویان مرد 11 درصد از میزان سلامت اجتماعی کم ، 5/78 درصد از میزان سلامت اجتماعی متوسط و 5/10 درصد نیز از میزان سلامت اجتماعی بالایی برخوردارند.
از مجموع پاسخگویان زن نیز ، 7 درصد از میزان سلامت اجتماعی کم ، 2/81 درصد از میزان سلامت اجتماعی متوسط و 8/11 درصد نیز از میزان سلامت اجتماعی بالایی برخوردارند.
Chi-Square Tests
Value
df
Asymp. Sig. (2-sided)
Pearson Chi-Square
1.913a
2
.384
Likelihood Ratio
1.924
2
.382
N of Valid Cases
367
مقایسه درصد ها مبین وجود تفاوت بین نوع جنس و سلامت اجتماعی است ، برای آزمون این بررسی طبق مقدار بدست آمده در سطح معناداری 384/0 که برابر با 913/1 می باشد ، نمی توان تفاوت معناداری میان مردان و زنان از نظر سلامت اجتماعی قائل شد.
جدول شماره 4-12 توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب گروههای سنی و میزان سلامت اجتماعی
سلامت اجتماعی
گروههای سنی
کم
متوسط
زیاد
جمع
تعداد
درصد
تعداد
درصد
تعداد
درصد
تعداد
درصد
23-18
22
4/8
213
6/81
26
10
261
100
29-24
16
17
73
7/77
5
3/5
94
100
بالاتر از 30
0
0
12
100
0
0
12
100
جمع
38
3/10
298
2/81
31
4/8
367
100
885/0 = Sig 91/1 =
با توجه به جدول13-4 از مجموع پاسخگویان سنین 23-18 سال ، 4/8 درصد از میزان سلامت اجتماعی کم ، 6/81 درصد از میزان سلامت اجتماعی متوسط و 26 درصد نیز از میزان سلامت اجتماعی بالایی برخوردارند.
از مجموع پاسخگویان سنین 29-24 سال نیز 17 درصد از میزان سلامت اجتماعی کم ، 7/77 درصد از میزان سلامت اجتماعی متوسط و 5 درصد نیز از میزان سلامت اجتماعی بالایی برخوردارند.
از مجموع پاسخگویان سنین بالاتر از 30 سال نیز ، 100 درصد افراد از میزان سلامت اجتماعی متوسطی برخوردارند.
Chi-Square Tests
Value
df
Asymp. Sig. (2-sided)
Pearson Chi-Square
2.908a
3
.885
Likelihood Ratio
3.785
3
.751
N of Valid Cases
367
مقایسه درصد ها مبین وجود تفاوت بین گروه سنی افراد و سلامت اجتماعی آنهاست ، برای آزمون این بررسی طبق مقدار بدست آمده در سطح معناداری 885/0 که برابر با 908/2 می باشد ، نمی توان تفاوت معناداری میان گروههای سنی افراد از نظر سلامت اجتماعی قائل شد.
جدول شماره 4-13 توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب وضعت تأهل و میزان سلامت اجتماعی
سلامت اجتماعی
وضعیت تأهل
کم
متوسط
زیاد
جمع
تعداد
درصد